18 aqpan. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

18 aqpan SEISENBІ

Gambııa Respýblıkasynyń Ulttyq meıramy - Táýelsizdik kúni (1965). Gambııa - Afrıkanyń batys jaǵalaýynda ornalasqan memleket. Batysynda Atlant muhıtymen, soltústiginde, shyǵysynda jáne ońtústiginde Senegalmen shektesedi. Astanasy - Banjýl qalasy. Memlekettik tili - aǵylshyn tili. Aqsha birligi - dalası.

Nepaldaǵy Ulttyq demokratııa kúni. Rana dınastııasynyń qulaýy men Trıbhývan koroliniń ekinshi ret taqqa otyrý kúnimen sáıkestendirilgen.

Túrkimenstandaǵy dıplomatııalyq qyzmetkerler kúni. 2009 jyly el prezıdenti Gýrbangýly Berdymýhamedovtyń Jarlyǵymen bekitilgen kún.

ESTE QALAR OQIǴALAR

54 jyl buryn (1960) Skvo-Vellıde (AQSh, Kalıfornııa shtaty) VIII qysqy Olımpıadanyń ashylý saltanaty ótti. 1960-shy jylǵy qysqy Olımpıadaǵa álemniń 30 elinen 665 sportshy qatysty. Medaldyq esep boıynsha, birinshi oryndy KSRO komandasy jeńip aldy (7 altyn, 5 kúmis jáne 9 qola júlde). 22 jyl buryn (1992) Qazaqstan balalarynyń meıirimdilik qory «Bóbek» quryldy. 21 jyl buryn (1993) Shymkent qalasynyń ortalyq kósheleriniń birine ǵalym-etnograf, folklorshy Áýbákir Dıvaevtyń esimi berildi. 9 jyl buryn (2005) «Aýyl sharýashylyq qojalyǵynyń Ulttyq Qaýymdastyǵy jáne olardyń «Qazaqstan fermerleri» kooperatıvteriniń» Respýblıkalyq qoǵamdyq birlestik jáne Astanadaǵy S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq Memlekettik agrotehnıkalyq ýnıversıtetiniń bastamasymen fermerlerdiń joǵary mektebi jumys isteı bastady. Alǵashqy sabaqtyń tyńdaýshylary Aqmola oblysynyń Arshaly, Shortandy, Tselınograd aýdandarynyń sharýa qojalyqtary boldy. Fermerlerdiń joǵary mektebiniń maqsaty - qazirgi agrarly tehnologııalar týraly, sapany halyqaralyq standartqa kóshirý týraly, agrosaladaǵy jumysshylardyń biliktiligin kóterý týraly aqparat taratý. 6 jyl buryn (2008) Almatyda Ortalyq Azııa men Kavkazdaǵy alǵashqy aktýarıı mektebi ashyldy. Ony Qazaqstan aktýarııler qoǵamy AQSh-tyń halyqaralyq damý jónindegi agenttiginiń qoldaýymen «Qarjylyq turaqtylyq úshin áriptestik» baǵdarlamasy aıasynda East West menegment Institute-pen birigip ashyp otyr. Igi iske Varshava jazǵy aktýarıı mektebin uıymdastyrýshylar da atsalysty. Mektep Ortalyq Azııa men Kavkazdaǵy saqtandyrý kompanııalaryna arnalǵan. «Oǵan Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Tájikstan, Ázerbaıjan, Armenııa, Grýzııa sııaqty elderdiń táýekeldi baǵalaýshy mamandary qatysýda. Bul Qazaqstan aktýarııleriniń úlken jetistigi. 5 jyl buryn (2009) Astanada QR Aqparattandyrý jáne baılanys agenttigi beıne-portaldyń (www.kaztube.kz) tanystyrylymyn ótkizdi. Atalǵan portalda televızııalyq baǵdarlamalar, tanymal adamdardyń jeke muraǵattary men otandyq ónerdiń túsirilimderi, ertegiler, qysqa metrajdy anımatsııalyq fılmder ornalastyrylýda. 5 jyl buryn (2009) Astanada tozǵan kólik dóńgelekterin paıdalaný zaýytynyń birinshi kezegi iske qosyldy. Investıtsııanyń kólemi AQSh-tyń 8 mln. dollaryn quraıdy. Jobany «Qazaqstannyń Damý banki» AQ qarajatynyń kómegimen «Kazakhstan Rubber Recycling» JShS júzege asyrdy. Óńdeýdiń óndiristik qýaty - jylyna 20 myń tonna tozǵan dóńgelek. 4 jyl buryn (2010) sheteldik sarapshylar baǵalaýynsha, QR Qarýly kúshteri postkeńestik keńistiktegi jetekshi áskerlerdiń úshtigine kirip, Ortalyq-Azııa aımaǵynda eń úzdik dep tanyldy.

4 jyl buryn (2010) Jas sot oryndaýshylary úshin Pavlodar oblysynyń Sot ákimshiliginiń janynda qurylǵan oqý-ádistemelik ortalyq ashyldy. Jumysqa qabyldanǵan zań oqý oryndarynyń túlekteri, ýnıversıtet baǵdarlamasynda «sot oryndaýshysy» degen kýrstyń bolmaýynan óz qyzmetterin tájirıbe barysynda ıgerýge májbúr. Ortalyq jas mamandarǵa óz qyzmetteriniń qyry men syryn úırenýge kómektesetin bolady. 4 jyl buryn (2010) Almatyda «Denińiz saý bolsyn» degen atpen orys tilindegi otbasylyq jańa jýrnal jaryqqa shyqty. Basylym Medeý aýdandyq shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaý qaýymdastyǵynyń kómegimen jaryq kórip otyr. Jýrnaldyń basty baǵyty - densaýlyq salasyn, salaýatty ómir saltyn nasıhattaý. Basylymnyń ereksheligi - tegin taratylatyndyǵynda. 10 myń danamen shyǵatyn jýrnaldy qoǵamdyq oryndardan tabýǵa bolady. 35 jyl buryn (1979) Sahara shóline qar jaýyp, tabıǵatta adam sengisiz jaǵdaı boldy.

ESІMDER

609 jyl buryn (1405) Orta Azııa jahangeri ÁMІR Temir ómirden ótken. Ortalyq Azııa men Osman ımperııasy aımaǵyna Aqsaq Temir atymen tanylsa, ırandyqtarǵa Tımýrleng, al eýropalyqtarǵa Tamerlan esimimen belgili boldy. Ámir Temir áskerleri Horezm memleketi men Shyǵys Túrkistandy, Horasan men Geratty, Sultanııa men Qandaǵardy, Tebrız ben Irandy jáne Aýǵanstandy tolyq baǵyndyrdy. Altyn Ordany tabandarynyń astyna jyqty. Al 1398 jyly Úndistan eli basyp alyndy. Sırııa men Lýbnan mámlúkteri baǵyndyryldy. Basqa da tolassyz jeńister nátıjesinde Ámir Temirdiń alyp ımperııasy - Temir memleketi quryldy. Kóptegen derek kózderi Temirdiń 1405 jyly 18 aqpanda Qytaıǵa joryqqa shyqqanda Otyrar jerinde kóz jumǵanyn rastaıdy. Súıegi Samarqandaǵy Gúr-Ámir kesenesine qoıylǵan. 119 jyl buryn (1895-1958) ǵalym, medıtsına ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri ZIKEEV Vıktor Vasılevıch dúnıege keldi. Reseı Federatsııasynda týǵan. Máskeý ýnıversıtetiniń medıtsına fakýltetin bitirgen. 1934 jyldan Qazaqstanda mekendegen. Qazaq medıtsınalyq ınstıtýtynyń (Almaty memlekettik medıtsına ınstıtýty) dırektory, kafedra meńgerýshisi, Qazaq KSR Densaýlyq saqtaý mınıstriniń orynbasary qyzmetterin atqarǵan. V.Zıkeev jarylǵan bas pen mıdy hırýrgııalyq jolmen emdeý ádisin taýyp, kúndelikti dárigerlik jumysta paıdalandy. Lenın, «Qurmet Belgisi» ordenderimen jáne medaldarmen marapattalǵan. 85 jyl buryn (1929-1986) fılologııa ǵylymynyń doktory, Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń korrespondent múshesi DERBІSALIN Ánýar Jaqsyǵalıuly dúnıege keldi. Aqtóbe oblysynda týǵan. Aqtóbe muǵalimder ınstıtýtyn, Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyn, Qazaqstan Ǵylym akademııasy Til jáne ádebıet ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitirgen. 1955-1958 jyldary - Pedagogıka ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri. 1958-1986 jyldary Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri, bólim meńgerýshisi qyzmetterin atqarǵan. Ǵylymı-zertteý eńbekteri, negizinen, 19 ǵasyr men 20 ǵasyr basyndaǵy qazaq ádebıeti tarıhynyń máselelerine arnalǵan. Sondaı-aq, túrki jazba eskertkishteri men qazaq aqyn-jyraýlarynyń ádebı murasy týraly zertteý eńbekterdiń avtory. Asan Qaıǵy, Qaztýǵan, Dospanbet, Shalkıiz, Jıembet, Buqar, Shal, Kótesh, Abaı, Ybyraı, t.b. aqyn-jyraýlardyń ádebı muralaryn, «Oǵyz-name», «Muhabbat-name», «Qorqyt Ata kitaby» sııaqty kóne qazynalardy zertteýge eleýli eńbek sińirdi. 76 jyl buryn (1938) ekonomıka ǵylymynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym jáne tehnıka qaıratkeri SAǴADIEV Kenjeǵalı Ábenuly dúnıege keldi. Qostanaı oblysynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin, Máskeý halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitirgen. Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda eńbek etken. 1982-1990 jyldary - Tselınograd aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń rektory. 1990-1994 jyldary - Qazaq memlekettik ekonomıka ýnıversıtetiniń rektory. 1994-1996 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti. 1996-2004 jyldary - S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń jáne Halyqaralyq bıznes ýnıversıtetiniń rektory 2004-2007 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty, Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń tóraǵasy bolǵan. 2007 jyly Parlament depýtattyǵyna qaıta saılanǵan. Negizgi ǵylymı eńbekteri materıaldyq-tehnıkalyq jabdyqtaýdyń ekonomıkalyq tıimdiligin arttyrý máselelerine, Qazaqstandaǵy ekonomıkalyq reforma teorııasyna jáne ádisnamasyna arnalǵan. Ǵalymnyń 150-den astam ǵylymı eńbegi bar. «Eńbek Qyzyl Tý», «Halyqtar dostyǵy», «Qurmet belgisi», «Parasat», ÁÁ dárejeli «Barys» ordenderimen, medaldarmen marapattalǵan.Qostanaı qalasynyń qurmetti azamaty. 68 jyl buryn (1946-2004) jazýshy, aýdarmashy, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty ESLAMǴALIULY Muqades dúnıege keldi. Batys Qazaqstan oblysy Syrym aýdanynda týǵan. Oral pedagogıkalyq ınstıtýtyn bitirgen. 1976-1979 jyldary - Oral oblystyq radıo-teledıdar komıtetiniń aǵa redaktory. 1979-1983 jyldary - «Jalyn» baspasynyń aǵa redaktory. 1983-1984 jyldary - «Qazaq ádebıeti» gazetiniń tilshisi. 1984-1990 jyldary - respýblıkalyq telearnada «Tamasha» oıyn-saýyq habarynyń bas redaktory. 1990-1993 jyldary - «Densaýlyq» jýrnaly bas redaktorynyń orynbasary. 1993-1995 jyldary - «Jazýshy» baspasynyń jetekshi redaktory. 1998 jyldan bastap Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń ádebı keńesshisi bolǵan. Jazýshynyń «Aqqý sazy», «Ekinshi tynys», «Qaıyrly tań», «Eki basqa dúnıe», atty povesteri men áńgimeleri, «Tolqyn men aǵyn», «Tuman ishindegi kósh» atty romandary, taǵy basqa kitaptary bar. Sondaı-aq «Tóle bı», «Partızan Qasym Qaısenov», «Aq bata», «Tamasha», «Jahansha Dosmuhamedov» atty jınaqtar qurastyrǵan. V.Raspýtın, V.Shýkshın, t.b. shet el jazýshylarynyń áńgimelerin qazaq tiline aýdarǵan. Onyń «Jazyqsyz tamǵan jas» atty pesasy Ǵabıt Músirepov atyndaǵy Jastar men balalar teatrynda jáne oblystyq teatrlarda qoıylǵan. 2001 jyly qalamgerge «Tuman ishindegi kósh» romany úshin Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵy berilgen. 68 jyl buryn (1946) QR Ulttyq olımpıada komıtetiniń birinshi vıtse-prezıdenti, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbegi sińirgen qaıratkeri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen jattyqtyrýshysy, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, QULNAZAROV Anatolıı Qojekenuly dúnıege keldi. Shyǵys Qazaqstan oblysynda týǵan. Óskemen qalasyndaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtty bitirgen. 1974-1979 jyldary - Óskemen qalasyndaǵy balalar sport mektebi dırektorynyń orynbasary, dırektory. 1979-1985 jyldary - Almaty qalasyndaǵy Qajymuqan atyndaǵy respýblıkalyq sport mektep-ınternaty dırektorynyń orynbasary. 1985-1987 jyldary - Qazaq KSR Oqý mınıstrliginiń bólim, basqarma bastyǵy. 1987-1997 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Jastar isi, týrızm jáne sport mınıstriniń birinshi orynbasary. 1997-1999 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý, bilim jáne sport Qazaqstan Respýblıkasy mınıstrligi Sport jáne dene tárbıesi komıtetiniń tóraǵasy. 1999-2000 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Premer-Mınıstriniń keńesshisi. 2000-2006 jyldary - Dene tárbıesi ulttyq ǵylymı-tárbıe ortalyǵynyń dırektory. 2006-2010 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Týrızm jáne sport mınıstrligi Sport komıtetiniń tóraǵasy qyzmetterin atqarǵan. 2010 jyldyń naýryz aıynan - 7-shi Azııa oıyndaryn uıymdastyrý komıtetiniń prezıdenti. Qazirgi qyzmetinde 2011 jylǵy mamyr aıynan beri. 2002 jyldan Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq olımpıada komıtetiniń birinshi vıtse-prezıdenti, 2007 jyldyń tamyz aıynan - Fýtbol federatsııasy atqarý komıtetiniń múshesi, KSRO-nyń jeńil atletıkadan sport sheberligine kandıdaty. Petrovsk ǵylym jáne óner akademııasynyń akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen muǵalimi. Onyń «Bilim júıesinde fýtbol klýbtaryn damytýdyń tujyrymdamasy», «Kúsh-qýattyq jeńil atletıka», «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy balalar men oqýshy jastardyń dene tárbıesi baǵdarlamasy», taǵy basqa oqý ádistemelik kitaptary bar. Qazaqstan Respýblıkasynyń Qurmet gramotasymen jáne medalmen marapattalǵan. 64 jyl buryn (1950) Besinshi saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty, Ekologııa máseleleri jáne tabıǵat paıdalaný komıtetiniń múshesi, Qazaqstan Kommýnıstik Halyq partııasynyń Ortalyq baqylaý-tekserý komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary SOROKIN Borıs Vladımırovıch dúnıege keldi.

1950 jyly Týva AKSR-ynda týǵan. Eńbek Qyzyl Tý ordendi Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn bitirgen. Eńbek jolyn 1971 jyly №4 Almaty avtoparkiniń júrgizýshisi bolyp bastady. 1972 - 1973 jyldary QazKSR Ǵylym akademııasynyń Geologııalyq ǵylymdar ınstıtýtynyń 2-shi synypty júrgizýshisi. 1973 - 1974 jyldary - №4 Taksomotor parkiniń №2 avtokolonnasynyń 2-shi synypty júrgizýshi-kassıri. 1974 - 1976 jyldary - Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýty «Mashına bólshekteri» kafedrasynyń preparatory, oqý sheberi. 1976 - 1985 jyldary -Almaty VAZ arnaıy avtoortalyǵynda 1-shi razrıadty avtoslesar, sheber, slesar-qabyldaýshy, uıymdastyrý jónindegi ınjener, ınjener. 1985 - 1986 jyldary - Almaty júk avtokóligi óndiristik birlestiginiń aǵa ınjeneri. 1986 jyly - Avtokólik mınıstrliginiń № 2574 avtokolonnasynyń bas ınjeneri. 1987 - 1990 jyldary - «Agropromtrans» oblystyq birlestiginiń qozǵalys qaýipsizdigi jónindegi bóliminiń bastyǵy. 1990 - 1991 jyldary - MTP jáne qural-jabdyqtardy paıdalaný men jóndeý bóliminiń aǵa mamany. 1991 - 1995 jyldary - «Avtomobılıst» kooperatıviniń tóraǵasy. 1995 - 1997 jyldary - «Avtomobılıst» JShS dırektory. 1998 - 1999 jyldary - Qazaqstan Kommýnıstik partııasy OK birinshi hatshysynyń keńesshisi. 1999 - 2004 jyldary - ekinshi saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty, Ekologııa máseleleri jáne tabıǵat paıdalaný komıtetiniń múshesi. 2005 - 2007 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń Sharýashylyq basqarmasy bastyǵynyń orynbasary. 2007 - 2012 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Parlamentiniń ShB «Ákimshilik ǵımarattar dırektsııasy» RQMQ dırektorynyń orynbasary. 2012 jyldan - besinshi saılanǵan Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty, Ekologııa máseleleri jáne tabıǵat paıdalaný komıtetiniń múshesi, Qazaqstan Kommýnıstik Halyq partııasynyń Ortalyq baqylaý-tekserý komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary. «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 10 jyl», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamentine 10 jyl» merekelik medaldarymen marapattalǵan. 62 jyl buryn (1952) «Qazmyrysh» AQ dırektorlar keńesiniń tóraǵasy ZILЬBERBERG Gennadıı ıAkovlevıch dúnıege keldi. 1974 jyly V.I.Lenın atyndaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ýnıversıtetin bitirgen, ken ınjeneri. 1974-1977 jyldary Jezqazǵan ken-metallýrgııa kombınatynda, Shyǵys rýdnıginde ken sheberi, tehnıkalyq jetekshi, jerasty ýchaskesiniń bastyǵy, bas ınjenerdiń orynbasary. 1977-1978 jyldary - QazKSR ǴA Ken isteri ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri. 1978-1986 jyldary "Almatyjılstroı» tresinde - prorab, aǵa prorab, óndiristik-tehnıkalyq bólim bastyǵy. 1993 jylǵa deıin «Qazseldenqorǵaý» mekemesinde josparlaý-ekonomıkalyq bólim bastyǵy, basqarma bastyǵy. 1993-1995 jyldary Qazaqstandaǵy amerıkandyq «Roiasiýp» fırmasy ókildiginiń bas menedjeri. 1995-997 jyldary Jezkent ken-baıytý kombınatynyń bas dırektory. 1997 jyldan beri - qazirgi qyzmetinde. «Qurmet» ordenimen marapattalǵan. 93 jyl buryn (1921-2013) keńestik jáne reseı kompozıtory, Reseı halyq ártisi Oskar FELЬTsMAN dúnıege keldi. 62 jyl buryn (1952-2011) reseı ánshisi jáne kompozıtor Aleksandr BARYKIN dúnıege keldi. 61 jyl buryn (1953) reseı kompozıtory, pop-ánshi jáne prodıýser, Reseı eńbek sińirgen ártisi Arkadıı ÝKÝPNIK dúnıege keldi. 60 jyl buryn (1954) amerıkandyq akter, bıshi jáne ánshi Djon TRAVOLTA dúnıege keldi.