18 naýryz. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

18 NAÝRYZ, SEISENBІ

Parıj kommýnasy kúni. 143 jyl buryn (1871) tuńǵysh proletarlyq revolıýtsııa júzege asyp - Parıj kommýnasy quryldy. 1872 jylǵy 20 aqpannan beri Parıj kommýnasynyń kúni retinde atalyp keledi.

Reseı diń salyq polıtsııasynyń kúni. 2000 jyly naýryzdyń 16-ynda bektilgen.

Mońǵolııadaǵy er azamattar merekesi - áskerı qyzmetkerler kúni. Buryn bul kún Mońǵolııanyń áskerinde qyzmet etip júrgen qyzmetkerlerdiń merekesi retinde toılanatyn. Búgin de ol eldegi barlyq er azamattardyń merekesi dep tanyldy. Jalpy, bul kún 1921 jyly Mońǵol halyqtyq áskeriniń qurylǵan kúnine oraı toılanady. Atalǵan jyly Qyzyl áskerdiń kómegimen Boǵda hannyń úkimeti taqtan taıdyrylyp, onyń ornyna Mońǵol halyqtyq respýblıkasy qurylǵan kúnmen tyǵyz baılanysty.

Arýbadaǵy memlekettik rámizder kúni. Atalmysh data 1976 jyldyń 18 naýryzynda Arýbadaǵy ulttyq týdyń qabyldanǵanyna oraı merekelenip keledi. Arýba - Karıb teńizindegi Kishi Antıl aralynyń quramyndaǵy kishigirim aral. Búginde ol Nıderlandy Koroldiginiń quramyndaǵy federatsııalyq sýbekt bolyp tabylady. 1973 jyly Arýba halqy referendým kezinde Nıderlandydan táýelsizdigin alǵysy keletinin bildirdi. 1976 jyly atalmysh táýelsizdik mártebesi berilmegen soń, Arýbanyń premer-mınıstri nıderlandylyq úkimetke aral birjaqty óziniń táýelsizdigin jarııalaıtynyn aıtyp ses kórsetti. Osyǵan oraı, 18 naýryzda ulttyq tý men memlekettik ánuran qabyldandy.

Belarýs Respýblıkasynyń ishki ásker kúni. Belarýs elinde ishki áskerdiń tarıhy 1918 jyldan bastalady. Sol jyly 18 naýryzda konvoı qaraýyl komandasynyń eriktilerinen ishki ásker qurylǵan bolatyn. Keńes odaǵy taraǵan kezde eldiń ІІm 43-shi ishki ásker dıvızııasy belarýs Respýblıkasynyń ІІM qaramaǵyna ótti. 1992 jyldan bastap atalǵan dıvızııa eldiń ІІM bolyp qaıta quryldy.

Túrkııadaǵy Gallıpolı shaıqasynda qaza tapqandardy eske alý kúni. Bul Birinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Antanta elderiniń Túrkı astanasyn basyp alý maqsatyndaǵy Dardanell operatsııasy kezindegi sheshýshi shaıqas bolatyn.

ESTE QALAR OQIǴALAR

1 40 jyl buryn (1874) Sankt-Peterbordaǵy Retger jáne Shneıder baspahanasynda «Túrkistan» albomy sýretti kitaby shyǵaryldy. «Túrkistan» albomynda belgili sýretshi V.Vereşagınniń Orta Azııa halyqtarynyń turmys saltyn bildiretin kórinister men arhıtektýralyq eskertkishterdiń sýretteri berilgen. Kitaptyń muqabasynda bul týyndyny qaıta basýǵa ruqsat etilmeıdi degen sózder jazylǵan. «Túrkistan» albomynda Samarqand eskertkishteri, Orta Azııadaǵy 19 ǵasyrdyń orta kezinde ómir súrgen ulttardyń beıneleri, Alataý taýynyń kórinisteri, Kerýen saraıy, Samarqand ámiriniń saraıy, qazaq úıiniń ishi, kóship bara jatqan kórinisteri beınelengen. «Túrkistan» albomyna 106 sýret engizilgen.

1 9 jyl buryn (1995) Memleket basshysy qatysýymen eldegi qylmyspen kúresti nyǵaıtý máseleleri boıynsha respýblıkalyq májilis ótti. Sol kúni «Qylmyspen kúres jáne quqyqtyq tártipti nyǵaıtý boıynsha shuǵyl sharalar týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Saılaý týraly kodeksine ózgerister engizý týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń eki qaýlysy basylym betterinen jaryq kórdi.

1 7 jyl buryn (1997) Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysymen Petropavl joǵary áskerı ýchılışesi quryldy. Qazaqstan Respýblıkasy Іshki ister mınıstrligine qarasty ýchılışe 8 mamandyq boıynsha ofıtserler daıyndaıdy.

9 jyl buryn (2005) Almatydaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq murajaıynda «Kilem-kıiz buıymdary» atty kórme ashyldy. Munda ulttyq oıý-órnekpen árlenip, túr-túske engen HІH ǵasyr men HH ǵasyrdyń bas kezine jatatyn murajaı qoryndaǵy 500-den astam eńbektiń 30-y kórmege shyǵaryldy. Olar tekemet, tuskıiz, alasha, qaly kilem, taqyr kilem sııaqty jerge tóseıtin, qabyrǵaǵa iletin kilem, syrmaqtardyń san-alýan túri.

8 jyl buryn (2006) Pragada Chehııadaǵy Qazaqstan stýdentteriniń «Báıterek» klýbynyń tusaýkeser rásimi ótti.

6 jyl buryn (2008) Májilis úıinde depýtat Ýálıhan Qalıjannyń «Prezıdent» dep atalatyn jańa kitabynyń tanystyrylymy bolyp ótti.

Kitapta elimizdiń tuńǵysh Prezıdenti, esimi álemge áıgili saıasatker Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstannyń egemendik alǵannan bergi atqarǵan qyzmetteri jaıly, elimizdiń aımaqtaryna, alys jáne jaqyn shetelderge barǵan saparlary týraly, tarıhı sátterde syndarly sheshim qabyldaǵan sátteri jóninde jazylǵan.

Kitaptyń mazmuny tereń. Jyldar ótken saıyn bul kitaptyń tarıhı, ádebı qundylyǵy arta túsedi», - dedi. Halyq jazýshysy Sherhan Murtaza: «Bul týyndy jeke Prezıdenttiń atqarǵan qyzmetin kórsetip qana qoımaıdy. Munda tarıh jatyr. Bizdiń tarıhymyzdyń ózi úzik-úzik. Áli túgel emes. Tarıhshylar osy ýaqytqa deıin birtutas qazaq eliniń tarıhyn jaza alǵan joq. Ony bolashaq urpaq jazady dep oılaımyn. Sonyń súbeli bir salasy osy «Prezıdent» degen kitap.

Kitap Almaty qalasyndaǵy «Qus joly» baspasynan jaryq kórgen. Kitaptyń kólemi 24,5 baspa tabaq. Taralymy bir myń dana.

5 jyl buryn (2009) Almatyda «Qazaqstan temir joly» UK» AQ-nyń enshiles kásiporny «Lokomotıv» AQ-nyń tapsyrysy boıynsha «General Electric» kompanııasy jasap shyǵarǵan jańa býyndaǵy «Evolution» serııaly teplovozdaryn qoldanysqa berý saltanatty rásimi ótti.

Jańa býyndaǵy teplovozdar qazaqstandyq standarttardy jáne elimizdegi temir jol jumys talaptarynyń jaǵdaılaryn eskere otyryp jasalǵan. Júrgizýshi kabınasy jańa tehnologııalarmen jabdyqtalǵan. Munda jumys isteý úshin barlyq jaǵdaılar jasalyp, qozǵaltqysh dybysyn oqshaýlaǵyshtar jáne mıkroklımat rettegishteri ornatylǵan. Sondaı-aq júrgizýshi jumysyn jeńildetetin mıkroprotsessorlyq basqarý júıesi engizilgen.

4 jyl buryn (2010) Elbasy Nursultan Nazarbaev Kóksaraı sý tospasynyń ashylý rásimine qatysty.

Kóksaraı - Arys aýdanynda, Syrdarııa ózeninde salynǵan sý qoımasy.

Endi Qyzylorda sý tasqynynan qorǵalyp otyr. Jyl saıyn biz bógetter salýǵa, sýdan zardap shekken úılerdi qalpyna keltirýge qomaqty qarjy jumsaıtynbyz. Kóksaraı qazirdiń ózinde mol sý qabyldap jatyr jáne bul ıgi is bizge Syrdarııanyń tómen jaǵyndaǵy sý tasqynynyń aldyn alýǵa múmkindik berip otyr», - dep atap kórsetti Elbasy óz sózinde.

4 jyl buryn (2010) Elbasy Shymkentte «Azııa Keramık» JShS-niń keramogranıt zaýytyn ashty. Bul - údemeli ındýstrııalyq-ınnovatsııalyq damý baǵdarlamasynyń jobalarynyń biri.

Zaýytta ıtalıandyq jabdyqtar ornatylǵan. Bul jabdyqtardyń múmkindikterin jaqsy zerttep shyqqan osy salada úlken tájirıbege ıe túriktiń «Seramist Toprak Sanai Ve Tigaret Limited Sirketi» fırmasynyń mamandary Shymkenttegi jobany júzege asyrýdy qolǵa alyp otyr. Nysannyń quny - 35 mıllıon dollarǵa jýyq, qarjynyń basym bóligin - 31,8 mıllıon dollar somany - nesıe túrinde Qazaqstannyń Damý banki berip otyrsa, qalǵan 4 mıllıon dollardy - túrik ınvestorlary salyp otyr.

4 jyl buryn (2010) Sultanmahmut Toraıǵyrov atyndaǵy Pavlodar memlekettik ýnıversıtetinde Qazaq til bilimi antologııasynyń tanystyrylymy boldy. 45 tomdyq basylymda qazaqstandyq ǵalymdardyń, joǵary oqý orny oqytýshylarynyń jáne «Qazaq tili» qoǵamy belsendileriniń qazaq tiline arnaǵan zertteýleri men maqalalary jarııalanyp otyr.

4 jyl buryn (2010) Memleket basshysy N.Nazarbaev jumys saparymen Ońtústik Qazaqstan oblysynda bolyp, Sh.Qaldaıaqov atyndaǵy oblystyq fılarmonııanyń jańa ǵımaratynyń ashylý saltanatyna qatysty.

3 jyl buryn (2011) Aqtóbe oblysyna jumys saparymen barǵan QR Prezıdenti N.Nazarbaev polıetılendi turba shyǵaratyn «Aktıýbstroıhımmontaj» JShS-niń ashylýyna qatysty.

1 jyl buryn (2013) «Qazaqstannyń zańgerler birlestigi» RQB elordalyq bólimshesi paıda boldy.

46 jyl buryn (1868) Orystyń hımııalyq qaýymdastyǵynyń otyrysynda D.I.Mendeleetiń perıodıkalyq tablıtsasy týraly hattama oqyldy.

95 jyl buryn (1917) Aqpan tóńkerisinen keıin «Pravda» gazeti qaıtadan shyǵaryla bastaldy. Bastapqyda Ortalyq komıtettiń resmı organy bolyp, keıin eldiń basty basylymyna aınaldy.

90 jyl buryn (1924) AQSh-ta «Baǵdar urysy» atty mylqaýlarǵa arnalǵan kórkem fılmniń tusaýkeseri boldy. Rejısser Raýl Ýolsh bul fılmdi arab ertegileriniń jelisi boıynsha túsirgen. Kartınanyń bıýdjeti 2 mln.dollardy qurap, 1996 jyly Kongress kitaphanasynda saqtalatyn fılmderdiń ulttyq reestrine engizildi.

83 jyl buryn (1931) AQSh-ta alǵashqy elektr saqal qyrǵyshtary shyǵaryla bastaldy.

82 jyl buryn (1932) Avstralııada sol kezdegi álem boınysha eń úlken ári keń, Port-Djekson buǵazynan ótetin Harbor-Brıdj kópiri ashyldy. Atalmysh kópirdi salýǵa qurylysshylar alty jyl jumsaǵan. Bolattan jasalǵan kópirdiń jalpy salmaǵy 52 800 tonnany qurady.

54 jyl buryn (1960) ekranǵa «Saıahatshylar klýby» baǵdarlamasy shyqty. Alǵashqy shyǵarýshysy ári prezıdenti V.A.Shneıderov boldy. Ol kórkem fılmniń ekspedıtsııalyq-shytyrman oqıǵalyq janrin qalyptastyrǵan adam. Óz ómirinde 500 myń shaqyryp joldy júrip, saıahattaǵan adam.

34 jyl buryn (1980) «Plesetsk» ǵarysh stansasynda ushyrylýǵa daıyndalyp jatqan jerinde «Vostok-2M» zymyrany jarylyp, nátıjesinde 48 adam qaza taýyp, kóptegen adam zardap shekken bolatyn.

ESІMDER

90 jyl buryn (1924-2000) Qazaqstannyń halyq jazýshysy, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń beıbitshilik jáne rýhanı kelisim syılyǵynyń, Qazaqstan Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Uly Otan soǵysynyń ardageri SIMAShKO (Shamıs) Morıs Davıdovıch dúnıege keldi.

Odessa qalasynda týǵan. Odessa pedagogıkalyq ınstıtýtyn, Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. 1946-1976 jyldary oqý-aǵartý salalarynda qyzmet atqarǵan. Qalamgerdiń shyǵarmalary 1948 jyldan jarııalana bastady. 1958 jyly «Novyı mır» jýrnalynda «Qaraqum» povesi jaryq kórdi. Jazýshy shyǵarmalarynyń basty taqyryby - Qazaqstan, Reseı, Ortalyq Azııa jáne Taıaý Shyǵystyń tarıhy men ejelgi mádenıeti boldy. M.Sımashko Sasanıdter dınastııasy bılegen Iran jaıynda «Mazdaq», Ybyraı Altynsarın jóninde «Dala qońyraýy», Álibı Jangeldın týraly «Dala komıssary», Reseıdiń Ekaterına patshaıymy týraly «Semıramıda» romandaryn jazǵan. Kórkem aýdarma salasynda І.Esenberlınniń «Kóshpendiler» trılogııasyn, Ǵ.Músirepovtiń «Oıanǵan ólke» romanyn, Ó.Qanahın, T.Álimqulov, D.Dosjanov, taǵy basqalardyń shyǵarmalaryn orys tiline tárjimalady. «Dala komıssary» pesasy Orta Azııa jáne Qazaqstan teatrlarynda qoıyldy. M.Sımashkonyń stsenarııleri boıynsha «Dashqaladaǵy oqıǵa», «Qaraqumda», «Emshan» povesteriniń jelisinde «Sultan Beıbarys», «Gý-Ga» kınofılmderi túsirildi. Sońǵy shyǵarmasy «Tórtinshi Rımdi» ol Izraılde jazyp, Qazaqstanǵa qaıtys bolarynyń aldynda berip jibergen.

7 8 jyl buryn (1936-1999) metallýrg, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń korespondent múshesi, Qazaq KSR-iniń qurmetti ónertapqyshy, Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstan Respýblıkasy Mıneraldy resýrstar akademııasynyń jáne Halyqaralyq mıneraldy resýrstar akademııasynyń akademıgi ÁBІShEV Jantóre Nurlanuly dúnıege keldi.

Qaraǵandy oblysynda týǵan. V.I. Lenın atyndaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn (qazirgi Qanysh Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıteti) bitirgen.

1957-1992 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasy Hımııa-metallýrgııa ınstıtýtynyń kishi ǵylymı qyzmetkeri, aspıranty, ǵylymı hatshysy, zerthana meńgerýshisi, dırektorynyń orynbasary, dırektory. 1983-1988 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasy Ortalyq Qazaqstan bólimshesiniń akademık hatshysy. 1992-1993 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym jáne jańa tehnologııalar mınıstrligi Ǵylymı-uıymdastyrý basqarmasynyń bastyǵy. 1993-1999 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Mıneraldy shıkizatty keshendi óńdeý jónindegi ulttyq ortalyǵynyń bas dırektory qyzmetterin atqarǵan.

370-ten astam ǵylymı jarııalanymnyń, onyń ishinde 8 monografııanyń avtory. AQSh, Kanada, GFR, Avstralııa jáne taǵy da basqa elderdiń 50-ge jýyq patentterin jáne avtorlyq kýáligin alǵan. 11 tehnıka ǵylymynyń kandıdatyn, 2 doktoryn daıarlaǵan. Negizgi ǵylymı eńbekteri tústi jáne sırek metaldar metallýrgııasyn zertteýge arnalǵan. Ol quramynda pırıt bar polımetall shıkizatyn termomagnıttik jolmen baıytý, sýlfıd kontsentrattaryn avtoklavta kremnııden aryltý tehnologııasyn jasap, totyqqan mıneraldardy gıdrotermdik jolmen sýlfıdteý ádisterin usyndy.

«Qurmet belgisi» ordenimen, medaldarmen jáne Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen marapattalǵan.

6 4 jyl buryn (1950) akter, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi ARALBAI Tóleýbek Muhametjanuly dúnıege keldi.

Semeı qalasynda týǵan. M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynyń janyndaǵy stýdııany, Almaty memlekettik óner ınstıtýtyn (T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasy) bitirgen.

1964-1970 jyldary Semeı oblystyq drama teatrynyń, 1974 jyldan M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynyń akter bolyp qyzmet atqarady. Sondaı-aq, J.Elebekov atyndaǵy respýblıkalyq estrada-tsırk kolledjinde dáris beredi.

Ý.Shekspırdiń «Korlıanynda» Korlıan, I.Ǵaıyptyń «Men ishpegen ý barmasynda» Abaı, Sh.Aıtmatovtyń «Ǵasyrdan da uzaq kúninde» Edige, Ǵ.Músirepovtyń «Amangeldisinde» Amangeldi, t.b. 40-qa jýyq basty rólderdi oınaǵan.

Gastroldik saparmen Iran, Mysyr, Germanııa, Reseıde bolyp óner kórsetken. Aralbaı «Qarashegirtke» teleserıalynda jáne «Ajdaha jyly» (Qytaı) kórkemfılmine túsken.

60 jyl buryn (1954) satırık, Qazaqstan Jazýshylar jáne Jýrnalıster odaqtarynyń múshesi, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty ÁLІMBEKULY Tolymbek dúnıege keldi.

Jambyl oblysynyń Jýaly aýdanynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin bitirgen soń, Jambyl aýdanynyń «Shuǵyla-Radýga», Jambyl oblystyq «Eńbek týy» gazetterinde qyzmet istedi. Krasnogor aýdanynyń «Kommýnızm joly - Pýt k kommýnızmý» gazetiniń redaktory, respýblıkalyq «Ara-Shmel» satıralyq jýrnalynyń bólim redaktory boldy. Qazaq teledıdary «Orda» shyǵarmashylyq birlestiginiń bas redaktory, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Ádebıetshiler úıiniń dırektory qyzmetterin atqardy. Qazir M.Áýezov atyndaǵy Qazaq drama teatry kórkemdik jetekshisiniń ádebı keńesshisi. Syqaq áńgime, ólenderi «Qarlyǵash», «Kúlemiz be, qaıtemiz?», «Kimge kúlki, kimge túrpi», «Tamasha», «O nesi, eı?» jınaqtarynda jaryq kórdi. «Kogda solntse smeetsıa» jınaǵyna áńgimeleri orys tiline aýdarylyp basyldy. «Lám-mım», «Ym-jym», «Toıda jolyǵaıyq» atty satıralyq shyǵarmalardyń avtory. R.Beletskııden, F.Býlıakovtan, M.Zadornovtan tárjimalaǵan komedııalary M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrda qoıyldy.

66 jyl buryn (1948) QR Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory Q ALIJANOV Ý á lıhan Q alıjan u ly - dúnıege keldi.

Ol Almaty oblysy, Jambyl aýdany, Jangeldi aýylynda týǵan. 1971 jyly Qaz-MUÝ-dy, 1978 jyly osy oqý organynyń aspırantýrasyn bitirgen. 1971 - 1978 jyldary «Jetisý» gazetinde menshikti

ASTANA. 18 naýryz. QazAqparat - QazAqparat oqyrmandaryna 2014 jylǵy 18 naýryzǵa arnalǵan kúntizbesin usynady.

, aǵa tilshi, 1978-1980 jyldary , Qazaqstan LKSM OK-tinde nusqaýshy, baspasóz sektorynyń meńgerýshisi, 1980 - 1986 jyldary « Qazaqstan pıoneri» (qazirgi «Ýlan») gazetiniń redaktory, 1986-1994 jyldary «Jas Alash» gazetinde redaktor, 1995-1996 jyldary QR Baspasóz jáne buqaralyq aqparat quraldary mınıstriniń orynbasary, QR Prezıdenti Ákimshiligi ishki saıasat bólimi meńgerýshisiniń orynbasary,1996-1998 jyldary respýblıkalyq «Egemen Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory, 1998- 1999 jyldary QR Parlamenti Senatynyń baspasóz qyzmetiniń basshysy bolyp qyzmet etken. QR Parlamenti Májilistiń ІІ, ІІІ, IV shyqyrylymdarynyń depýtaty. «Prezıdent», «Qazaq ádebıetindegi dinı-aǵartýshylyq aǵym», «Jádıtshil jyrlar», «Sheńber» atty prozalyq kitaptary, shyǵarmalarynyń bes tomdyq jınaǵy jaryq kórgen. G.Gýlııanyń «Omar haıam týraly» romanyn qazaq tilshe aýdarǵan. 1999 jyly fılologııa ǵylymdarynyń doktory ataǵyn alǵan. QR eńbek sińirgen qaıratkeri.