18 qańtar. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

18 qańtar SENBІ

Perýdegi Lıma aptasy. 1821 jyly Lıma qalasy táýelsiz Perýdiń astanasy bolyp jarııalandy. Lımada osy kúnge deıin saqtalyp qalǵan aıbyndy shirkeýler jáne ıspandyq bekzadalardyń saltanatty jekejaılary, vıtse-koroldiń saraıy bar. 1991 jyly ıÝNESKO Lımany adam balasynyń mádenı murasy dep jarııalady.

Týnıste tóńkeris kúni . Týnıstegi jyl saıyn qańtardyń 18-inde atap ótetin tóńkeris kúni Eske alý kúni retinde de tanymal. 1881 jyldan Frantsııanyń otarynda bolyp kelgen Týnıste 1956 jyly ulttyq qozǵalys bolyp, Frantsııadan táýelsizdik alǵan.

ESTE QALAR OQIǴALAR

45 jyl buryn (1969) Q.Jandarbekov atyndaǵy Jetisaı qazaq drama teatry B.Maılınnyń «Jalbyr» spektaklimen óz shymyldyǵyn ashty. Teatrǵa 1978 jyly akter, rejısser, Qazaqstannyń halyq ártisi Qurmanbek Jandarbekovtiń esimi berildi. Birinshi bas rejısseri - Q.Shanın, dırektory - T.Báıimbetov.

3 6 jyl buryn (1978) «Juldyz» jýrnaly «Halyqtar dostyǵy» ordenimen marapattaldy.

23 jyl b u ryn (1991) «Qazaq KSR-nyń bank jáne bank qyzmeti týraly» Zańy qabyldandy.

2 2 jyl buryn (1992) «Sózdiń piri - Súıinbaı» atty jańa ǵylymı-tanymdyq telefılm jaryq kórdi.

2 2 jyl buryn (1992) Almatydaǵy Kıno úıinde Talǵat Temenovtiń «Qyzǵysh qus» atty kórkem fılminiń premerasy ótti.

2 2 jyl buryn (1992) Avstrııa Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigin moıyndady.

20 jyl buryn (1994) Ońtústik Qazaqstan oblysynyń óner ujymy Túrkııada ótken túrki tildes elder qýyrshaq teatrlary halyqaralyq festıvalinde bas júldege ıe boldy.

1 8 jyl buryn (1996) Semeı qalasynda ádebıettanýshy ǵalym, abaıtanýshy, jazýshy, dramatýrg, Qazaqstannyń tuńǵysh ánuranynyń avtory, ǵalym Qaıym Muhamedhanulynyń 80 jasqa tolǵany atalyp ótildi.

1 5 jyl buryn (1999) Elbasy N.Á.Nazarbaev Astanadaǵy «Mıras» halyqaralyq Qazaqstan-Amerıka mektebiniń irgetasyn qalaý rásimine qatysty.

9 jyl buryn (2005) Almatyda jýrnalısterdiń jańa qoǵamdyq uıymy «MediaNet» Halyqaralyq jýrnalıstıka ortalyǵy» quryldy. Ortalyqtyń maqsaty jýrnalısterdiń kásiptik deńgeıin jaqsartý bolyp tabylady.

9 jyl buryn (2005) Beıjińde «Mal ónimderi korporatsııasy» JAQ qazaqstandyq mal sharýashylyǵy azyq-túlik birlestiginiń ókildigi ashyldy.

«Mal ónimderi korporatsııasy» JAQ aýyl sharýashylyǵyn damytýda bıýdjettik qarjylandyrýdy ulǵaıtý maqsatyndaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik agroazyq baǵdarlamasyn jáne aýyldy qoldaý úshjyldyq baǵdarlamalaryn iske asyrý aıasynda Qazaqstan Úkimetiniń Qaýlysymen qurylǵan.

Korporatsııa qyzmetiniń negizgi baǵyttary mal ónimderin daıyndaý, óńdeý jáne ishki jáne syrtqy naryqqa shyǵarý bolyp tabylady.

8 jyl buryn (2006) Batysqazaqstandyq qalamger Amankeldi Shahınniń «Jaısańdary-aı, Jaıyqtyń!» atty jańa kitaby jaryq kórdi.

Amankeldi Shahınniń ár jyldary «Máńgi kóktem» atty óleńder jınaǵy men «Sol bir súrgin» degen pýblıtsıstıkalyq kitaby oqyrmandar nazaryna usynylǵan bolatyn. Onyń jańa jınaǵyna óleńderi men balladalary, shaǵyn áńgimeleri, ánge jazylǵan mátinderi toptastyrylǵan. Týyndylarynyń tili shuraıly, mazmuny qanyq, tartymdy oqylady. Shyǵarmalarynyń keıipkerleri de avtordyń ózimen etene jaqyn bolǵandyqtan, oqıǵalary da shynaıy.

8 jyl buryn (2006) Almatydaǵy M.Áýezov atyndaǵy Qazaq akademııalyq drama teatrynda tarıhı-taǵylymdyq «Qazaqtar» dramasynyń premerasy boldy. Qoıylymda qazaq halqynyń óz aldyna memleket bolyp qalyptasý kezeńi sóz bolyp, al negizgi ıdeıasy - túbi de, tegi de bir túrki áleminiń alasapyran myna zamanda qaıta tutasý maqsatyn kózdeıdi. Jánibek hannyń rólinde QR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty Tuńǵyshbaı ál-Tarazı, Kereı sultandy - Qazaqstanǵa eńbek sińirgen ártis Aıdos Bektemir, Muhammed Shaıbanıdi - Qazaqstan jastar odaǵy syılyǵynyń laýreaty Erlan Bilál, Qasym tóreni - Qazaqstan Jastar odaǵy syılyǵynyń laýreaty Asylbek Boranbaı, Qoıgeldi batyrdy - ártis Baýyrjan Qaptaǵaı somdady. Qoıylym sýretshisi - Erkin Ádisbek, kompozıtory - Ádil Bestibaev.

6 jyl buryn (2008) Oralda Ǵabdolla Toqaıdyń Oral ortalyǵynyń tóraǵasy, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor Razaq Ábýzarovtyń redaktsııalaýymen «Eýrazııalyq oılaýdy qalyptastyrý máseleleri» atty kitaby jaryq kórdi.

Bul jınaqqa 35 avtor - ǵalymdar, tarıhshylar, ólketanýshylardyń eńbekteri toptastyrylǵan. Bul Ǵ.Toqaıdyń Oral ortalyǵynyń Oral, Qazan jurtshylyǵymen, Eýrazııalyq keńistik ǵalymdarymen 12 jyldyq jumysynyń nátıjesi ispettes. Eýrazııalyq ıdeıany júzege asyrý Elbasy Nursultan Nazarbaevtan bastaý alǵany belgili. Kitapta osy ıdeıa negizgi arqaý bolyp tartylǵan. Qazaqstan, Tatarstan, Reseı Federatsııasy, Qyrǵyzstan ǵalymdarynyń eńbekterinde eýrazııalyq oılaýdy qalyptastyrý, jahandaný jaǵdaıynda tildiń, ulttyq qundylyqtardyń joıylyp ketpeýi, dinaralyq kelisim jáne basqa ózekti máseleler keńinen sóz bolady.

6 jyl buryn (2008) Almaty qalalyq densaýlyq saqtaý departamentiniń resmı saıtynyń tusaýy kesildi.

Almaty qalasy boıynsha 2005-2010 jyldarǵa arnalǵan densaýlyq saqtaý salasyn damytý jáne reformalaý memlekettik baǵdarlamasy aıasynda jasalǵan saıt www.almatyzdrav.kz ataýyn ıelengen. Saıt turǵyndardyń medıtsınalyq qyzmet týraly tolyqqandy aqparattar alýyna negizdelgen. Odan qaladaǵy medıtsınalyq mekemeler týraly aqparattar alýǵa, negizgi normatıvtik qujattar, zańdar, tarıhı aqparattar, arnaıy bıýlletender, foto, vıdeo, aýdıo materıaldar tabýǵa bolady. Sondaı-aq ótinish shaǵymdardyń elektrondy formalary qarastyrylǵan, ınternet májilister, saraptamalyq talqylaýlar ótkizý júıesi qarastyrylǵan.

4 jyl buryn (2010) Reseıde Qazaqstan úshin paıdalanylǵan ıadrolyq otyndy saqtaýǵa arnalǵan birinshi qorap kesheni daıyndaldy

Paıdalanylǵan ıadrolyq otyndy saqtaýǵa arnalǵan qorap keshenderi atom-elektr stansylaryna arnalǵan.

4 jyl buryn (2010) Qaraǵandy oblysyndaǵy Jezqazǵan qalalyq máslıhatynyń sheshimimen qalanyń eki - Maıakovskıı jáne Gorkıı kósheleriniń ataýlary ózgertildi.

Olar budan bylaı belgili jerlesteriniń - Oshaqbaı Asylbekovtiń jáne Kamal Smaıylovtyń attarymen atalady. Burynǵy partııa qaıratkeri Oshaqbaı Asylbekov keńes dáýirinde Jezqazǵannyń qalyptasýyna jáne damýyna úles qosty. Ol «Jezqazǵannyń qurmetti azamaty» ataǵyn alǵan. Kamal Smaıylov Ulytaý aýdanynyń týmasy - jazýshy-pýblıtsıst, kınotanýshy, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek siińirgen qyzmetkeri, professor.

3 jyl buryn (2011) Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen Astanada DVB-S2 sandyq standartyndaǵy Ulttyq teleradıo habary taranslymynyń spýtnıktik jelisi saltanatty túrde iske qosyldy

2 jyl buryn (2012) Memleket basshysy «Teleradıo habaryn taratý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna qol qoıdy.

1 jyl buryn (2013) Jas pıanısterdiń birinshi halyqaralyq «Astana Piano Passion» baıqaýynyń saıtynda qazaq kompozıtorlarynyń notalary ornalastyryldy.

143 jyl buryn (1871) Frantsııa - Prýssııa soǵysy frantsýzdardyń jeńilisimen aıaqtalyp, Parıj mańyndaǵy Versal saraıynda Germanııa ımperııasyn qurý sheshimi jarııalandy.

128 jyl buryn (1886) tuńǵysh avtomobıl shyǵaryldy

80 jyl buryn (1934) aǵylshyn polıtsııasy qylmys týraly málimet almasatyn qalta radıoqabyldaǵyshtarmen qamtamasyz etildi. Radıoqabyldaǵyshtyń kómegimen eń alǵash tutqynǵa túsken qylmysker dúkennen úsh palto urlap shyqqan soń 15 mınýttan keıin qolǵa túsken.

50 jyl buryn (1964) amerıkandyq dárigerler AQSh kongresin temeki shyǵaratyn kompanııalardy qorap syrtyna «temeki tartý sizdiń densaýlyǵyńyzǵa zııandy» degen eskertý engizýge mindetteýge shaqyrdy.

ESІMDER

11 1 jyl buryn (1903-1989) jazýshy, qoǵam qaıratkeri, Qaraǵandy qalasynyń qurmetti azamaty ÁMІROV Qusaıynbek dúnıege keldi.

Almaty qalasynda týǵan. Keńes-partııa mektebinde jáne Túrkistan maıdany saıası basqarmasynyń lektorlar daıarlaıtyn kýrsynda oqyǵan. 1920-1921 jyldary 4-shi Túrkistan atty ásker polkiniń saıası qyzmetkeri, 16-shy qazaq atty ásker polkiniń áskerı komıssary, Almaty ýezi batyraqtary bıýrosynyń tóraǵasy bolǵan. 1920 jyly D.Fýrmanov shtabynda kúzette bolyp, Vernyıdaǵy kontrrevolıýtsııalyq búlikti basýǵa qatysqan. 1921-1922 jyldary Úzgen revolıýtsııalyq komıssııasynyń tóraǵasy, garnızon áskerı komıssary bolyp, basmashylarmen kúresken. Qazaq ólkelik komsomol komıtetiniń bólim meńgerýshisi, Búkilodaqtyq Kommýnıstik bolshevıkter partııasy Almaty gýbernııalyq komıtetiniń bólim meńgerýshisi, Jarkent ýezdik komıtetiniń, Almaty gýbernııalyq komıtetiniń hatshysy, Qazaqstan Kommýnıstik partııasy Qostanaı oblystyq komıtetiniń hatshysy qyzmetterin atqarǵan. Qoǵam qaıratkeri 1938 jyly maýsymnyń 22-inde «halyq jaýy» retinde tutqyndalyp jer aýdarylǵan. 1954 jyly aqtalǵan soń Almatyǵa oralǵan. Onyń «Qaraǵandy tańy», «Ómir shaqyrady», «Jaqsylyq kezek kútpeıdi», t.b. kitaptary jaryq kórgen.

«Lenın» ordenimen, medaldarmen marapattalǵan.

9 1 jyl buryn (1923-2004) tehnıka ǵylymynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń, Joǵary mektep ǵylym akademııasynyń, Halyqaralyq ınjenerlik akademııanyń, A.Eınshteın atyndaǵy Halyqaralyq energetıka akademııasynyń, Halyqaralyq aqparattandyrý akademııasynyń akademıgi, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri POLYVıANNYI Ivan Rodıonovıch dúnıege keldi.

Uly Otan soǵysyna qatysqan. Qazaq taý-ken metallýrgııalyq ınstıtýtyn bitirgen. 1949-1992 jyldary Qazaqstan Ǵylym akademııasy Metallýrgııa jáne ken baıytý ınstıtýtynyń kishi, aǵa ǵylymı qyzmetkeri, zerthana meńgerýshisi, bas ǵylymı qyzmetkeri bolǵan. 1992-2004 jyldary Respýblıkalyq saraptaý jáne boljaý ǵylymı-zertteý ortalyǵy dırektorynyń orynbasary, ǵylymı jetekshisi bolǵan. Ǵalymnyń 700-den astam ǵylymı jarııalanymy, 60 ónertabysy jáne 7 patenti bar. Negizgi ǵylymı eńbekteri metallýrgııa salasyna arnalǵan.

«Qurmet belgisi» ordenimen, medaldarmen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen marapattalǵan.

1 10 jyl buryn (1904-1975) ataqty akter BABOChKIN Borıs Andreevıch dúnıege keldi.

Ol Búkilodaqtyq kınematografıster ınstıtýtynda qazaq kıno akterleriniń bir tobyn tárbılep shyǵardy. Shákirtteriniń arasynda Jambyl Qudaıbergenov, Janna Kerimtaeva, Meńtaı Ótepbergenov sekildi tanymal kıno óneriniń sheberleri bar.

12 9 jyl buryn (1885-1973) zoolog, anatom, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń akademıgi, Qazaqstannyń ǵylym men tehnıka salasyna eńbegi sińgen ǵylym qaıratkeri DOMBROVSKII Bronıslav Aleksandrovıch dúnıege keldi.

Ýkraınada týǵan. Samar gımnazııasyn, Kıev ýnıversıtetin bitirgen.

1929 jyldan Qazaqstanda jumys istegen. Ol - elimizde janýarlardyń salystyrmaly anatomııasy men morfologııasyn zertteý mektebin, Bıologııa ǵylymyndaǵy bıomorfologııa baǵytyn qalyptastyrdy.

1929-1954 jyldary Almaty zootehnıkalyq-maldárigerlik ınstıtýtynda (qazirgi Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti) ózi qurǵan mal anatomııasy kafedrasyn basqardy. 1954 jyldan ómiriniń sońyna deıin Qazaq memlekettik ýnıversıtetinde (ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti) janýarlar morfologııasy jáne zoologııa kafedralaryna basshylyq etti, keńesshi-professor boldy.

Negizgi ǵylymı-zertteý eńbekteri salystyrmaly anatomııa men janýarlardyń evolıýtsııalyq morfologııasyna arnalǵan. Dombrovskıı omyrtqalylar men omyrtqasyzdardyń tynys alý, as qorytý, júrek, qantamyr, júıke men jynys júıeleriniń qyzmetin zerttedi. Batys Qazaqstan, Ýkraına men Kavkaz mańyna zoologııalyq ekspedıtsııa jasap, sol aımaqtardyń faýnasyn zerttedi.

«Osnovy sravnıtelnoı morfologıı jıvotnyh» ı «Sravnıtelnaıa morfologııa jıvotnyh ı sıntetıcheskaıa zoologııa» atty ǵylymı eńbekterdiń avtory.

11 4 jyl buryn (1900-1964) qazaqtyń halyq aqyny SARIEV Ábdiǵalı Nurymbetuly dúnıege keldi.

Ol 1919 jyly Almatyda, 1923 jyly Uzynaǵashta ótken Jetisý aqyndarynyń sletine, 1938 jyly Jambyl Jabaevtyń 75-jyldyq mereıtoıyna arnalyp ótkizilgen aqyndar aıtysyna qatysty. 1939 jáne 1943 jyldary Kenen Ázirbaev, Saıadil Kerimbekov, Úmbetáli Káribaev, Esdáýlet Kándekovtarmen aıtysyp, baq synasty.

Á.Sarıev «Saýryq batyr», «Asý», «Alataý maıdany», «Qoıshy» sııaqty birneshe poemanyń avtory.

Qyzyl Juldyz ordenimen jáne medaldarmen marapattalǵan.

11 8 jyl buryn (1896-1970) orys ǵalymy, fılologııa ǵylymynyń doktory ZELINSKII Kornelıı Lıýtsıanovıch dúnıege keldi.

Reseıdiń Máskeý qalasynda týǵan. Máskeý ýnıversıtetin bitirgen. Ol Keńes Odaǵy quramyndaǵy halyqtardyń ádebıeti jáne shetel ádebıeti týraly kóptegen zertteý eńbekterin jazǵan. Qazaq halqynyń uly aqyny Jambyl Jabaev týraly monografııa jazyp, onyń shyǵarmalaryn álem halyqtaryna tanytýǵa eleýli úles qosty.

Eńbek Qyzyl Tý ordenimen jáne medaldarmen marapattalǵan.

5 8 jyl buryn (1956) («Tulpar -Talgo» JShS bas dırektory) «Qazaqstan temir joly» Ulttyq kompanııasy» aktsıonerlik qoǵamynyń basqarýshy dırektory - bas ınjeneri ÁBDIEV Tólbaı Qynatuly dúnıege keldi. Jambyl oblysy Merke aýylynda týǵan. Tashkent temir jol kóligi ınjenerleri ınstıtýtyn bitirgen. 1977-1988 jyldary - Tselınograd belgi berý jáne baılanys dıstansasynyń óndiristik telim bastyǵy, bas ınjeneri, aǵa elektromehanıgi, elektromehanıgi, Tselınograd bólimshesiniń tehnıkalyq bólim bastyǵy, bastyǵynyń orynbasary. 1988-1998 jyldary - Tselına temir joldary basqarmasy tehnıkalyq bóliminiń bastyǵy, «Qazaqstan temir joly» RMK Aqmola tasymaldaý bólimshesiniń bastyǵy, Aqmola temir joldary bastyǵynyń birinshi orynbasary - bas ınjeneri. 1998-2002 jyldary - «Qazaqstan temir joly» RMK bas dırektorynyń Energetıka, baılanys jáne ınformatıka jónindegi orynbasary, «Qazaqstan temir joly» RMK bas ınjeneriniń orynbasary, basqarma bastyǵy, «Qazaqstan temir joly» JAQ bas ınjeneriniń orynbasary. 2002-2009 jyldary - «Qazaqstan temir joly» Ulttyq kompanııasy» AQ-nyń atqarýshy dırektory, «Qazaqstan temir joly» Ulttyq kompanııasy» aktsıonerlik qoǵamynyń fılıalynyń bas menedjeri, «Qamqor» jóndeý korporatsııasy» JShS korporatıvtik damý aktıvterin basqarý departamenti dırektorynyń orynbasary, dırektory, «Central Asia Protrans» JShS-niń dırektory, «Qazaqstan temir joly» Ulttyq kompanııasy» AQ - «Magıstraldyq júıeler dırektsııasy» Óndiris jónindegi dırektordyń orynbasary, «Qazaqstan temir joly» UK» aktsıonerlik qoǵamy bas ınjeneriniń mindetin atqarýshy, «Qazaqstan temir joly» UK» aktsıonerlik qoǵamynyń bas ınjeneri, «Qazaqstan temir joly» Ulttyq kompanııasy» aktsıonerlik qoǵamynyń basqarýshy dırektory - bas ınjeneriniń mindetin atqarýshysy qyzmetterin atqarǵan.

«Astana» medalimen, «Birtutas Qazaq temir jolyna 50 jyl», «Pochetnyı jeleznodorojnık» tós belgilerimen marapattalǵan.

5 6 jyl buryn (1958) Qazaqstandyq ındýstrııalyq damý ınstıtýtynyń vıtse-prezıdenti ǴALIEV Seıitqalı Joldasuly dúnıege keldi.

Qaraǵandy qalasynda týǵan. Magnıtogor ken metallýrgııa ınstıtýtyn, Qazaq KSR ǴA Ken ister ınstıtýtynyń aspırantýrasyn, Frantsııanyń Fontenblo qalasyndaǵy «Mıneraldyq shıkizatty ozat zertteý ortalyǵynda» oqyp, ken óndirisiniń menedjmenti mamandyǵyn alǵan. Tehnıka ǵylymdarynyń doktory.

1975-1976 jyldary -Qazaqstan KP Ortalyq komıtetiniń baspaschynda slesardiń úırenýshisi. 1979-1980 jyldary Jitiqara ken-baıytý kombınatynda 4-razrıadty slesar, burǵylaý tsehynda burǵylý stanogy mashınısiniń kómekshisi. 1985-1986 jyldary - Chelıabi qalasynda Ken rýdalary ǵylymı zertteý ınstıtýtynda ınjekner. 1989 jyldan - jer qoınaýyn ashyq ıgerý zerthanasynda kishi ǵylymı qyzmetker. 1991 jyldan - aǵa ǵylymı qyzmetker, 1997 jyldan - jetekshi ǵylymı qyzmetker, 2000 jyldan D.A.Qonaev atyndaǵy Ken ister ınstıtýtynda bas ǵylymı qyzmetker. 2001 jyldan «QR Mıneraldyq shıkizatty keshendi óńdeý Ulttyq ortalyǵy» RMK bas ǵalym-hatshysy. 2001 jyldan - D.A.Qonaev atyndaǵy «Ken isteri ınstıtýtynyń» dırektory. Qazirgi qyzmetinde - 2010 jylǵy tamyzdan beri. QR Jastar odaǵy syılyǵynyń, Q.I.Sátbaev atyndaǵy jáne Sh.E.Esenov atyndaǵy syılyqtardyń laýreaty.

3 9 jyl buryn (1975) «Qazaqstan» telearnasynyń jańalyqtar júrgizýshisi ALMOLDINA Mádına dúnıege keldi.

Astana qalasynda týǵan. Soltústik Qazaqstan ýnıversıtetin bitirgen. Oblystyq qarjy basqarmasynda, «Qazaqtelekom» AQ-da jumys jasady. Qazirgi qyzmetinde - 2002 jyldan beri. 2004 jyly Máskeýde radıo jáne televızııa qyzmetkerlerininiń bilimin kóterý ınsıtýtyn bitirip, «jańalyqtar qyzmetiniń jýrnalısi» mamandyǵyn aldy.

70 jyl buryn (1944) Avstralııa premer-mınıstri KITING Pol Djon dúnıege keldi.

6 7 jyl buryn (1947) japon akteri jáne kınorejısseri Takeshı KITANO dúnıege keldi.

6 5 jyl buryn (1949) amerıkandyq jýrnalıst «The New York Times» halyqaralyq bóliminiń basshysy KELLER Bıll dúnıege keldi.

5 2 jyl buryn (1962) keńestik, grýzın jáne reseı ánshisi, Reseı men Grýzııanyń halyq ártisi GVERDTsITELI Tamara (Tamrıko) Mıhaılovna dúnıege keldi.