18 ShІLDE. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

18 shilde, SÁRSENBІ

AQSh-ta Ulttyq hot-dog kúni. Bul merekeni 1957 jyly AQSh Saýda palatasy resmı bekitken bolatyn. 1994 jyly ónim sapasy, dámi  jáne jarnamasymen aınalysatyn Ulttyq hot-dog jáne sosıska keńesi quryldy. Keńestiń dástúrli músheleri hot-dogpen sosıskany unatatyndarǵa arnalǵan jarys ótkizip turady. Jarystyń 4 negizgi erejesi bar: 18 jasqa tolmaǵandarǵa hot-dogqa ketchýp jaǵýǵa bolmaıdy; hot-dogty tárelkege salmaı tek qana qolmen jeý kerek; qolǵa juqqan dámdeýishti jýýǵa bolmaıdy, saýsaqtaryńdy jalap tazalaýyń qajet; eshqashan da hot-dogty qytaı ydysyna salýǵa bolmaıdy, sebebi «hot-dog - amerıkandyqtardyń ulttyq tamaǵy» degen túsinik bar.

Nelson Mandelanyń halyqaralyq kúni. Ońtústik-Afrıka Respýblıkasynyń burynǵy prezıdentiniń beıbitshilik pen bostandyq isine qosqan úlesin moıyndaý belgisi retinde BUU Bas Assambleıasymen 2009 jyly bekitildi.

ESTE QALAR OQIǴALAR

6 jyl buryn (2006) Qazaqstan Respýblıkasynyń Dýbaıdaǵy Bas konsýldyǵy Qazaqstannyń álemdegi básekege barynsha qabiletti 50 eldiń qataryna kirý strategııasyn arab tilinde jaryqqa shyǵardy. Bul basylym jetekshi arab elderiniń resmı, ǵylymı jáne isker toptaryn Elbasy Joldaýynyń negizi baǵyttarymen, atap aıtqanda Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstannyń halyqaralyq deńgeıdegi mádenıetaralyq jáne konfessııaaralyq dıalog ortalyqtarynyń biri retinde qyzmet atqarýǵa ázir ekenin qýattaǵan sózimen qeńinen tanystyrýǵa septigin tıgizdi.

38 jyl buryn (1974) Polshanyń Kostantınov qalasynda álemdegi eń bıik qurylys - Varshava radıosynyń 646 metrlik machtasy turǵyzylyp bitti. ıAn Polıak konstrýktsııasy boıynsha boı kótergen, salmaǵy 550 tonnalyq bul munara 1991 jyly jóndeý jumysy kezinde qulap túsken.

17 jyl buryn (1995) Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev Patenttik-tehnologııalyq aqparat jáne aldyńǵy qatarly tehnologııalyq qozǵalys jolyndaǵy barlyq tosqaýyldardy alyp tastaýǵa múmkindik bergen Eýrazııalyq patenttik konventsııany bekitý týraly Jarlyqqa qol qoıdy.

7 jyl buryn (2005) Oraldy M.Ótemisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń janynan kolledj ashyldy. Matematıka, fızıka, aqparattyq júıe, stanok grafıkasy, sándik-qoldanbaly óneri jáne halyq óneri mamandyqtary boıynsha oqytatyn bilim ordasynyń qurylý maqsaty pedagogıka mamandaryna sapaly bilim berý bolyp tabylady. Kolledjdi bitirgen túlekter oqýyn ýnıversıtette jalǵastyra alady.

3 jyl buryn (2009) Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine jeke kásipkerlik máseleleri boıynsha ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» jeke kásipkerlikti damytýǵa járdemdesetin qosymsha sharalar alýǵa, kásipkerliktiń memleketpen jáne qoǵammen ózara is-qımylyn nyǵaıtýǵa, sonyń ishinde memlekettik organdar tarapynan tekserýler júrgizýdi tártipke keltirýge baǵyttalǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna qol qoıdy.

11 jyl buryn (2001) Oral qalasynda Balalar men jasóspirimderdiń velosıped sporty mektebi ashyldy.

 27 jyl buryn (1985) aty kópshilikke asa tanys emes reseılik baǵdarlamashy Alekseı Pajıtnov alǵashqy Tetrısti oılap tapty.

«Tetrısti» oılap tabý ıdeıasy matematık Solomon Golomb shyǵarǵan amerıkandyq bas qatyratyn oıyn «Pentomino Puzzle»-dan shyqqan.

«Tetrıs» paıda bolǵan 20 jyldyń ishinde oıynnyń barlyq túrleri (sonyń ishinde resmı statıstıkany jáne zańsyz satylymdardy qosa alǵanda) álem boıynsha úlken danalarmen tarady. Naqty aıtqanda 250 mln. danamen. Mundaı tanymaldylyqqa elektrondy oıyndardyń birde-biri ıe bolǵan emes.

242 jyl buryn (1770) orys áskeri Large ózeninde túrikterdi jeńdi.

140 jyl buryn (1872) Ulybrıtanııada alǵash ret jasyryn daýys berý protsedýrasy ótkizildi.

115 jyl buryn (1897) reseılik kásiporyndarda jumys kúni 11,5 saǵatqa deıin qysqartyldy. Jeksenbi demalys kúni bolyp jarııalandy.

114 jyl buryn (1898) Per men Marııa Kıýrı Parıj Akademııasyna ýrannan basqa da radıoaktıvti elementterdiń barlyǵy týraly aıtylǵan baıandamany usyndy.

96 jyl buryn (1916) aǵylshyn kásipodaqtary soǵys kezinde merekelerden bas tartýǵa kelisim berdi.

94 jyl buryn (1918) «Moskovskaıa pravda» gazetiniń alǵashqy sany jaryq kórdi.

91 jyl buryn (1921) Frantsııada dárigerler Alber Kalmet pen Kamıl Geren balaǵa týberkýlezge qarsy alǵashqy ekpeni - BTsJ-ny (Kalmett-Geren Batsıllasy) jasady.

87 jyl buryn (1925) AQSh-ta áıelder erlerden kem emes avtomobıl júrgizýshisi bola alatyndyǵy týraly resmı túrde málim etildi.

40 jyl buryn (1972) Mysyr prezıdenti Anvar Sadat KSRO-ny ýáde etilgen qarý-jaraqtyń jetkizilimi bolmaı qalǵany úshin, Keńes Odaǵynan elden 20 myń áskerı keńesshini alyp ketýdi talap etti

18 jyl buryn (1994) 63 jastaǵy áıel rekord jasap, dúnıege sábı ákeldi. Onyń bul rekordy 2005 jylǵa deıin saqtalyp keldi.

 
ESІMDER

74 jyl buryn (1938) ǵalym, ekonomıka ǵylymynyń doktory, professor, Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent múshesi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen aýyl sharýashylyq qyzmetkeri BAIBARAQOV Eshimbet dúnıege keldi.

Almaty oblysynyń Kegen aýdanynda (qazirgi Raıymbek aýdany) týǵan. Almaty zootehnıkalyq-maldárigerlik jáne Qazaq aýyl sharýashylyq ınstıtýtyn bitirgen. 1962-1974 jyldary ákimshilik-sharýashylyq organdarynda jaýapty qyzmetter atqarǵan. 1974-1994 jyldary «Abaı» óndiristik qus sharýashylyǵy birlestiginiń bas dırektory. 1994-1996 jyldary - «Abaı» aımaqtyq aktsıonerlik kompanııasynyń prezıdenti. 1996-1999 jyldary - Qazaq memlekettik basqarý akademııasynyń prorektory, 1999 jyldan bastap T.Rysqulov atyndaǵy Qazaq ekonomıka ýnıversıtetiniń professory bolyp isteıdi. Baıbaraqovtyń ǵylymı-zertteý jumystary qus sharýashylyǵy tehnologııasyn jetildirýge, ondaǵy ónimniń ózindik qunyn kemitýge, eńbek ónimdiligin jáne shyǵyn qaıtarymdylyǵyn arttyrýǵa negizdelgen. Birneshe kitaptyń 78 ǵylymı eńbektiń jáne 4 monografııanyń avtory. 4 ǵylym kandıdatyn daıarlaǵan.

«Qurmet belgisi» ordenimen marapattalǵan.

88 jyl buryn (1924) jazýshy, Uly Otan soǵysynyń ardageri FILATOV Valentın Mıhaılovıch dúnıege keldi.

Shyǵys Qazaqstan oblysynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. 1947-1963 jyldary «Lenınskaıa smena», «Kazahstanskaıa pravda» gazetteriniń ádebı qyzmetkeri bolǵan. 1963 jyldan biryńǵaı shyǵarmashylyq jumyspen aınalysty.

Qalamgerdiń «Na Mıýse» atty alǵashqy povesi 1961 jyly jaryq kórdi. 1970 jyly «Aqpan - qysqa aı» atty povester men áńgimeler jınaǵy jaryqqa shyqty.

73 jyl buryn (1939) jazýshy, aýdarmashy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi TІLEÝHANOV Tólek dúnıege keldi.

Shyǵys Qazaqstan oblysynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. Eńbek jolyn mektep muǵalimi bolyp bastaǵan. 1974-1996 jyldary «Jazýshy» baspasynyń aǵa redaktory, bólim meńgerýshisi, «Aıqap» jýrnalynyń bas redaktory qyzmetterin atqarǵan. 1996 jyldan «Juldyz» jýrnalynyń bólim meńgerýshisi bolǵan.

Qalamgerdiń shyǵarmalary 1965 jyldan bastap jaryq kóre bastady. Onyń «Kórshi kelinshek», «Sharapatty jan», «Ózgeniń baqyty úshin», «Ómir arnaýy», «Máýeli báıterek» áńgime-povesteri, «Keleshek kirispesi», «Úsh urpaq muńy» romandary jaryq kórgen. Kórkem aýdarma salasynda A.Marshaldyń, A.Chehovtyń, A.Plavkanyń, H.Názirdiń, A.Belıaevtiń shyǵarmalaryn qazaq tiline tárjimalaǵan.

68 jyl buryn (1944) dırıjer, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri SADYQOVA Raısa Qudaıbergenqyzy dúnıege keldi.

Almaty oblysynda týǵan. Almaty mýzyka ýchılışesin, Almaty konservatorııasyn, Sankt-Peterbor konservatorııasyn bitirgen. 1964-1975 jyldary - Qazaq ult aspaptar orkestriniń ártisi. 1975 jyldan Qazaq opera jáne balet teatrynyń dırıjeri bolǵan.

52 jyl buryn (1960) Qaraǵandy oblysy ákimi apparatynyń basshysy MUQATOV Qarıpolla Orynbekuly dúnıege keldi.

Qaraǵandy oblysy Egindibulaq aýdanynda týǵan. Qaraǵandy polıtehnıkalyq ınstıtýtyn, Qaraǵandy ekonomıkalyq ýnıversıtetin, Qazaqstan-Reseı ýnıversıtetin bitirgen.

Qaraǵandy qalasy Kırov aýdandyq ákimshiligi basshysynyń birinshi orynbasary, Kırov aýdany ákiminiń birinshi orynbasary, Oktıabr aýdany ákiminiń birinshi orynbasary, Qaraǵandy qalasyndaǵy «Aı» fırmasy JShS prezıdenti, Oktıabr aýdanynyń, Saran, Balqash qalalarynyń ákimi, Qaraǵandy oblysynyń jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary basqarmasynyń bastyǵy, Shahtınsk qalasy ákiminiń orynbasary, Qaraǵandy oblysy boıynsha «Sary-Arqa» AÓK UK» AQ ókildiginiń basshysy qyzmetterin atqarǵan. Qazirgi qyzmetinde - 2010 jyldyń mamyrynan.

66 jyl buryn (1946) saıası ǵylymdar doktory, «Nazarbaev ortalyǵy» kópfýnktsıonaldy ǵylymı-taldaý jáne gýmanıtarlyq-aǵartý memlekettik mekemesiniń dırektory SAÝDABAEV Qanat Bekmyrzauly dúnıege keldi.

Almaty oblysy Іle aýdanynda týǵan. Lenıngrad memlekettik mádenıet ınstıtýtyn, KOKP Ortalyq komıteti janyndaǵy Qoǵamdyq ǵylymdar akademııasyn bitirgen. 1972-1976 jyldary - Qazaq memlekettik tsırkiniń dırektory. 1976-1977 jyldary - Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Іs basqarmasy mádenıet bóliminiń meńgerýshisi. 1977-1983 jyldary - Qazaq KSR Mádenıet mınıstriniń orynbasary. 1983-1988 jyldary - Qazaq KSR Kınematografııa jónindegi memlekettik komıtetiniń tóraǵasy. 1988-1991 jyldary - Qazaq KSR Mádenıet jónindegi memlekettik komıteti tóraǵasynyń birinshi orynbasary, tóraǵasy. 1991-1992 jyldary - Qazaq KSR-iniń KSRO-daǵy ókiletti ókili. 1992-1994 jáne 1994-1996 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasynyń Túrkııadaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi. 1994 jyldyń sáýir-qazan aılarynda Qazaqstan Respýbıkasy Syrtqy ister mınıstri. 1996-1999 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulybrıtanııadaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi. 1997-1999 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasynyń Irlandııadaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Şvetsııadaǵy, Norvegııadaǵy Elshisi mindetin qosa atqarýshy. 1999-2000 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Premer-mınıstri Keńsesiniń jetekshisi. 2000-2007 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasynyń Amerıka Qurama Shtattaryndaǵy jáne Kanadadaǵy (qosa atqarýshy) Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi jáne Kanadadaǵy Elshisi mindetin qosa atqarýshy. 2007-2009 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik hatshysy. 2009-2011 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy - Qazaqstan Respýblıkasynyń Syrtqy ister mınıstri qyzmetterin atqarǵan. 2012 jylǵa deıin Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik hatshysy qyzmetin atqarady.

Memleket basshysynyń 2012 jylǵy 23 qańtardaǵy Ókimimen Qanat Bekmyrzauly Saýdabaev «Nazarbaev ortalyǵy» kópfýnktsıonaldy ǵylymı-taldaý jáne gýmanıtarlyq-aǵartý memlekettik mekemesiniń dırektory qyzmetine taǵaıyndaldy.

«Otan» jáne «Qurmet» ordenderimen, medaldarmen marapattalǵan.

51 jyl buryn (1961-1999) akter, Qazaqstan Memlekettik syılyǵynyń laýreaty ÁShІMOV Saǵı Asanáliuly dúnıege keldi.

Almaty qalasynda týǵan. Almaty teatr jáne kıno ınstıtýtyn bitirgen. Kınodaǵy eń alǵashqy róli - «Óz dánińdi ósir» fılmindegi Qalam. Keıin «Mazasyz balalardaǵy» Ákim, «Oılanýǵa bir aıdaǵy» Arystan, «Qaraly sulýdaǵy» qyzmetshi, «Aısulý jaıly ańyzdaǵy» Táýekel han, 4 serııaly «Shoqan Ýálıhanov» telefılmindegi Shoqan, qazaqtyń tuńǵysh kópserııaly «Toǵysqan taǵdyrlar» telefılmindegi Temir Sabyrovtyń rólderin somdaǵan.

42 jyl buryn (1970) QR Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń jaýapty hatshysy ǴALYMOVA Álııa Qaıratqyzy

Pavlodar qalasynda týǵan. Qazaq. Ál-farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetin bitirgen (1992), áleýmettik-saıası pánderdiń oqytýshysy. Tarıh ǵylymynyń kandıdaty (2006). Kandıdattyq dıssertatsııasynyń taqyryby: «Soltústik Qazaqstannyń qazirgi aýyldaryndaǵy qazaq otbasylary»(etnosotsıologııalyq zertteý). 1987 jyldan bastap - S.M. Kırov atyndaǵy qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń stýdenti. 1992 jyly - qazaq-german tehnıkalyq bıznes kolledjiniń oqytýshysy  (Pavlodar q). 1995 jyldan bastap - oqytýshy, S.Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, 2000 jyldan bastap L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń oqytýshysy. 2003 jyldan bastap QR Prezıdenti Ákimshiligi Іshki saıasat bóliminiń bas sarapshysy.  2004 jylǵy qyrkúıekten bastap QR Prezıdenti Ákimshiligi Іshki saıasat basqarmasy áleýmettik saıası bóliminiń sektor meńgerýshisi, 2005 jyly - sektor meńgerýshisi, 2006 jyldan bastap QR Prezıdenti Ákimshiligi Saıası áleýmettik bólimi meńgerýshisiniń orynbasary. 2008 jyly - QR Prezıdenti Ákimshiligi Іshki saıasat bólimi meńgerýshisiniń orynbasary.  2010 jyly - Pavlodar oblysy ákiminiń orynbasary.

2012 jylǵy aqpannan bastap qazirgi ýaqytqa deıin QR Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń jaýapty hatshysy.

28 jyl buryn (1984) qazaqstandyq tennısshi VOSKOBOEVA Galına Olegovna dúnıege keldi.

Máskeýde týǵan. Máskeýde RÝDN ýnıversıtetin aıaqtady. Reseıdiń sport sheberi. Búgingi kúni Qazaqstan atynan jarystarǵa qatysýda.

Jeke syndaǵy WTA reıtıngisindegi eń joǵarǵy oryn - 64 (2009 jyldyń 16 aqpany).

Juptasyp óner kórsetýdi WTA reıtıngisindegi eń joǵarǵy oryn - 31 (2007 jyldyń 29 qańtary).

50 jyl buryn (1962) «QazTransGaz» AQ Apparatynyń jetekshisi JAMANBEKOV Almas Melsuly dúnıege keldi Almaty qalasynda týǵan. 1999-2000 jj. - «ATF» Bank» AQ ákimshilik basqarmasynyń bastyǵy. 1998-2000 jj. - «Qazaqstannyń Halyq banki» AAQ-da ákimshilik-sharýashylyq departamentiniń dırektory,Apparat jetekshisi, basqarýshy dırektor. 2000-2001 jj. - «Qaztransoıl» JAQ ákimshilik departamentiniń bastyǵy. 2001-2002 jj. - «Munaı jáne gaz kóligi» JAQ ákimshilik departamentiniń dırektory. 2002-2003 jj. -  «Qazaqstan Halyq banki» AAQ Basqarýshy dırektory. 2003 jyly «QazMunaıGaz» saýda úıi» AQ-nyń atqarýshy dırektory. 2003-2006 jj.- QR Prezıdenti Ákimshiliginiń bas sarapshysy.

2006-2007 jj. - «Qazaqtelekom» AQ-nyń vıtse-prezıdenti. 2007-2009 jj.- «Qazaqtelekom» AQ-nyń memlekettik organdarmen jumys jónindegi bas dırektory. 2011-2012 jj. - «QazTrasGaz» AQ bas dırektorynyń orynbasary. 2012 jyldyń maýsymynan «QazTransGaz» AQ Apparatynyń jetekshisi.

47 jyl buryn (1965) Mańǵystaý oblysynyń sáýlet jáne qala qurylysy basqarmasynyń bastyǵy ÓTEǴALIEV Baqytjan Esboluly dúnıege keldi.