19 aqpan. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

19 aqpan SÁRSENBІ Búkilálemdik kıtter kúni. Búkilálemdik kıtter kúni - 1986 jyly Halyqaralyq kıt aýlaý (International Whaling Commission - IWC) komıssııasynda bekitilgen. Sol jyly aqpannyń 19-ynda Halyqaralyq kıt aýlaý komıssııasy dúnıejúzinde kıt aýlaý men kıt etin satýǵa tyıym salǵan. Biraq aqpannyń 19-y kıtterdi qorǵaý kúni ǵana emes, sonymen birge barlyq muhıt pen teńiz sútqorektilerin qorǵaý kúni. Keıde ár memlekettiń ekologııalyq uıymdary jınalyp, osy kúndi múldem joǵalyp ketkeli turǵan biregeı bir sútqorektini qorǵaýǵa arnaıdy. Armenııadaǵy kitap syılaý kúni. Armenııa Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Levon Ananıannyń sheshimimen 19 aqpan bul elde Kitap syılaý kúni atap ótiledi. Bul kún armıandardyń uly aqyny, ári jazýshysy, iri qoǵam qaıratkeri Ovanes Tadevosovıch Týmanıannyń 1869 jylǵy 19 aqpandaǵy týǵan kúnimen sáıkestendirilgen.

ESTE QALAR OQIǴALAR

20 jyl buryn (1994) Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev «Adam quqyǵy jónindegi respýblıkalyq komıssııa qurý týraly» Jarlyqqa qol qoıdy. 11 jyl buryn (2003) Máskeýde Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyǵynyń alǵashqy Ekonomıkalyq forýmy ashyldy. EýrAzEQ quramyna kiretin Reseı, Belarýs, Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstan elderiniń ókilderi ózara yqpaldastyq is-qımyldardyń perspektıvalaryn talqylap, qoǵamdastyq memleketteri ekonomıkasyn turaqty damytý jónindegi usynystardy taldady. 8 jyl buryn (2006) Kerlıng oıyny beınelengen jańa poshta markasy aınalymǵa endi. Olımpıada oıyndarynyń jańa sport túriniń biri kerlıng oıynynyń barysy beınelengen, «33h27,5 mm kólemindegi poshta markasyn Rınat Japalov bezendirdi. Ol Beıjińdegi (QHR) poshtalyq tólem belgileri fabrıkasynda, 50 myń danamen basyldy. 7 jyl buryn (2007) Almatyda «Jas ulan» balalar men jasóspirimder kınostýdııasy túsirgen «Jaraly sezim» dep atalatyn 2 serııaly kórkem fılmniń tanystyrylymy boldy. Qos ǵashyqtyń taǵdyryna arnalǵan bul fılmniń sıýjeti naqty ómirden alynǵan. Ideıanyń avtory - Memlekettik syılyqtyń laýreaty, akademık, Ekonomıka ınstıtýtynyń dırektory jáne Qazaqstan ǵalymdary odaǵynyń prezıdenti Orazaly Sábden. Qoıýshy rejısseri - «Jas ulan» kınostýdııasynyń dırektory Erkin Raqyshev. Fılmnyń negizgi keıipkerleri Qanat pen Araıdyń rólin somdaǵan Qazaqtyń Temirbek Júrgenov atyndaǵy óner akademııasynyń kınorejıssýra fakýltetiniń túlegi Berik Aryqbaev pen akademııanyń halyqaralyq qatynastar fakýltetiniń 2-shi kýrs stýdenti Regına Shamgýnova. 7 jyl buryn (2007) Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan Respýblıkasy men Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń arasyndaǵy ıAdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa baılanysty kepildikterdi qoldaný týraly kelisimge qosymsha hattamany bekitý týraly», «Mınotarlyq ınvestorlardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri jónindegi Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańdarǵa qol qoıdy. 6 jyl buryn (2008) Qazaqstan Respýblıkasynyń Reseıdegi Elshiliginiń qoldaýymen Máskeýdegi aımaqtyq Qazaq ulttyq-mádenı avtonomııasy osy qaladaǵy Ulttar úıiniń ǵımaratynda Keńes Odaǵynyń Batyry Álııa Moldaǵulova týraly «Ómirge aınalǵan erlik» kitabynyń tanystyrylymy ótti. Qazaq halqynyń batyr qyzy Álııa Moldaǵulovanyń ómiri men eren erligi Qazaqstan men Reseı halyqtary dostyǵynyń máńgilik sımvolyna aınaldy. Kitap avtorlary Ǵalymjan Baıderbes pen Uzaqbaı Qaýys bir kezdegi jas boıjetkenniń taǵdyryn baıan ete kelip, onyń qaısar mineziniń qalaı qalyptasqany týraly tolǵandyrady. 6 jyl buryn (2008) Almatyda Jońǵar jáne Іle Alataýynyń joǵalyp ketý ústindegi ósimdikterdiń túrleri týraly BUU Damý Baǵdarlamasy basyp shyǵarǵan kitaptyń tanystyrylymy boldy. Kitap «Rastenııa Djýngarskogo ı Zaılııskogo Alataý, nýjdaıýşıesıa v ohrane» dep atalady. Kitap 60 ósimdiktiń qysqa anyqtamasynan jáne fotosýretterden turady. Kitaptyń maqsaty tabıǵatty súıetin kópshiliktiń nazaryna ósimdikterdiń qundylyǵy týraly aqparatty jetkizý bolyp tabylady. Kitap Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń, Jahandyq ekologııalyq qordyń jáne BUU Damý Baǵdarlamasy jobasy qyzmetiniń sheńberinde shyǵaryldy. 5 jyl buryn (2009) Irannyń Gúlistan provıntsııasynyń ortalyǵy Gorgan qalasynda, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń 2008 jylǵy jeltoqsannyń 15-degi Jarlyǵymen Kaspıı teńizindegi Irannyń soltústigindegi Qazaqstannyń Bas konsýldyǵy resmı túrde ashyldy. 5 jyl buryn (2009) Aqtóbe oblysynyń Muǵaljar aýdanynyń Jańajol ken ornynda «Aqtóbemunaıgazdyń» AQ qýattylyǵy 45 mVt gaz turbaly elektrstansasy ashyldy. Gaz turbaly elektrstansanyń ashylýy aımaqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna úlken yqpal etedi. Birinshiden, energetıkalyq táýelsizdigin tolyq qamtamasyz etedi, ekinshiden, ımportty qysqartady jáne aımaqtyń tutynýshylaryna elektr qýatynyń qunyn arzandatady.

ESІMDER

93 jyl buryn (1921-2011) qoǵam qaıratkeri, zań ǵylymynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasynyń akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Beıbitshilik pen rýhanı kelisim syılyǵynyń, Qazaqstan Memlekettik syılyǵynyń laýreaty ZIMANOV Salyq dúnıege keldi. Atyraý qalasynda týǵan. Búkilodaqtyq zań ınstıtýtyn bitirgen. Uly Otan soǵysyna qatysqan. 1944-1945 jyldary - dıvızıon, mınomet polki, artılerııa polki komandıri bolyp, polkovnık shenimen áskerı qyzmetten bosaǵan. 1946-1947 jyldary - Gýrev oblystyq prokýratýrasynyń tergeýshisi, aǵa tergeýshisi. 1947-1948 jyldary - Qazaq KSR Prokýratýrasy janyndaǵy erekshe mańyzdy ister jónindegi tergeýshi. 1948-1952 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasy quqyq sektorynyń aspıranty, aǵa ǵylymı qyzmetkeri, sektor meńgerýshisi. 1952-1958 jyldary - Almaty memlekettik zań ınstıtýtynyń dırektory, Qazaq memlekettik ýnıversıteti zań fakýltetiniń dekany. 1958-1969 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasy Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtynyń dırektory. 1969-1976 jyldary osy ınstıtýttyń bólim meńgerýshisi bolǵan. 1976-1977 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasy Tóralqasynyń bas ǵylymı-hatshysy. 1992-1994 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasy Memleket jáne quqyq ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri. 1992-1993 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesi Ardagerler men múgedekter jónindegi komıtetiniń tóraǵasy. 1994-1995 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesi Konstıtýtsııalyq zańnama jáne adam quqyǵy jónindegi komıtetiniń tóraǵasy. 1995-2005 jyldary - «Parasat» akademııalyq ýnıversıtetiniń rektory qyzmetterin atqarǵan. 2005 jyldan - qazirgi qyzmetinde. Atyraý oblysynyń Qurmetti azamaty. Zımanovtyń ǵylymı zertteý eńbekteri memleket jáne quqyq tarıhy men teorııasyna, Qazaqstan men Ortalyq Azııanyń basqa da aımaqtarynda ulttyq memleketterdiń qalyptasýy men damýyna, Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigine jáne basqa da ózekti máselelerge arnalǵan. Sonymen qatar ǵalymnyń qazaqtyń dástúrli quqyqtyq mádenıetine, sharıǵat zańdaryna qatysty birneshe ǵylymı eńbekteri jaryq kórgen. Zımanov «Qazaq KSR-iniń memlekettik egemendigi týraly Deklaratsııanyń» jobasyn daıyndaý jónindegi komıssııany basqaryp, «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýttsııalyq Zańnyń jobasyn daıyndaý jónindegi komıssııanyń jetekshi músheleriniń biri boldy. Ǵalym 2001-2002 jyldary 1-shi jáne 2-shi tomdary jaryq kórgen 10 tomdyq «Qazaqtyń ata zańdary» entsıklopedııasyna ǵylymı jetekshilik jasaǵan. «Parasat», eki márte 1-shi dárejeli Otan soǵysy, Qyzyl Juldyz, Halyqtar dostyǵy ordenderimen, «Kavkazdy qorǵaǵany úshin», «Kenıgsbergti alǵany úshin» medaldarymen marapattalǵan. 84 jyl buryn (1930-1999) qazaq jazýshysy, jýrnalıst, fılologııa ǵylymynyń kandıdaty, Qazaqstan Respýblıkasy mádenıetine eńbek sińirgen qaıratker BAIJANOV Sapar dúnıege keldi. Jambyl oblysynda týǵan. QazMÝ-dy (ál-Farabı atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıteti) bitirdi. «Lenınshil jas» gazetiniń ádebı qyzmetker, bólim meńgerýshisi, jaýapty hatshy, redaktordyń orynbasary, «Mádenıet jáne turmys» jýrnaly redaktorynyń orynbasary, bas redaktory, Qazaqstan KP OK nasıhat jáne úgit bóliminiń nusqaýshysy, baspasóz sektorynyń meńgerýshisi, bólim meńgerýshisi, bólim meńgerýshisiniń orynbasary, «Sotsıalıstik Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory qyzmetterin atqarǵan. Onyń «Jańa lep», «Aq marjan», «Suńqar kóńil samǵaıdy» jáne taǵy basqa kitaptary jaryq kórgen. Sondaı-aq ol, zertteý eńbekterimen de tanymal. «Halyqtar dostyǵy», «Qurmet belgisi» ordenderimen marapattalǵan.

80 jyl buryn (1934-1994) tehnıka ǵylymynyń doktory, professor SERAZETDINOV Dýglas Zııaevıch dúnıege keldi. Aqtóbe qalasynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. 1956 jyldan Qazaqstan Ǵylym akademııasy Hımııa ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri bolǵan. Ǵalymnyń ǵylymı jumystarynyń negizgi baǵyty Qazaqstan jeriniń polıgalıtti jáne astrahanıtti shıkizatyn paıdalaný joldary, tuzdardy gıdrotermııalyq qaıta óńdeý, sopolımerlený reaktsııalary negizinde polıfosfatty tyńaıtqyshtardy sıntezdeý ádisterin zertteýge arnalǵan. Ol shyny tıptes jáne amorfty fosfattardy túpkilikti zertteı otyryp, olardaǵy erigishtik protsesterdi, polımerlerdiń gıdrolıttik destrýktsııasyn retteý, korrozııa men úıkeliske tózimdilik, t.b. kóptegen qasıetterin aıqyndady. Ǵalymnyń bul zertteýleri Qazaqstandaǵy Jambyl fosfor, Jambyl sýperfosfat, jańa-Jambyl hımııa zaýyttarynda synaqtan ótkizilip, óndiriske engizildi. Professordyń 200-den asa ǵylymı eńbegi, onyń ishinde 30 avtorlyq kýáligi men 4 monografııasy bar. Medaldarmen marapattalǵan.

72 jyl buryn (1942) Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» kınostýdııasynyń qoıýshy-rejısseri, KSRO Kınematografııa odaǵynyń múshesi TÁJІBAEV Amangeldi Ybyraıuly dúnıege keldi. Astrahan oblysynda týǵan. Qurmanǵazy atyndaǵy teatr-kórkemsýret ınstıtýtynyń akterlik fakýltetin bitirgen, kórkem fılmderdińrejısser-qoıýshysy. «Qulannyń ajaly», «Nan» kınostsenarııleriniń, teatr jáne kıno týraly maqalalardyń avtory. "Sońǵy asý", «Uzaq qus joly», «Adym» fılmderine túsken. «Túz jáne nan», «»Aptap», «Sońǵy asý», «Uzaq qus joly», «Kimniń, salt atty?» fılmderiniń rejısseri. «Qurmet belgisi» ordenińmen, «Eńbektegi erligi úshin» jáne Vetnam Demokratııalyq Respýblıkasynyń Halyqtary dostyǵy medaldarymen marapattalǵan. Respýblıkalyq «Jiger» festıvaliniń, Bukildodaqtyq festıvaldiń laýreaty. 41 jyl buryn (1973) QR Óńirlik damý mınıstrligi Kásipkerlikti damytý komıtetiniń tóraıymy JOLDYBAEVA Ǵalııa Taǵyberdyqyzy dúnıege keldi. Ońtústik Qazaqstan oblysynda týǵan. E.A. Býketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetin zańger mamandyǵy boıynsha támamdady. Eńbek ótili: balabaqsha esepshisi (1990); QR Ádilet mınıstrliginde jetekshi, bas maman (1996-1997); QR Ádilet mınıstrligi Jyljymaıtyn múlik jáne zańdy tulǵalardy tirkeý agenttiginde bas maman, basqarma basshysy (1997-1999); QR Ádilet mınıstrligi Tirkeý qyzmeti komıteti zańdy tulǵalardy tirkeý basqarmasynyń basshysy (1999-2001); QR Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttiginde ártúrli bólim jáne departmentterde basshylyq qyzmette (2001-2008); QR Ádilet mınıstrligi Tirkeý qyzmeti jáne quqyqtyq kómek berý komıteti tóraǵasanyń orynbasary (2008-2009); Pavlodar oblysy ádilet departamentiniń basshysy (2009-2012); QR Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstrligi Kásipkerlikti damytý komıtetiniń tóraıymy (2012-2013). 2013 jyldan beri qazirgi qyzmetinde. 49 jyl buryn (1965) «Qazaqstan» RTRK AQ Qazaq radıosynyń dırektory SADYQ Mahat Kábiruly dúnıege keldi. QazMUÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetin, RF Úkimeti janyndaǵy Halyq sharýashylyǵy Akademııasyn, Halyqaralyq Bıznes Akademııasyn bitirgen. Eńbek jolyn 1989 jyly Qazaq radıosynyń tilshisi bolýdan bastady. Keıin Qazaq televızııasynda baǵdarlamalar jetekshisi. 1995 jyly «Habar» agenttiginde redaktor, kommentator, «Jeti kún» baǵdarlamasynyń avtory, júrgizýshisi boldy. 1997 jyly «Habar» agenttiginiń atqarýshy prodıýseri, Astanadaǵy fılıalynyń jetekshisi. 1999 jyly «Qazaqstan» telearnasynda aqparattyq baǵdarlamalardyń bas redaktory, «Úsh anyq» aqparattyq baǵdarlamasynyń júrgizýshisi. 2000-2005 jyldary «Qazaqstan Prezıdenti Teleradıokesheniniń» bas dırektory. 2005-2006 jyldary «Makhat - Stýdııa» JShS Bas dırektory, «Fototeleradıo» jýrnalynyń bas redaktory. 2006-2007 jyldary QR Aqparat jáne mádenıet mınıstrligi Aqparat jáne muraǵat komıteti tóraǵasynyń orynbasary. 2007-2008 jyldary QR Parlamenti Senaty baspasóz qyzmetiniń jetekshisi. 2008 jyly QR Parlamenti Senaty tóraǵasynyń keńesshisi. «Qazaqstan» RTRK AQ basqarma tóraǵasynyń orynbasary, aqparattyq-saraptamalyq baǵdarlamalar dırektsııasynyń dırektory. Shyǵys Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary, «Qazaqstan» RTRK AQ-y «Astana» radıosynyń dırektory qyzmetterin atqarǵan. Memlekettik «Daryn» jastar syılyǵynyń, «Altyn juldyz» syılyǵynyń ıegeri, Qazaqstan Prezıdenti stıpendııasynyń ıegeri. «Derekti fılmnen úlken kınoǵa deıin» kitabynyń, 25 derekti fılmniń avtory. Fılosofııa ǵylymynyń doktory, Halyqaralyq Televıdenıe jáne radıo Akademııasynyń akademıgi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Eńbek sińirgen qaıratkeri. Qazirgi qyzmetinde - 2011 jylǵy qarashadan beri.

541 jyl buryn (1473-1543) polıak astronomy, álemniń gelıoortalyq júıesi týraly ilimniń avtory KOPERNIK Nıkolaı dúnıege keldi.

384 jyl buryn (1630-1680) Úndistannyń ulttyq batyry ShIVADJI dúnıege keldi.

74 jyl buryn (1940-2006) Túrikmen memlekettik jáne qoǵam qaıratkeri, 1990 jyldan Túrikmenstan prezıdenti, 1999 jyldan ómirlik prezıdent NIıAZOV Saparmurat dúnıege keldi.

62 jyl buryn (1952) sloven zańgeri, halyqaralyq quqyq salasyndaǵy maman, dıplomat 2007-2012 jyldardaǵy Slovenııa prezıdenti Danılo TıÝRK dúnıege keldi.