19 qyrkúıek. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER

«Smaılıktiń» týǵan kúni

1982 jylǵy 19 qyrkúıekte Karnegı-Mellon ýnıversıtetiniń professory Skott Falman (Scott E. Fahlman) kompıýterde teriletin mátinde «kúlimsirep turǵan bet-álpetti» kórsetý úshin qos núkte, defıs jáne jabylatyn jaqshadan turatyn úsh sımvoldy paıdalanýdy usyndy. Alǵash ret smaılıkti paıdalanǵan habarlama 2002 jyly plenkada saqtalǵan habarlandyrýlar taqtasynyń muraǵatynan tabyldy. Qazir smaılık elektrondyq qarym-qatynastyń aınymas belgisi bolyp qaldy. Smaılıkter áńgimelesýshini durys túsinýge, onyń kóńil kúıin baıqaýǵa kómektesedi.

ESTE QALAR OQIǴALAR

1957 jyly Tańbaly shatqalyndaǵy tasqa qashap salynǵan petroglıfter ashyldy. QazKSR Ǵylym akademııasynyń Tarıh jáne arheologııa ınstıtýtynyń Ońtústik Qazaqstan arheologııa ekspedıtsııasynyń Jetisý otrıady Qazaqstannyń tuńǵysh kásibı arheology Anna Maksımovanyń basshylyǵymen Almaty oblysynyń Jambyl aýdanynda Tamǵaly shatqalyndaǵy tasqa qashap salynǵan petroglıfter ashyldy.

Tamǵaly petroglıfteri keıinnen ıÝNESKO-nyń Búkilálemdik mádenı muralar tizimine engizildi.

Petroglıfter kezdeısoq tabyldy, biraq bul jańalyqtyń mańyzdylyǵy sonshalyqty. Búgingi tańda qoryq, 3800 gektar aýmaqty alyp jatyr, bul ártúrli kezeńderge tán júzge jýyq eskertkishterinen turatyn biregeı arheologııalyq keshen. Onda qonystar, zırat oryndary, petroglıf galereıalary (barlyǵy 5000-nan astam sýret) jáne bizdiń dáýirimizge deıingi XIV–XIII ǵasyrlardan XIX–XX ǵasyrlarǵa deıingi dinı oryndar bar.

1994 jyly Qazaqstanǵa ınternet keldi. Ulttyq joǵarǵy deńgeıli domen .kz tirkeldi. Kazınformtelekom Relkom Moskva arqyly 28.8 Kbps jyldamdyqpen alǵashqy IP arnasyn uıymdastyrdy.

1995 jyly Pákistanda ýrdý tilinde Halıd Ikbal ıAsırdiń «Abaıdyń tańdamaly óleńderi» «Abaı – dáýir maqtanyshy» atty alǵysózimen jaryq kórdi. Ol Abaıdy Pákistannyń ulttyq aqyny Muhammed Ikbalmen salystyrady jáne osy uly aqyndar arasynda kóptegen uqsastyqtar tabady. Abaı men Ikbaldyń din, dástúr jáne bilim berý máseleleri boıynsha kózqarastary uqsas.

2002 jyly Qazaqstanda Adam quqyqtary jónindegi ýákil laýazymy quryldy. Ol adam jáne azamat quqyqtary men bostandyqtarynyń saqtalýyn baqylaıdy jáne óz ókilettigi sheginde adam jáne azamattyń buzylǵan quqyqtary men bostandyqtaryn qalpyna keltirý sharalaryn qabyldaýǵa quqyly.

2005 jyly Jambyl oblysynyń Shý aýdanyndaǵy Jańajol aýylynda qazaq batyry, áskerı qolbasshy jáne jazýshy Baýyrjan Momyshulyna eskertkish ornatyldy.

2006 jyly Almatyda tanymal pýblıtsıst, tarıh ǵylymdarynyń doktory jáne Qazaqstan Respýblıkasy Jýrnalıstıka akademııasynyń prezıdenti, professor Saǵymbaı Qozybaevtyń «Qazaqstan jýrnalıstıkasy» entsıklopedııasy jaryq kórdi.

Bul kitap «Otandyq jýrnalıstıka» serııasynyń jalǵasy. Oqyrmandar 19 ǵasyrdaǵy alǵashqy qazaq basylymdary «Túrkistan ýálaıatynyń gazeti» jáne «Dala ýálaıatynyń gazeti» jaryq kórgennen bastap búgingi kúnge deıingi qazirgi zamanǵy jýrnalıstıka tarıhyn bilýge ​​múmkindik alady.

2011 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Caspionet ulttyq spýtnıktik arnasy Galaxy 19 spýtnıginiń DTH-platformasy arqyly Soltústik Amerıkaǵa ashyq habar tarata bastady. Caspionet arnasyn 28 eldiń: Amerıka Qurama Shtattary, Kanada, Meksıka, Kýba, Domınıkan Respýblıkasy, Antıgýa jáne Barbýda, Bagam araldary, Barbados, Belız, Gaıtı, Gvatemala, Gondýras, Domınıka, Kosta-Rıka, Nıkaragýa, Salvador, Sent-Lıýsııa, Sent-Vınsent jáne Grenadınder, Sent-Kıts jáne Nevıs, sondaı-aq ıAmaıka kórermenderi tamashalady.

2012 jyly Qazaqstan alǵash ret Frantsııanyń Kann qalasynda jyl saıyn ótkiziletin halyqaralyq derekti fılmder festıvali - «Cannes Corporate Media & TV Awards» baıqaýyna qatysty. 2011 jyly jaryq kórgen «Kıeli Meken» derekti fılminiń avtorlary festıval baıqaýyna shaqyryldy.

2014 jyly Londonda Robert Ýaıttyń «Joǵalǵan handar men qańyraǵan dalalar. Qazaqstan tarıhy ejelgi dáýirden qazirge deıin» atty kitaby jaryq kórdi. Kitaptyń avtory Almaty qalasyndaǵy bank sektorynda úsh jyldan astam ýaqyt jumys istep, osy ýaqyt ishinde ol Qazaqstannyń tarıhy men mádenıetin zertteýge kóp kóńil bólgen. Londonǵa oralǵannan keıin R.Ýaıt Brıtandyq aýdıtorııany Orta Azııadaǵy eń mańyzdy eldiń áserli tarıhymen tanystyrýdy jón dep tapqan.

2014 jyly Almaty oblysyndaǵy jeti saq-skıf qorǵany eskertkish mártebesine ıe boldy. Sharanyń basty maqsaty – ejelgi qorǵandardy tarıhı-mádenı jáne sáýlet eskertkishteri retinde zańdastyrý jáne qoǵamnyń nazaryn olardy saqtaý máselesine aýdarý.

2014 jyly Pavlodarda belgili qazaq jazýshysy, pýblıtsıst, aqyn jáne Alash Orda kósemderiniń biri, 1931 jyly qýǵyn-súrginge ushyrap, ólim jazasyna kesilgen Júsipbek Aımaýytovqa eskertkish ashyldy. Qola músin bıiktigi 7,6 metrlik qoıý qyzyl granıt tuǵyrda tur.

Pavlodar delegatsııasy Máskeýge baryp, Vagankovskoe zıratyndaǵy Júsipbek Aımaýytovtyń jerlengen jerine bardy. Eskertkishtiń janyna onyń qabirinen ákelingen topyraq salynǵan kapsýla ornatyldy.

2017 jyly Qazaqstan BUU-nyń jynystyq qanaýshylyq pen zorlyq-zombylyqty joıý jónindegi mindettemesine qosyldy.

Bul qujat zorlyq-zombylyq qurbandaryna kómek kórsetýdi, BUU mıssııalaryna jiberilgen personaldy irikteý men oqytýdyń joǵary standarttaryn jáne jynystyq qanaý men zorlyq-zombylyq jasaýshylarǵa qarsy sharalardy kózdeıdi.

2018 jyly Astanadaǵy paralımpıadalyq jattyǵý ortalyǵynda arbadaǵy adamdarǵa arnalǵan «Óz-ózine qyzmet kórsetý ınvaservısi» biregeı buryshy ornatyldy. Ol múgedekterge arbalarynyń dóńgelekterin óz betinshe tazalaýǵa múmkindik beredi. Qurylǵynyń avtory – arbada otyryp bıleýden QR quramasynyń múshesi Ardaq Otorbaev.

«Óz-ózine qyzmet kórsetý ınvaservısinde» qoldanylatyn jabdyqtyń álemde balamasy joq. Bul múgedekter arbasynda qozǵalatyn adamdardyń ómirlik belsendiligin taldaý jáne qajettilikter negizinde oılap tabylǵan alǵashqy otandyq jabdyq.

2019 jyly TMD aýmaǵynda alǵash ret astanada PATA Travel Mart 2019 Azııa-Tynyq muhıty elderiniń halyqaralyq týrıstik kórmesi ashyldy. Kórmege 250-den astam týrıstik kompanııasy qatysty. Kórmeniń resmı ashylý rásiminde Azııa men Tynyq muhıty aımaǵynyń múmkindikteri men jańa usynystary kórsetildi.

2022 jyly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev BUU Bas Assambleıasynyń 77-shi sessııasyna qatysý úshin Nıý-Iorkke jumys saparymen bardy. Memleket basshysy jahandyq qarjy ınstıtýttarynyń, transulttyq kompanııalardyń basshylarymen jáne sarapshylar tobynyń ókilderimen birqatar kezdesýler ótkizdi.

2022 jyly Qazaqstanda úsh jańa saıası partııa quryldy: «Halyq derbestigi», «Namys» jáne «Baıtaq».

2023 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtattary Koreıa Respýblıkasy men Ortalyq Azııa elderi arasyndaǵy yntymaqtastyq jónindegi parlament spıkerleriniń birinshi kezdesýine qatysty. Іs-sharada Koreıa, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmenstan jáne Ózbekstan parlamentteriniń spıkerleri sóz sóıledi.

Májilis spıkeri Erlan Qoshanov sammıtke muryndyq úshin Koreıa Respýblıkasy Ulttyq Assambleıasynyń spıkeri Kım Chjın Phege alǵys aıtty. Ol Ortalyq Azııa elderimen jan-jaqty yntymaqtastyqty kúsheıtý jáne aımaqtyń áleýetin nyǵaıtý Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń basymdyǵy ekenin atap ótti.

2023 jyly Soltústik Qazaqstan oblysynyń Jambyl aýdanynda, áskerı qolbasshy, aqyn jáne memleket qaıratkeri Qojabergen jyraýdyń 360 jyldyǵy atalyp ótti. Onyń shyǵarmashylyǵyn súıetinder, osy mańyzdy tulǵany zertteıtin tarıhshylar jáne ǵalymdar Qojabergen jyraýdyń jerlengen jerine jınaldy. Petropavldaǵy Qojabergen jyraýdyń eskertkishine gúl shoǵyn qoıý rásimi ótti. Oblys ortalyǵynda «Aqtaban shubyryńdy, Alqakól sulama» zamanynyń «Elim-aı» dastanyna 300 jyl» atty ǵylymı-tájirıbelik konferentsııa da ótti.

2023 jyly Soltústik Qazaqstan oblysynyń Aıyrtaý aýdanyndaǵy Aqan seri aýylynda uly qazaq aqyny, kompozıtory jáne ánshisi Aqan seriniń 180 jyldyǵy atap ótildi. Mereıtoılyq is-sharanyń saltanatty ashylýyna jáne shyǵarmalary qazaq halqynyń shynaıy murasyna aınalǵan uly aqynnyń qurmetine arnalǵan merekelik kontsertke júzdegen qazaqstandyqtar men elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen qonaqtar Aqan seri aýylyna keldi. Sahnada onyń ózektiligimen, júrekjardy lırıkalyq motıvterimen jáne tereń maǵynasymen erekshelenetin «Syrymbet», «Maqpal», «Qaramar», «Aqkóılek», «Perızat» jáne basqa da áıgili shyǵarmalary oryndaldy.

2024 jyly búkil el boıynsha «Meniń mektebim zorlyq-zombylyqqa qarsy!» atty jalpyulttyq fleshmoby ótti, oǵan 750 000-nan astam mektep oqýshysy qatysty. Oqýshylar bir áýenge bılep, kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy zorlyq-zombylyq máselesine jurtshylyq nazaryn aýdartty.

2025 jyly Almatyda Backstreet Boys kontserti ótti. Kórermender kýmırlerin qýana qarsy alyp, súıikti hıtterin qosyla shyrqady. Kontsert uıymdastyrýshylary ánshilerdi Ortalyq stadıonnan on mınýttyq jaıaý jerde ornalasqan InterContinental Almaty qonaq úıine ornalastyrdy.

2025 jyly Apple kompanııasynyń jańa iPhone telefony shyqqan kúni Nıý-Iork qalasyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas konsýldyǵy jarnamalyq is-shara ótkizdi. Іs-sharanyń sımvolızmi almamen tikeleı baılanysty: alma jahandyq tehnologııalyq korporatsııanyń ataýyna shabyt berdi; alma — Qazaqstannyń mádenı, qarjylyq jáne týrıstik ortalyǵy Almatynyń sımvoly; Nıý-Iork qalasy búkil álemde óziniń beıresmı «Úlken alma» laqap atymen tanymal. Іs-shara barysynda konsýldyq ókilderi, stýdentter — qazaq dıasporasynyń músheleri quralǵan eriktiler qonaqtarǵa QR kodtary bar almalardy taratty. Olardy skanerleý arqyly Nıý-Iork turǵyndary men qonaqtary Qazaqstan, Almaty, almanyń tarıhı tamyrlary jáne Qazaqstan men Amerıka Qurama Shtattary arasyndaǵy qyzyqty baılanystar týraly kóbirek bile aldy.

Aýdarǵan: Nurlan Tuıaqov