1910 jyly AQSh-ta Qajymuqanǵa berilgen kýbok - Astanada

 Bul - ult namysyn uran etip ustaǵan batyr babamyzdyń álemdik jarysta jeńip alǵan jeńis kýbogy.

Kúrestiń birneshe túrinen áldeneshe ret álem chempıony atanǵan, 28 memlekette beldesýge túsip, 56 medal oljalaǵan Qajymuqandaı myqty HH ǵasyrdyń basynda túrki halyqtarynyń ishinde tek qazaqtyń ǵana mańdaıyna bitken baqyt. Keńester zamanynda «ulyorystyq» ıdeologııanyń áserimen orys tekti palýandardy asyra jarnamalap kettik, shyntýaıtyna kelgende, Reseıdiń balýandar tobynda Qajymuqannan kúshi asqan eshkim bolǵan joq. Ol sol zamandardaǵy dúnıejúziniń áıgili chempıondary Ivan Poddýbnyı, Ivan Zaıkın, Ivan Shemıakın, Aleks Aberg, Pol Pons, Georg Lýrıh, Georg Gakkenshmıdt, Veıland Shýlts syndy jampozdardyń jaýyrynyn jerge qadaǵan, ózara tyǵyz, dostyq qatynastarda bolǵan. Qajymuqan álemdik dodalardy talaı ret jeńip turǵan jerinen kúresti uıymdastyrýshylardan, jarys tóreshilerinen san márte ádiletsizdik kórdi, biraq oǵan unjyrǵasy túspedi, moıymady, qaıta shyńdala, shıraı tústi.

Tarıhı derekterge súıensek, batyr 1871 jylǵy 7 sáýirde Aqmola ýezi, Saryterek bolysyna qarasty Jádik aýylynda kedeı sharýanyń otbasynda dúnıege kelipti. Jastaıynan qazaq, orys baılaryna, dáýletti adamdarǵa jaldanyp jumys istegen. Sóıte júrip toı-tomalaqtarda kúreske túsip, elge kórinip, bala balýan degen atqa ıe bolǵan.

Kúrestiń alǵashqy kásibı mektebin San-Peterborda Lebedevten oqydy. Onda 3 jyldaı dáris alady.
Qajymuqannyń tuńǵysh ret 1906 jyly Harbın qalasynda ótken dúnıejúzilik saıysta álem chempıony atanady. Osy jarysta batyr baba «jıý-jıtsý» boıynsha kúresip, týrnırde birde-bir ret jeńilmegen, úlken altyn medal jeńip alǵany. Osydan keıin orys ákimshiligi alyp kúsh ıesiniń buratana halyqtyń atynan shyǵýyna tıym saldy. Eriksiz orys palýandarynyń atymen kúresýge májbúr boldy, biraq kilemge shyqqanda qazaqy namysty qaırap, ishteı batyr babalarynyń arýaǵyna syıynyp shyǵady eken.
Harbın sapary Qajymuqannyń dańqyn aspanǵa kóteredi. Endi ony «Manchjýrııa» chempıony dep atap ketedi, ári «Mýhınýra» degen laqap at beriledi. Qajymuqannyń munan basqa da birneshe laqap attary bolǵan. Revolıýtsııaǵa deıin ol qatysqan chempıonattardy uıymdastyrýshylar, sol zamandaǵy jaǵympaz baspasóz ókilderi, birese «japon» dep, birese «manchjýr» dep, múmkindiginshe «qazaq» ekenin aıtpaýǵa tyrysty. Máselen, 1909 jyly Qajymuqan ataqty eston balýany, álem chempıony Georg Lýrıhtyń tobynda kúresip júredi. Lýrıh óz tobynyń jetekshi balýandary jóninde aıta kelip, Qajymuqan týraly: «Shyǵys uly japon «Mýhınýra» ol sırek kezdesetin myqty balýan, kúreste qaıtpaıtyn birbettigi, dalaǵa tán qaısarlyǵymen jáne yzaqorlyǵymen erekshelenedi» - dep jazǵan. Qajymuqannyń «ıAmagata Mýhınýrı», «Mýhan», «Ivan Chernyı», «Qara Mustafa»  sııaqty laqap esimderi bolǵan.

HH ǵasyrdyń basynda Qajymuqannyń kúshi kemeline kelip, naǵyz sporttyq babynda bolǵan. 1910 jyly Muqan tuńǵysh ret Ońtústik Amerıka qurlyǵyna taban tireıdi. Onyń Argentına astanasy Býenos-Aıreske barǵan sapary sátti bolady. Qajymuqan bul sapardan úlken altyn medalmen oralady. Biraq Qajymuqannyń Amerıkada kúrestiń qaı túrinen óner kórsetkenin anyqtaýdyń ázirshe sáti túsken joq. Onyń Amerıkanyń erkin kúres túri boıynsha saıysqa túsý ábden yqtımal degen pikir bar. Sebebi, Qajymuqan ózin frantsýzsha kúreske qaraǵanda, erkin kúresten árqashan da myqty sezingen..Sýrettegi kýbok sol kezdiń jádigeri.
1937-38-diń «úrkinshilik jyldary» NKVD qyzmetkerleri Qajymuqannyń da sońyna túsip, qýǵyndaǵan. Batyr Túrkistan men Ózbekstanda bas saýǵalaıdy. Ómiriniń sońǵy kezeńi Túrkistan jerinde ótedi. 1948 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysy, Bógen aýdany, Lenın týy kolhozynda qaıtys boldy. Temirlan degen aýylda, qabyrynyń basyna eskertkish ornatylǵan. Onyń tórt áıelinen taraǵan urpaq Túrkistan men Aqmola óńirinde ómir súrip jatyr, dep jazady BAQ.KZ-te  Dáýletqalı Asaýov.