19 ShІLDE. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

19 shilde, BEISENBІ

Nıkaragýa Respýblıkasynyń Ulttyq meıramy - Revolıýtsııa kúni (1979).

Mıǵraj túni. 2009 jylǵy shildeniń 19-ynan 20-yna qaraǵan tún - 1430 hıjra jylynyń 26-27-shi erejebi. Paıǵambar jeti kókke kóterilgen tún (jeksenbiden dúısenbige qaraǵan tún).

Japonııada Áıel mınıstrler kúni.  «Saıasattaǵy áıel», «úkimettegi áıel» qazirgi qoǵamda qalypty qabyldanatyn tirkester. 

Álemdik tarıhta saıasatker-áıel, mınıstr-áıel, prezıdent-áıel bolǵan erekshe esimder boldy.

Japonııada áıel zaty úkimette alǵash ret 1960 jyly paıda boldy. 1960 jyldyń 19 shildesinde Nakaıama Masa mınıstr laýazymyn alǵan Japonııadaǵy alǵashqy áıel boldy. Ol Densaýlyq saqtaý mınıstrligin basqardy. Sodan beri 19 shilde Japonııada Áıel mınıstrler kúni retinde resmı emes jaǵdaıda atap ótiledi.  

ESTE QALAR OQIǴALAR

198 jyl buryn (1814) aǵylshyn teńiz saıahatshysy M.Flaınderz óziniń kitabynda jasyl qurylyqty alǵash ret Avstralııa dep atady (kitap jaryq kórgennen keıin, 24 saǵattan soń ol qaıtys boldy).

190 jyl buryn (1822) frantsýz ǵalymy Jozef Neps álemdegi alǵashqy fotosýretti jasady.

146 jyl buryn (1870) AQSh-ta metrıkalyq júıelerdi paıdalanýǵa múmkindik beretin zań qabyldandy.

141 jyl buryn (1871) Kanadaǵa Brıtan Kolýmbııasy provıntsııasy qosyldy.

112 jyl buryn (1900) Parıj metrosy ashyldy. Qazirgi ýaqytta parıjdik metronyń uzaqtyǵy 199 shaqyrymdy quraıdy, onyń 369 stansysy bar. Metro poıyzdarynyń 3500 vagony kúndelikti 6 mıllıon adamdy tasymaldaıdy.

104 jyl buryn (1908) áýlıe Paveldiń Londondaǵy shirkeýinde Olımpıadaǵa aq jol tilegen epıskop alǵash ret: «Eń bastysy,  jeńis emes -  qatysý» sózderin aıtty.

63 jyl buryn (1949) Laos Frantsııadan azattyq aldy.

58 jyl buryn (1954) Elvıs Preslıdiń alǵashqy sıngli shyqty.

21 jyl buryn (1991) Tegerannyń myńdaǵan turǵyny qytaı astrology onda kúshti jer silkinisi bolady dep boljaǵannan keıin qalany tastap ketti.

16 jyl buryn (1966) Atlantada XXVI Olımpıada oıyndary bastaldy. Oǵan sportshylardyń rekordty sany - 10 744 (7060 er, 3684 áıel) adam qatysty.

9 jyl buryn (2003) tildi aýystyryp salý boıynsha álemdegi alǵashqy operatsııa sátti ótti.

213 jyl buryn (1799) ejelgi mysyr jazýy basylǵan Rosset tasy tabyldy. Osy tastyń arqasynda Ejelgi mysyr tiliniń syry ashyldy.

93 jyl buryn (1919) Los-Andjeleste úlken  jyldamdyqpen júrip jol erejesin buzǵan júrgizýshini ustaý úshin aeroplan paıdalanyldy.

7 jyl buryn (2005) Baıanaýyl aýdanyndaǵy Teńdik aýylynda (Semeı gýbernııasy Pavlodar ýezi Aqkeli bolysynyń №4 aýyly) qazaqtyń alǵashqy akademıgi Qanysh Sátbaevtyń týǵan aýylynda, ataqty jerlesterine arnalǵan bolashaq memorıaldy keshenniń birinshi irgetasy qalandy.

Baıanaýyl jeri óziniń tanymal ǵulama uldaryn esterinde saqtaıdy. Sharaǵa myńdaǵan adamdar, elordadan jáne kórshi oblystardan kelgen qonaqtar qatysty. Olar aýdan ortalyǵyndaǵy akademıktiń murajaıyna, tanymal aqyn Buqar jyraýdyń, fılosof jáne ádebıettanýshy Máshhúr Júsip Kópeıulynyń, qazaq poezııasynyń klassıgi Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń basyna bardy.

7 jyl buryn (2005) Petropavldyń beıneleý óneri murajaıynda jergilikti sýretshilerdiń «Jaz tynysy» kórmesi ashyldy.

Kórmege Qazaqstan Respýlıkasy eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri Anatolıı Býrgaev, birneshe jeke kórme ashqan Valerıı Savelev, Grıgorıı Kaıdash sııaqty tanymal qylqalam sheberlerimen qatar, barlyǵy 9 sýretshiniń týyndylary qoıylǵan. Solardyń ishinde Esil aýdanyndaǵy ıAvlenka selosynan áýesqoı-sýretshi Vıacheslav Smırnov kórmege alǵash ret qatysyp otyr.

5 jyl buryn (2007) Ortalyq saılaý komıssııasy janynan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń kezekten tys jáne máslıhattardyń kezekti saılaýy barysynda týyndaýy múmkin aqparattyq talas-tartystardy qarastyratyn qoǵamdyq keńes quryldy.

Qoǵamdyq keńes quramyna Ortalyq Saılaý Komıssııasy músheleri, Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń ókilderi, saıası partııalar, buqaralyq aqparat quraldary basshylary kirip otyr. Keńestiń basty maqsaty saılaý naýqany barysynda týyndaǵan aqparattyq talastardy, túsinbeýshilikterdi, sondaı-aq, saılaý zańnamasy men Konstıtýtsııaǵa sáıkes saılaý normalaryn saqtaýdy alqaly túrde qarastyrý bolyp tabylady.

ESІMDER

74 jyl buryn (1938) «Aýyl» qazaqstandyq sotsıal demokratııalyq partııanyń tóraǵasy, ekonomıka ǵylymynyń doktory, professor, Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, Qazaqstan Respýbılkasynyń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri QALIEV Ǵanı Álimuly dúnıege keldi.

Jambyl oblysynda týǵan. Qyrǵyz memlekettik ýnıversıtetin, Máskeý memlekettik ýnıversıtetiniń aspırantýrasyn bitirgen. 1963-1964 jyldary - Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynyń oqytýshysy. 1968-1984 jyldary - Qazaq ekonomıka jáne aýyl sharýashylyǵyn uıymdastyrý ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, sektor, bólim meńgerýshisi, dırektordyń orynbasary. 1984-1988 jyldary - Qazaq qoı sharýashylyǵy tehnologııalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory. 1991-1996 jyldary Qazaq aýyl sharýashylyǵy ǵylymdary akademııasynyń prezıdenti bolǵan. Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń ekinshi shaqyrylym depýtaty bolǵan. Ǵalymnyń negizgi ǵylymı-zertteý jumystary agrarlyq teorııa jáne saıasat máselelerine arnalǵan. Onyń basshylyǵymen jáne tikeleı qatysýymen Qazaq qoı sharýashylyǵy tehnologııalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda maldyń jańa tuqymdaryn alý ádisteri jetildirilip, sharýashylyqtarda suryptaý jáne asyl tuqymdy mal ósirý jumystaryn jaqsartý máseleleri tereń zertteldi.

119 jyl buryn (1893-1930) orys aqyny MAıAKOVSKII Vladımır Vladımırovıch dúnıege keldi.

Grýzııada týǵan. 1911 jyly A.Krýchenyh, D.Býrlıýk, V.Hlebnıkovtarmen birge orys fýtýrısteriniń ádebı tobyn quryp, ózderin «kýbýfýtýrıster» dep atady. 1912 jyly Maıakovskıı osy aqyndarmen birge «Qoǵamdyq talǵamǵa shapalaq» atty fýtýrıster manıfesin jarııalady. 1914 jyly fýtýrızmniń ádebı jıyndaryna qatysqany úshin ol Máskeýdiń keskin jáne kórkemsýret ýchılışesinen shyǵaryldy. 1913 jyly «Vladımır Maıakovskıı» tragedııasy Peterbýrg teatrynda qoıyldy. Tragedııany B.Pasternak joǵary baǵalady. Onyń «Soǵys jarııalandy», «Ana jáne nemister zaıa kylǵan kesh» óleńderinde soǵystyń maǵynasyz qantógis ekeni sýretteledi. Shyǵarmalaryndaǵy jańa beles «Shalbarly bult», «Soǵys jáne beıbitshilik», «Adam» poemalary. Qazan tóńkerisinen keıingi shyǵarmalarynda ómir bolmysyn, shyndyqty sýretteı otyryp, aqyn shyǵarmalarynyń negizgi ádisi - tóńkerisshil romantızm úlgisindegi «Bizdiń marsh», «Solǵa marsh», «Bul týraly», «Vladımır Ilıch Lenın» poemalaryn jazdy. Kezeń talabyna ún qosyp, partııa, keńes ókimeti sheshimderine saı úgit-nasıhatqa berilgenimen, jańa jaǵymsyz bolmys qubylysyn da aıaýsyz áshkereledi. («Keńes tólqujaty týraly óleń»). Aqyn qoǵamdaǵy kemshilikterdi kóre bildi, keńestik toǵysharlyqty, bıýrokratızmdi, bılik pen basqarýdy, tutastaı alǵanda totalıtarlyq júıeni synap áshkereledi. «Qandala», «Monsha» pesalary Maıakovskııdiń sol júıege qarsylyǵynyń, oı qaqtyǵysynyń kórinisi. Maıakovskıı shetelderde (AQSh, Germanııa, Ispanııa, Meksıka, Frantsııa, Kýba) bolyp, «Parıj», «Amerıka týraly jyrlar» atty shyǵarmalar jarııalady. Maıakovskııdiń 20-jyldardyń sońyna taman jazǵan shyǵarmalarynda tragedııalyq saryn jıi kórinis tapty («Qarjy ınspektorymen poezııa týraly áńgime»). Ol «Aleksandr Blok óldi» maqalasynda aqyn ólimine qaıǵyrdy. Maıakovskııdiń shyǵarmashylyq izdenisi, poetıkalyq jańashyldyǵy orys ádebıetine, sondaı-aq qazaq aqyn-jazýshylaryna da kóp yqpal etti (S.Seıfýllın, І.Jansúgirov, S.Muqanov, T.Jarokov). Qazaq tilinde «Bar daýyspen», «Tańdamaly óleńder» shyǵarmalary jaryq kórdi.

68 jyl buryn (1944) aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń, Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, Pavel Vasılev atyndaǵy respýblıkalyq ádebı syılyqtyń laýreaty GÝNDAREV Vladımır Romanovıch dúnıege keldi.

Reseıde týǵan. Aqmola pedagogıkalyq ýchılışesin bitirgen. Gazet, radıo, teledıdar redaktsııalarynda jumys istegen. 1970-1990 jyldary Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Tselınograd oblysaralyq bólimshesiniń ádebı keńesshisi qyzmetin atqarǵan. 1990 jyldan ózi uıymdastyrǵan «Nıva» jýrnalynyń bas redaktory boldy.

Qalamgerdiń «Derevnıa moıa derevıannaıa», «Kakogo tsveta pole», «Cherez vse ıspytanııa», «Kaplıa v more», «Sem dneı ı vsıa jızn», t.b. poemalyq, prozalyq kitaptary jaryq kórgen.

«Qurmet» ordenimen, medaldarmen marapattalǵan.

48 jyl buryn (1964) sport sheberi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, halyqaralyq sanattaǵy tóreshi, Dostyq kýbogynyń ıegeri BALFANBAEV Alan Borısovıch dúnıege keldi.

Almaty qalasynda týǵan. 1992 jyldan - Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik jattyqtyrýshysy.  Ol  «Almaty» áıelder vaterpolo klýbynyń aǵa jattyqtyrýshysy, Qazaqstannyń sý doby boıynsha áıelder qurama komandasynyń bas jattyqtyrýshysy bolǵan. A.Balfanbaev Álem chempıonatynda, Olımpıada oıyndarynda, Álem kýbogynda tóreshilik jasaǵan. Onyń shákirtteri 1994, 1998, 2002 jyldary Azııa oıyndarynyń chempıony atanǵan.

198 jyl buryn (1814-1862) amerıkandyq qarý-jaraq konstrýktory KOLЬT Samıýel dúnıege keldi.

Ol qarý-jaraq kompanııasynyń jáne zaýytynyń negizin qalaǵan. S.Kolttiń alǵashqy revolveri oǵan deıingi qoldanystaǵy barabandy qarýdyń jáne revolverdiń júıesin jetildire tústi. Osydan keıin onyń fırmasy atys qarýynyń avtomatty pıstolet, revolver sııaqty kóptegen túrleriniń úlgisin jasap shyǵardy.

76 jyl buryn (1936) jazýshy BLINSKII Anatolıı Danılovıch dúnıege keldi.

Oral qalasynda týǵan. Aleksandr Pýshkın atyndaǵy Oral memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtyn (qazirgi Mahambet Ótemisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıteti) bitirgen. Oral oblystyq «Prıýrale» jáne «Krasnyı lých» gazetteriniń ádebı qyzmetkeri, Aqtóbe oblysy boıynsha «Kazahstanskaıa pravda» gazetiniń arnaýly tilshisi, «Kazahstanskaıa pravda» gazeti redaktsııasynyń aýylsharýashylyq bóliminiń meńgerýshisi, Qazaqstan Kommýnıstik partııasy Ortalyq komıtetiniń aýylsharýashylyq bóliminiń nusqaýshysy, Qazaqstan kommýnıstik partııasy Ortalyq komıteti ekinshi hatshysynyń kómekshisi, KSRO Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde ár túrli laaýazymdy qyzmetter atqarǵan.

«Pervoprohodtsy pýstynı», «Kıpıatok besplatno», «Gosýdarstvennyı chelovek», «Ýstıýrtskıı merıdıan», «Klıýchı ot pýstynı», «Poklonıs Mýgodjaram», «I jızn vprıdachý» atty povesteri men áńgimeleri jaryq kórgen.

Eńbek Qyzyl Tý ordenimen, medaldarmen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń qurmet gramotalarymen  marapattalǵan.

76 jyl buryn (1936) ánshi (soprano), Qazaqstannyń halyq ártisi RÁZIEVA Gúlvıra Tursynqyzy dúnıege keldi.

Almaty qalasynda týǵan. Almaty konservatorııasynyń vokaldyq fakýltetin bitirgen. Qazaq tele-radıo habarlaryn taratý jónindegi komıtettiń jeke daýystaǵy ánshisi bolǵan. Onyń repertýarynda qazaq jáne orys kompozıtorlarynyń ánderi bar. Negizinen uıǵyrdyń halyq ánderi men muqamdaryn, Q.Qojamııarov, I.Masımov, S.Kıbırovanyń vokaldyq shyǵarmalaryn nasıhattaıdy. Ánshi gastroldik saparmen Kıpr, Ispanııa, Pákistan, Italııa, Frantsııada óner kórsetken.

40 jyl buryn (1972) «Lıter» qazaqstandyq gazetiniń bas redaktory, «Lıter» JShS-nyń bas dırektory JANAHANOV Qaısar qadyruly dúnıege keldi.

Torǵaı oblysynda týǵan. Abaı atyndaǵy Almaty memlekettik ýnıversıtetiń aıaqtady (1997), saıasatker.

Eńbek jolyn 1989 jyly orta mektepte muǵalim qyzmetinen bastady.

2008-2009 jj. - «Arna Medıa» Ulttyq aqparattyq holdıngi» AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary; 2009-2011 jj.- «Nur-medıa» medıaholdınginiń bas dırektory; 2011-2012 jj. - «Astana» telekanalynyń bas dırektory; 2012 jyldyń aqpanynan osy jyldyń mamyryna deıin QR Parlamenti Májilisi baspasóz qyzmetiniń jetekshisi. Atalǵan qyzmetinde -  2012 jyldyń mamyrynan.

49 jyl buryn (1963) Qazaqstan Respýblıkasynyń Sankt-Peterbordaǵy bas konsýly JUMAHANOV Beketjan Mahatjanuly dúnıege keldi.

Almaty qalasynda týǵan. KSRO Qorǵanys mınıstrligi Áskerı Qyzyl tý ınstıtýtynyń shyǵys fakýltetin (1985), RF SІM Dıplomatııalyq akademııasyn (1994),  RF Úkimeti janyndaǵy Qarjy akademııasyn (1998) bitirdi.

Atalǵan qyzmetinde - 2011 jyldan bastap.

«Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 10 jyldyǵy» (2001), «Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentine 10 jyl» (2006), «Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵy» mereıtoılyq medaldarymen marapattalǵan.

59 jyl buryn (1953) QR Parlamenti Senatynyń depýtaty, Konstıtýtsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetiniń hatshysy POLTORABATЬKO Lıýdmıla Grıgorevna dúnıege keldi.

S.M. Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen, zańger. Sottyń birinshi kvalıfıkatsııalyq synyby bar.
Almaty qalasy aýdandyq sotynyń is júrgizýshisi, sot atqarýshysy, Qazaq SSR Ádilet mınıstrligi Sot organdary basqarmasynyń aǵa konsýltanty, Almaty qalalyq sotynyń múshesi, Almaty qalasy aýdandyq sotynyń halyq soty, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń múshesi bolyp qyzmet atqarǵan.

«Qurmet» ordenimen, tórt medalmen marapattalǵan.

28 jyl buryn (1984) Batys Qazaqstan oblysy kásipkerlik jáne ónerkásip basqarmasynyń bastyǵy JÁNІBEKOV Dııas Asqaruly dúnıege keldi.

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııalyq ulttyq ýnıversıtetin bitirgen, zańger. Áleýmettik ǵylymdar jáne gýmanıtarlyq qatynastar boıynsha II dárejeli magıstr («La Sapıentsa» ýnıversıteti Italııa Respýblıkasy), 2004-2005 jyldary - «Shaǵyn kásipkerlik boıynsha Respýblıkalyq aqparat-kórme ortalyǵy» JAQ-ń mamany, 2005-2009 jyldary - QR QM Memlekettik múlik jáne jekeshelendirý komıtetiniń jetekshi mamany, bas mamany, saraptamashysy, 2009 jyly - «Zerde» Ulttyq ınfrokommnıkatsııalyq holdıngi» AQ-ń bas menedjeri, «Designkonzept Jordan Kazakhstan» JShS-ń dırektorynyń orynbasary, 2010 jyly - QR ındýstrııa jáne saýda mınıstrliginiń bas sarapshysy, 2010 j. - BQO kásipkerlik jáne ónerkásip basqarmasy bastyǵynyń orynbasary, 2011 jyldyń sáýirinen bastap BQO kásipkerlik jáne ónerkásip basqarmasynyń bastyǵy.

75 jyl buryn (1937) «Vıshnevskıı» kásipkerliginiń bas dırektory, Qazaqstan Qus ósirýshiler odaǵynyń vıtse-prezıdenti, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi Ibragım Janǵorazov dúnıege keldi.

48 jyl buryn (1964) Batys Qazaqstan oblysy Aqjaıyq aýdanynyń ákimi TÓREǴALIEV Narıman dúnıege keldi.

36 jyl buryn (1976) Batys Qazaqstan oblysy Syrym aýdanynyń ákimi SAPARǴALIEV Rýslan dúnıege keldi.