1,7 mlrd tekshe metr sý únemdeledi: Qazaqstan sý resýrsyn qalaı saqtap qalmaq
ASTANA. KAZINFORM – Aldaǵy bes jylda Qazaqstan ónerkásibi shamamen 1,7 mlrd tekshe metr sý únemdeýge tıis. Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrliginiń málimetinshe, buǵan qaıta paıdalanylatyn sý úlesin arttyrý arqyly qol jetkiziledi. Sý únemdeý úderisi egistikte, kanaldarda, sý qoımalarynda da júrip jatyr. Kazinform tilshisi osy jumystardyń qazirgi jaı-kúıin zerttep kórdi.
Zaýyttar sýdy qaıta paıdalanady
Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrligi ókiliniń aıtýynsha, aldaǵy bes jylda óndiris oryndary aınalymdy jáne qaıta paıdalanylatyn sý júıelerin keńeıtý qajet.
– Aldaǵy bes jylda barlyq ónerkásip salasynda aınalymdy jáne qaıta paıdalanylatyn sýdyń kólemin arttyrý qajet. Qazir onyń úlesi 13,3% bolsa, 2031 jylǵa qaraı bul kórsetkishti 28%-ǵa jetkizý kózdelip otyr. Bul shamamen 1,7 mlrd tekshe metr sýdy únemdeýge múmkindik beredi. Únemdelgen sý jańa ashylǵan kásiporyndarǵa nemese óndiristik qýatyn arttyratyn nysandarǵa baǵyttalýy múmkin, – dedi Sý resýrstary jáne ırrıgatsııa mınıstrligi departamentiniń dırektory Erbol Salıhbaev.
Bul talap jańa Sý kodeksine engizilgen. Kodeks boıynsha ónerkásiptik kásiporyndar men jylý óndiretin uıymdar sýdy qaıta paıdalanýǵa kezeń-kezeńimen kóshý úshin bes jyldyq jospar jasalmaq. Jospar oryndalmasa, ruqsat etilgen sý paıdalaný kólemi qysqartylýy múmkin.
Negizgi salanyń sý shyǵyny azaıtylmaq
Qazaqstandaǵy jalpy sý tutynýdyń shamamen 60%-y aýyl sharýashylyǵyna tıesili. 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha sý únemdeý tehnologııasy qoldanylatyn egistik 543,5 myń gektarǵa jetip, shamamen 874 mln tekshe metr sý únemdelgen. 2026 jyldyń basynan beri taǵy 158,8 myń gektarǵa tehnologııa engizildi.
– 1 qyrkúıektegi jaǵdaı boıynsha aýmaq 702,3 myń gektarǵa jetti. 2030 jylǵa qaraı ony 1,3 mln gektarǵa jetkizý josparlanǵan. Osy mejege jetse, jyl saıyn 2,2 mlrd tekshe metrge deıin sý únemdelýi múmkin, – delingen baspasóz habarlamasynda.
Qarjylaı qoldaý da kóbeıgen. 2026–2028 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjette bul baǵytqa 228 mlrd teńgeden astam qarajat kózdelgen, al 2023–2025 jyldary bul soma 55,5 mlrd teńge bolǵan. Sharýalardyń shyǵynyn óteý úlesi 80%-ǵa deıin jetkizildi.
Sý egistikke kanalmen barady, al sýarý júıesiniń edáýir bóligi ondaǵan jyl buryn salynǵan. Uzaq merzimdi josparda 14,5 myń shaqyrym kanaldy jańǵyrtý kózdelgen. 2024–2025 jyldary 1 458 shaqyrymnyń rekonstrýktsııasy aıaqtaldy, bıyl jalpy uzyndyǵy 4,6 myń shaqyrym kanaldy jańǵyrtý jumysy júrip jatyr. Kanaldardy mehanıkalyq tazalaý da artqan, 2023 jyly 678 shaqyrym bolsa, 2025 jyly 1 840 shaqyrym tazalandy.
Ortalyq Qazaqstan men Astana úshin mańyzdy Qanysh Sátbaev atyndaǵy kanaldy jańǵyrtý 2025 jyly bastalǵan. Ońtústikte Úlken Almaty kanalyna arnalǵan joba úsh kezeńnen turady, 33,3 myń gektar jerdi sýmen qamtıdy. Qazir ony pysyqtaý júrip jatyr.
Sý mólsheri aldyn ala esepteledi
Sý salasyn damytýdyń josparynda 42 jańa sý qoımasyn salý jáne qoldanystaǵy 37 sý qoımasyn rekonstrýktsııalaý kózdelgen. 2024–2025 jyldary bes sý qoımasynyń rekonstrýktsııasy aıaqtalǵan, al Jambyl, Qyzylorda jáne Batys Qazaqstan oblystarynda úsh jańa sý qoımasyn salýǵa konkýrs ótip jatyr.
Mınıstrliktiń aıtýynsha, sý qoımalaryn salý, kanaldardy avtomattandyrý jáne sý únemdeý tehnologııalary 2030 jylǵa qaraı shamamen 10 mlrd tekshe metr sýdy únemdeýge jáne qosymsha jınaqtaýǵa múmkindik beredi.
Sýdy basqarý úshin aldaǵy kólemdi de bilý kerek. Sol úshin BUU Damý baǵdarlamasymen birlesip, nemis TALSIM-NG baǵdarlamasy Qazaqstannyń jaǵdaıyna beıimdelip jatyr.
Ol qardyń erýin, ózen aǵynyn, sý qoımasyna keletin kólemdi jáne sý tasqyny men tapshylyqtyń yqtımal stsenarııin esepteıdi.
Qazir modelder segiz iri ózen alabyn qamtıdy jáne Jasandy ıntellekt jáne tsıfrlyq damý mınıstrligi ázirlegen Tasqyn júıesimen baılanystyrylǵan Bıyl sý resýrstaryn keshendi basqarýdyń Bas josparyna negiz bolatyn segiz basseındik jospardy ázirleý aıaqtalýǵa tıis.
Sý esebi tsıfrlyq júıege kóship jatyr
Sý resýrstarynyń ulttyq aqparattyq júıesinde 23 myńnan astam sý nysany tsıfrlandyrylǵan, atap aıtqanda 17 758 ózen, 3 148 kól jáne 1 209 gıdrotehnıkalyq qurylys kiredi. Júıege shamamen 3 myń uıym men 5 myńnan astam paıdalanýshy tirkelgen. Ońtústik óńirlerde uzyndyǵy 857 shaqyrym bolatyn 103 sýarý kanalyn jáne 65 myń gektar sýarmaly jerdi avtomattandyrý bastaldy.
Jer astyndaǵy sýǵa da kóńil bólinip otyr. Memleket basshysynyń tapsyrmasymen mınıstrlik janynan Ulttyq gıdrogeologııalyq qyzmet quryldy. Qor jáne muraǵat materıaldarynyń negizinde 2 772 bulaqtyń kartasy jasalyp, 711 áleýetti bulaq anyqtaldy. Jambyl oblysynda 585 bulaqtyń orny belgili boldy. Qazir 2027–2040 jyldarǵa arnalǵan jerasty sýyn keshendi paıdalaný jáne basqarý tujyrymdamasy ázirlenip jatyr.
Elimizde sý únemdeý endi bir ǵana salaǵa júktelgen mindet emes. Zaýytta sý qaıta aınalymǵa tússe, aýyl sharýashylyǵynda sý únemdeledi, al kanaldaǵy shyǵyn qysqarsa, bir sý birneshe salada kádege jaraıdy. Sý qoımalary men tsıfrlyq júıeler osy úderisti tolyqtyrady.
Bul jumystyń máni de osynda. Sý kólemin kóbeıtý árdaıym múmkin emes, sondyqtan bar resýrsty uqypty paıdalaný mańyzdyraq bola tústi.
Aıta keteıik, buǵan deıin, sý únemdeý tehnologııalaryn qoldanbaıtyn agrarshylar sýbsıdııadan qaǵylatynyn jazǵan edik.
