18 mamyr. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

18 mamyr, JUMA

Halyqaralyq murajaı kúni. 1977 jyldan bastap jyl saıyn álemniń 150-den astam elinde atap ótiledi. Osy kúni barlyq murajaılarda ashyq esik kúni ótedi. Qazaqstanda 150 murajaı bar.

Qyrym Respýblıkasynda qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni. 1944 jyly mamyrdyń 18-inde KSRO bılik organdarynyń zańsyz kiná taǵýymen Qyrymnan tatarlardy, sonymen qatar nemis, armıan, bolǵar, grekterdi qonys aýdartty. Qyrym tatarlarynyń 200 myńnan astamy Qazaqstan, Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Sibir aýmaqtaryna kóshirildi.

Túrikmenstandaǵy órleý jáne birlik kúni. 1992 jyly mamyrdyń 18-inde táýelsiz Túrikmenstan Konstıtýtsııasy qabyldandy.

ESTE QALAR OQIǴALAR

67 jyl buryn (1945) Qostanaı oblysynda topografııalyq-geodezııalyq qyzmet uıymdastyryldy.

13 jyl buryn (1999) Kentaý qalasynda kompozıtor Seıdolla Báıterekov atyndaǵy Halyqaralyq «Álııa» án festıvali ótti.

11 jyl buryn (2001) Astana qalasyndaǵy L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde Kúltegin eskertkishiniń ǵylymı kóshirmesi ornatylyp, Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdiginiń 10 jyldyǵyna arnalǵan «Baıyrǵy túrki mádenıeti: jazba eskertkishter» taqyryby boıynsha halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferentsııa óz jumysyn bastady.

6 jyl buryn (2006) Keńes Odaǵynyń Batyry Álııa Moldaǵulovaǵa týraly «Álııa ǵumyr: erlik pen ónege» atty jańa kitap jaryq kórdi.

20 jyl buryn (1992) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti N.Nazarbaev Amerıka Qurama Shtattaryna alǵashqy resmı sapar jasady.

Sapar barysynda Elbasy Nursultan Nazarbaev AQSh Prezıdenti Djordj Býshpen, Memleket hatshysy Dj.Beıkermen, qorǵanys mınıstri R.Cheınımen, qarjy mınıstri N.Breıdımen, aýyl sharýashylyǵy mınıstri E.Mendıganmen, ortalyq barlaý basqarmasynyń dırektory R.Geıtspen, senatorlar Dj.Mıtchelmen, R.Doýlmen, K.Pellmen, S.Nannmen, A.Krenstonmen, R.Lýgarmen, Dj.Baıdenmen, K.Levınmen, «Shevron» korporatsııasynyń tóraǵasy K.Derrmen kezdesýler ótkizdi.

16 jyl buryn (1996) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti N.Á.Nazarbaev aqyn Oljas Omaruly Súleımenovke «Qazaqstannyń Halyq jazýshysy» kýáligin jáne tós belgisin tabys etti.

ESІMDER

84 jyl buryn (1928) jazýshy, aqyn ÁBÝTÁLIEV Nábıden dúnıege keldi.

Atyraý oblysynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin bitirgen soń, uzaq jyldar boıy «Sotsıalıstik Qazaqstan» gazetinde, «Parasat» jýrnalynda, Qazaq KSR Baspa, polıgrafııa jáne kitap saýdasy isteri jónindegi memlekettik komıtetinde, «Jazýshy» baspasynyń kórkem aýdarma redaktsııasynda qyzmet istedi. Jazýshynyń «Qaıran Naryn», «Óttiń, dúnıe» atty eki povesi, «Narkesken» atty romany,  «Tolqy, dala» óleńderi, «Jańarǵan aýyl», «Boran Nysanbaev» ocherkteri, t.b. kitaptary jaryq kórgen. Ol E.Hemengýeıdiń «Klımandjaro - qarly taý», «Mereke qyzyq mol jyldar» atty shyǵarmalaryn, mońǵol jazýshysy B.Chotsndonnyń «Uly Gobıde» atty povesin, V.Pıkýldiń, Á.Bıkchentaevtyń áńgimelerin, S.Sartakovtyń «Taý samaly» degen atpen birneshe povesterin qazaq tiline aýdarǵan.

Kóptegen medaldarmen, «Baspasóz úzdigi» belgisimen marapattalǵan.

144 jyl buryn (1868-1918) Reseıdiń sońǵy ımperatory NIKOLAI ІІ (Nıkolaı Aleksandrovıch Romanov) dúnıege keldi.

Ol aýyl sharýashylyǵynda Stolypınniń agrarlyq reformasyn júrgizip, Qazaqstannyń, Sibirdiń, Ortalyq Azııanyń jergilikti turǵyndaryn óz jerlerinen yǵystyrǵan. 1906 jyly Memlekettik dýmany qurǵan. Syrtqy saıasatta Reseı Antanta elderimen jaqyndasyp, Germanııamen onyń odaqtastaryna qarsy 1-shi dúnıejúzilik soǵysqa qatysty. Osynyń saldarynan el qatty turalap, jumysshylardyń bas kóterýleri  men sharýalar tolqýy qaıta kúsheıdi. 1916 jyly Ortalyq Azııa men Qazaqstanda ult-azattyq qozǵalysy bolyp ótti. Eldegi saıası daǵdarys 1917 jyly Aqpan tóńkerisine ulasyp, Nıkolaı ІІ taqtan óz erkimen bas tartýǵa májbúr boldy. Ol tutqyndalyp, Tobolskige, Qazan tóńkerisinen keıin Ekaterınbýrgke jiberildi. Azamat soǵysy jyldarynda Keńes úkimetiniń qaýlysy boıynsha  Nıkolaı ІІ  jáne onyń otbasy músheleri Ekaterınbýrg qalasynda 1918 jyly shildeniń 17-inde atyldy.

73 jyl buryn (1939) jazýshy, aýdarmashy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi  QUDABAEVA Kámıla dúnıege keldi.

Taldyqorǵan qalasynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin bitirgen. Qaraǵandy, Jezqazǵan oblystyq gazetterinde, radıo jáne teledıdar redaktsııalarynda, respýblıkalyq «Jalyn» baspasynda, Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Soty «Týra bı» jýrnalynda jaýapty qymetter atqardy.

Qalamgerdiń «Qyzyl kóılekti qyz», «Raýshan gúlder», «Uıqysyz túder», «Eń sulý qyz», «Jalǵyz hat» atty prozalyq kitaptary jaryq kórgen. Kórkem aýdarma salasynda qaraqalpaq jazýshysy T.Qaıypbergenovtiń jasóspirimderge arnalǵan povesterin, orys jazýshysy G.Nemchenkonyń balalarǵa arnalǵan povesteri men áńgimelerin qazaq tiline tárjimalaǵan.

«Baspasóz úzdigi» belgisimen marapattalǵan.

168 jyl buryn (1844- 1875) shved saıahatshysy, Parıj Geografııalyq qoǵamynyń múshesi  MOZER Genrı dúnıege keldi.

Reseıdiń Sankt-Peterbor qalasynda týǵan.  Jeneva oqyp, bakalavr dárejesinde bilim alǵan. 1867-1883 jyldary Sibirge, úsh ret Orta Azııaǵa  saıahat jasaǵan. 1885-1888 jyldary  Parıjde  frantsýz tilinde «Orta Azııaǵa (Qazaq dalasyna, Túrkistanǵa, Buharaǵa, Hıýaǵa, túrkimenderge jáne Persııaǵa) saıahat», orys tilinde «Orta Azııa elderinde»  degen atpen kitaptary shyqty. Mozerdiń bul eńbekterinde HІH ǵasyrdyń sońǵy shıregindegi qazaq-orys qatynastary, Yrǵyz, Qazaly, Perovsk (Qyzylorda), Túrkistan, Shymkent, Vernyı (Almaty), taǵy basqa ákimshilik saýda ortalyqtary, olardaǵy halyqtyń etnografııalyq quramy, qazaqtardyń kásibi, Syrdarııa ózeni boıynda eginshiliktiń damýy jóninde derekter keltirilgen. Qazaqtardyń ádet-ǵurpy, kıim-keshegi, sporttyq oıyndary jóninde qundy málimetter jınaqtalǵan. Mozer qazaqtardyń turmys-saltymen jaqyn tanysyp, qazaq tilin úırengen. 1887 jyly shildede Lıýtsernde (Shveıtsarııa) ótken Orta Azııa elderi halyqtary óneriniń kórmesine 170 sýretpen bezendirilgen Mozerdiń kitaby qoıyldy. Ondaǵy qazaqtardyń turmysyn, sport oıyndaryn (kókpar, taǵy basqa) beıneleıtin gravıýralar jurtshylyq nazaryn erekshe aýdardy.

127 jyl buryn (1885-1955) aqyn AINABEKOV Qaıyp dúnıege keldi.

Qaraǵandy oblysynda týǵan.

1921 jyly Orynborda ótken Keńesterdiń Búkilqazaqstandyq 2-sezine delegat boldy. 1923 jyly Máskeýde ótken Búkilodaqtyq etnografııalyq kórmege qatysyp, óner kórsetti.

Alǵashqy óleńder jınaǵy «Qyrdyń qyzyl gúlderi» 1928 jyly jaryq kórdi. Aqyn shyǵarmalary el ómirindegi eleýli tarıhı oqıǵalardy jyrlaýǵa, adaldyq pen tárbıe máselelerin ýaǵyzdaýǵa qurylǵan. Aqynnyń qazaq aýylynyń sol kezeńdegi jaǵdaıyn baıandaıtyn «Qolań» jáne kómirli Qaraǵandy kenshileriniń ómirin sýretteıtin «Alyp týraly ańyz» dastandary bar. Óleńderi, dastandary men aıtystary halyq aqyndarynyń ujymdyq jınaqtarynda, Máskeýde orys tilinde jaryq kórgen «Qazaq poezııasynyń antologııasynda» jarııalanǵan. Ol birneshe án shyǵaryp, halyq ánderin el aýyzynan jınaý, jazdyrý isimen de aınalysty. Belgili mýzyka jınaýshy A.V.Zataevıch Aınabekovten «Sulýshash», «Qos kóterme», «Áýpildek», «Nazqońyr», «Jeńeshe» sııaqty halyq ánderin jazyp alǵan.

72 jyl buryn (1940) «Qorǵaý» zeınetaqy jınaqtaý qory» aktsıonerlik qoǵamynyń prezıdenti, «Generaldar keńesi» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy, Reseı Jaratylystaný ǵylymı akademııasynyń korrespondent múshesi, BUU Halyqaralyq aqparattaný akademııasynyń jáne Dúnıejúzilik aqparattyq parlamenttiń akademıgi, Keńes Odaǵynyń ІІM eńbek sińirgen qyzmetkeri QAIDAROV Rústem Esimhanuly dúnıege keldi.

Shyǵys Qazaqstan oblysynda týǵan. S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetin (ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti) bitirgen.

1985-1990 jyldary - Keńes Odaǵynyń ІІM Qazaqstan men Qyrǵyzstandaǵy Uıymdasqan qylmyspen jáne sybaılas jemqorlyqpen kúres jónindegi aımaqaralyq basqarma bastyǵy. 1996-1999 jyldary Qazaq memlekettik zań ýnıversıteti qylmystyq jáne sottyq saraptaý kafedrasynyń meńgerýshisi. Qazirgi qyzmetinde - 1999 jyldan.

20-dan astam ǵylymı maqalalardyń avtory. «Qazaq KSR Qylmystyq ister júrgizý Kodeksi túsiniktemesiniń» ázirlenýine jáne basylýyna qatysty. 1995-1996 jyldary - TMD Parlamentaralyq Assambleıasynda Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń Kodekster modeli úlgilerin óńdeý jónindegi jumys tobynyń múshesi. 1996 jyldan - BUU Komıssııasynyń 39 sessııasynda esirtkimen kúres máselesi boıynsha Qazaqstan Respýblıkasy Úkimeti delegatsııasynyń basshysy. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy birikken aqparattyq keńistik qurý týraly» Jarlyǵy avtorlarynyń biri. Quqyq tártibi men zańnamalyq qamtamasyz etý máseleleri jónindegi halyqaralyq jáne úkimettik komıssııa jumystarynyń belsendi múshesi.

Medaldarmen marapattalǵan.

76 jyl buryn (1936) Qazaqstannyń ıÝNESKO janyndaǵy Turaqty ókili, aqyn, qoǵam qaıratkeri, Qazaqstannyń halyq jazýshysy, ıadrorlyq synaqqa qarsy «Semeı-Nevada» qozǵalysynyń, Halyq Kongresi partııasynyń kóshbasshysy, Qazaq KSR-iniń Abaı atyndaǵy Memlekettik syılyǵynyń, Qazaqstan komsomoly, BLKJO syılyǵynyń laýreaty, Tatarstan Respýblıkasynyń Sh.Marjanı atyndaǵy Tarıh ınstıtýtynyń qurmetti doktory, SÚLEIMENOV Oljas dúnıege keldi.

Almaty qalasynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń geografııa fakýltetin bitirip, M.Gorkıı atyndaǵy Ádebıet ınstıtýtynda oqyǵan. «Kazahstanskaıa pravda» gazeti redaktsııasynyń bólim meńgerýshisi, «Qazaqfılm» kınostýdııasy stsenarıı-redaktsııalyq alqasynyń bas redaktory, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń hatshysy, Qazaq KSR Kınematografııa jónindegi memlekettik komıtetiniń tóraǵasy, QR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, Qazaqstannyń Italııadaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi qyzmetterin atqarǵan.

Ol óz týyndylaryn orys tilinde jazady. Óleńderi men poemalarynyń alǵashqy jınaǵy 1961 jyly «Arǵymaqtar» degen atpen jaryq kórgen. Onyń stsenarııi boıynsha «Atameken», «Kógildir marshrýt», «Qys - qolaısyz maýsym», t.b. fılmder túsirilgen. «Az ı ıA», «Jazý tili» atty til bilimine qatysty zertteýleri, «Nurly túnder», «Meshin jyly», «Kóńil kókjıegi», «Ár kún - araıly tań», «Aq darııa aspany», «Jumyr juldyz», «Shapaǵatty shaq», «Atameken», t.b. jınaqtary shyqqan.

1-shi dárejeli «Barys», Eńbek Qyzyl Tý, «Qurmet belgisi», Qazan revolıýtsııasy ordenderimen, medaldarmen marapattalǵan.

 55 jyl buryn (1957) QR Іshki ister mınıstri QASYMOV  Qalmuhanbet Nurmuhanbetuly dúnıege keldi.

Almaty oblysy Іle aýdanynyń Dmıtrıevka aýlynda dúnıege kelgen. Bilimi joǵary, 1979 jyly S.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirgen, mamandyǵy «zańger». Mılıtsııa general-leıtenanty
1979 jyldan bastap - tergeýshi, aǵa tergeýshi, tergeý bóliminiń bastyǵy, Almaty oblysy ІІB Іle aýdandynyń ishki ister bólimi bastyǵynyń orynbasary.
1988 jyldan bastap - Almaty oblysy ІІB-niń qoǵamdyq qaýipsizdik bólimi bastyǵynyń orynbasary.
1989 jyldan bastap - Almaty oblysy ІІB Qapshaǵaı ІІB-niń bastyǵy.
1992 jyldan bastap - Almaty oblysy ІІB Krımınaldyq mılıtsııa basqarmasynyń bastyǵy, Almaty oblysy ІІB bastyǵynyń birinshi orynbasary.
1997 jyldan bastap - Almaty qalasynyń ishki ister bas basqarmasynyń bastyǵy.
2003 jyldan bastap - Almaty oblysy ishki ister bas basqarmasynyń, Іshki ister departamentiniń bastyǵy.
2005 jyldan bastap - Qazaqstan Respýblıkasynyń Іshki ister mınıstriniń birinshi vıtse-mınıstri, vıtse-mınıstri.
2009 jyldan bastap - Shyǵys Qazaqstan oblysy Іshki ister departamentiniń bastyǵy.
2011 jyldyń sáýir aıynan bastap qazirgi ýaqytqa deıin - Qazaqstan Respýblıkasynyń Іshki ister mınıstri.

2-shi dárejeli «Danq» ordenimen, «Astana», "Ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdegi úlesi úshin", "Quqyq tártibin qamtamasyz etýde úzdik shyqqany úshin", "Qazaqstan Konstıtýtsııasyna 10 jyl", "Qazaqstan Respýblıkasy ishki ister organdarynyń ardageri", "Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamentine 10 jyl" mereıtoı medaldarymen marapattalǵan. «ІІM-niń eńbek sińirgen qyzmetkeri».

31 jyl buryn (1981) QR Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń «Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy» AQ prezıdenti  SAıASAT Nurbek dúnıege keldi.

Semeı qalasynda týǵan. L.Gýmılev atndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirgen. Sıngapýrda memlekettik qyzmet kolledjinde, AQSh-tyń Indıana shtatynda Notr Deım ýnıversıtetinde oqydy, Rımde La Sapienza ýnıversıtetinde halyqaralyq qaýipsizdik jáne geosaıasat magıstri dárejesin aldy, Rımdegi ICU ınstıtýtynda 2 jyldyq taǵlymdamadan ótti. 2000-2002 jyldary kongressmen Mark Smıttiń saılaýaldy naýqanynda jeke kómekshisi, Aıova shtaty úkimetiniń aqparattyq tehnologııalar departamentinde ınnovatsııalyq tehnologııalar qyzmetkeri boldy.

2002-2006 jyldary L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde «Memleket pen quqyq teorııasy men tarıhy» kafedrasynda oqytýshy, Qazaqstan jastar kongresiniń atqarýshy dırektory jáne Astanadaǵy «Art-Motion» JShS-da promoýshn jáne dızaın agenttiginiń dırektory. 2006-2008 jyldary - Týrındegi qysqy olımpıadalyq oıyndarda TOROS - ta uıymdastyrý komıtetiniń aýdarmashysy, «Qazyna» Ornyqty damý qory» AQ ınvestıtsııalyq jobalar departamentiniń menedjeri, basqarma tóraǵasnyń keńesshisi, QR Prezıdenti Ákimshiliginiń kadr jumystary jáne memlekettik baqylaý bóliminiń kadr saıasaty sektorynyń meńgerýshisi. 2008-2009 jyldary - QR Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń memlekettik jáne jergilikti basqarý ınstıtýtynyń menedjment  kafedrasynyń dotsenti, ǵylym jáne halyqaralyq yntymaqtastyq jónindegi vıtse-rektory. «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ kadr saıasaty jáne personaldy basqarý departamentiniń atqarýshy dırektory, dırektory. Qazirgi qyzmetinde - 2010 jylǵy qazannan beri.

71 jyl buryn (1941-1993) sportshy, erkin, sambo, dzıýdo, qazaqsha kúres túrleriniń sport sheberi, Qazaqstannyń 11, Orta Azııa respýblıkalary men Qazaqstannyń 6 dúrkin chempıony SADYQOV Saýryq dúnıege keldi.