17 qazan. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER

Halyqaralyq kedeıshilikti joıý kúni

BUU-nyń halyqaralyq kúnder kúntizbesine engen bul kún jyl saıyn 17 qazanda atalyp ótedi. Ataýly kúndi BUU Bas Assambleıasy 1992 jyly bekitip, alǵash ret 1993 jylǵy 17 qazanda atap ótken.

Bul kúnniń tańdalýy tarıhı oqıǵamen baılanysty. 1987 jylǵy 17 qazanda Parıjdegi Trokadero alańyna álemniń birneshe elinen jınalǵan 100 myńǵa jýyq adam kedeılikke qarsy narazylyq bildirip, beıbit mıtıng ótkizdi. Ataýly kúnniń basty maqsaty — qoǵam nazaryn kedeılik pen joqshylyq máselesine aýdarý, ony joıý jolyndaǵy jahandyq kúsh-jigerdi qoldaý jáne damýshy elderdegi áleýmettik túıtkilderdiń sheshilýine yqpal etý.

ESTE QALAR OQIǴALAR

1992 jyly Qyzylorda oblysy Qazaly aýdanynda Janqoja batyrǵa eskertkish ornatyldy.

Janqoja Nurmuhameduly — XVIII-XIX ǵasyrlarda Syrdarııanyń tómengi aǵysyn mekendegen qazaq halqynyń ult-azattyq qozǵalysynyń qaharmany. Sol kezeńde qazaq rýlary Qoqan men Hıýa handyqtarynyń jáne patshalyq Reseıdiń ozbyrlyǵyna ushyrady. Janqoja batyr basqynshylarǵa qarsy alǵashqylardyń biri bolyp kúreske shyǵyp, halyqtyń basyn bir arnaǵa toǵystyrdy.

1992 jyly Qasıetti Taq pen Qazaqstan Respýblıkasy arasynda resmı dıplomatııalyq qatynas ornatyldy. Qazaqstan Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy elderiniń ishinde Vatıkanmen dıplomatııalyq baılanys ornatqan alǵashqy memleket boldy.

Vatıkan — álemdegi eń shaǵyn táýelsiz memleket. Ol Rım qalasynyń soltústik-batys bóligindegi Vatıkan tóbesinde, Tıbr ózeninen birneshe júz metr qashyqtyqta ornalasqan. Italııa astanasynyń aýmaǵynda ornalasqan memlekettiń memlekettik shekarasynyń uzyndyǵy — 3,2 shaqyrym, jer kólemi — 0,44 km². Resmı tilderi — latyn jáne ıtalıan tilderi, aqsha birligi — eýro.

Qasıetti Taqtyń joǵarǵy bıleýshisi — Rım Papasy. Ony kardınaldar ómir boıyna saılaıdy. Zań shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot bıligi tolyǵymen Rım Papasynyń qolyna shoǵyrlanǵan.

2011 jyly Almaty qalasynda qazaqtyń kórnekti kompozıtory, dırıjer, Qazaqstannyń Halyq Qaharmany, memlekettik syılyqtyń laýreaty Nurǵısa Tilendıevtiń eskertkishi ashyldy.

Eskertkishte kompozıtordyń tolyq boıly qola músini granıt tuǵyrǵa ornatylǵan. Jobanyń avtory — memlekettik syılyqtyń laýreaty, «Qurmet» ordeniniń ıegeri, sáýletshi Qazbek Jarylǵapov. Tuǵyry granıtten, músini qoladan jasalǵan. Eskertkishtiń jalpy bıiktigi — 9 metr.

2012 jyly Qazaqstandaǵy Frantsııa elshiliginiń usynysymen Frantsııanyń Ulttyq bilim mınıstrligi Halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıtetiniń frantsýz tili pániniń oqytýshysy Marııa Karmysovaǵa Frantsııanyń kavaleri «Palma butaǵy» akademııalyq ordeniniń ıegeri ataǵyn berý týraly sheshim qabyldady.

Marapatty Qazaqstandaǵy Frantsııa elshisi Jan-Sharl Bertonne tabystady. Bul qurmet Marııa Karmysovaǵa frankofonııany damytýǵa jáne frantsýz tili oqýlyqtaryn ázirleýge qosqan úlesi úshin tabystaldy.

2016 jyly Slovenııanyń Marıbor qalasynda Qazaqstannyń Qurmetti konsýldyǵy ashyldy. Qazaqstannyń Avstrııa men Slovenııadaǵy elshisi Qaırat Sarybaı Qurmetti konsýl Gorazd Shıfrerge konsýldyq patentti tabystap, bul qadam eki el arasyndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa yqpal etetinine senim bildirdi. Sondaı-aq ol Qazaqstannyń Slovenııamen túrli salalardaǵy áriptestikti keńeıtýge múddeli ekenin atap ótti.

2017 jyly Petropavl qalasyndaǵy kórnekti oryndardyń biri — «Abylaı han rezıdentsııasy» mýzeı kesheni «Qazaqstannyń kıeli jerleri» kartasyna engizildi. Keshen quramyna negizgi ǵımaratpen qatar han keńsesi, qonaq úıi men monsha kiredi. Tórt zaldaǵy ekspozıtsııalar Abylaı hannyń ómiri men memleket basqarýdaǵy qyzmetin tanystyrady.

2017 jyly ıÝNESKO shtab-páterinde QR-nyń Ulttyq akademııalyq kitaphanasy uıymdastyrǵan «Bolashaqqa baǵdar — rýhanı jańǵyrý» atty kitap-kórme ashyldy. Kórmede 1929-1940 jyldary latyn grafıkasymen jaryq kórgen eńbekterge arnaıy oryn berildi. Olardyń qatarynda latyn álipbıine negizdelgen alǵashqy qazaq basylymdary, til bilimine qatysty zertteýler, Abaı shyǵarmalary men qýǵyn-súrginge ushyraǵan Ahmet Baıtursynuly jáne Sáken Seıfýllınniń eńbekteri usynyldy.

2018 jyly Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń jahandyq básekege qabilettilik reıtınginde Qazaqstan «Infraqurylym» sanaty boıynsha elektr energııasynyń qoljetimdiligi jóninen álemde birinshi orynǵa ıe boldy.

2019 jyly Aqtóbedegi Nazarbaev Zııatkerlik mektebiniń oqýshylary Asan Qojın men Nurdáýlet Taýmergenov kózi kórmeıtin adamdarǵa arnalǵan BlindHelper navıgatsııalyq taıaǵyn jasap shyǵardy. Qurylǵy adamnyń turǵan jerin anyqtap, neırondyq jelilerdiń kómegimen qajetti baǵytty kórsetedi. Jas ónertapqyshtar jobany jetildirip, kópshilikke qoljetimdi etýdi kózdedi.

2020 jyly «Astana Opera» teatrynda «Moler, Volter jáne Bomarshe nemese frantsýz komedııasynyń negizin qalaýshylar» atty operalyq-sımfonııalyq kontserttiń premerasy ótti. Jobanyń avtory — teatrdyń bas dırıjeri Alan Bóribaev.

— Ónerdiń birneshe túrin biriktirip, tutas úılesim qalyptastyrýǵa tyrystyq. Sahnada sımfonııalyq orkestr, klassıkalyq ádebıet, balet, pantomıma, opera ánshileri men zamanaýı tehnologııalar toǵysady. Qoıylymǵa teatrdyń barlyq shyǵarmashylyq ujymy qatysty. Mundaı jobanyń shetelde de balamasy joq dep aıta alamyn, — dedi Alan Bóribaev.

2021 jyly Astanada erekshe qajettilikteri bar adamdardyń áleýmettenýine, shyǵarmashylyq qabiletterin damytýǵa jáne óner arqyly ońaltýyna múmkindik beretin Qanattylar ınklıýzıvti teatry ashyldy.

Teatr sahnasynda kórý, estý jáne sóıleý qabileti buzylǵan, sondaı-aq arbaǵa tańylǵan adamdar óner kórsetedi. Olar sahna óneri men horeografııany meńgerip, túrli mádenı is-sharalarǵa belsendi qatysady.

2021 jyly elordadaǵy «Jas batyr» sport kesheniniń janynda qazaqtyń áıgili balýany Qajymuqan Muńaıtpasulynyń eskertkishi ashyldy. Saltanatty rásimge balýannyń jaqyndary, sport ardagerleri men qoǵam qaıratkerleri qatysty. Shara barysynda «Jas batyr» keshenine Qajymuqannyń esimin berý týraly sheshim jarııalandy.

2023 jyly Helsınkıde Qazaqstan quramasy fýtboldan 2024 jylǵy Eýropa chempıonatynyń irikteý kezeńinde Fınlıandııamen kezdesti. Oıynnyń 28-mınýtynda fınlıandııalyq Teılor Robert aıyp dobynan gol soǵyp, esep ashty. Tartysty ótken alǵashqy taım qarsylastardyń basymdyǵymen aıaqtaldy. Ekinshi taım fınder shabýylymen bastalǵanymen, kóp uzamaı qazaqstandyq fýtbolshylar dopqa ıelik etýdi qolǵa aldy. Kezdesýdiń 77-mınýtynda jartylaı qorǵaýshy Bahtıer Zaınýtdınov penaltıdi sátti oryndap, esepti teńestirdi.

2024 jyly Serikbaev atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan tehnıkalyq ýnıversıtetinde fılıal, al Sársen Amanjolov atyndaǵy Shyǵys Qazaqstan ýnıversıtetinde QR Ulttyq ǵylym akademııasynyń óńirlik forsaıt-ortalyǵy saltanatty túrde ashyldy.

2024 jyly Germanııada 95 elden 1000 avtor qatysqan Frankfýrt halyqaralyq kitap jármeńkesi (Frankfurter Buchmesse) ótti. Qazaqstandyq baspalarǵa arnalǵan arnaıy stendte 250-den astam kitap tanystyryldy. Halyqaralyq sharaǵa Qazaqstannan qoǵam qaıratkerleri, otandyq baspagerler men aýdarmashylardy qosa alǵanda, 30-dan astam ókil qatysty. Olardyń qatarynda «Mektep», «Almatykitap», «Atamura», ARMAN-PV, Steppe & World Publishing, ASTANA-KITAP jáne AmalBooks baspalary boldy.

2024 jyly Baıanaýyl aýdanyndaǵy kólderge 50 myńǵa jýyq amýr balyǵy jiberildi. Bul balyqtar sý qoımalaryn qamystan tazartýǵa, sý sapasyn jaqsartýǵa jáne ekojúıeni qalpyna keltirýge kómektesedi. Baıanaýyl kólderine jalpy quny 100 mln teńge bolatyn 85 myń balyq jiberildi. 2300 sazan Talınka kóline, al aq amýr Sabyndykól men Toraıǵyrǵa ketti. Tabıǵı melıorator sanalatyn aq amýr sý aıdyndarynyń ósimdik basyp ketýine jol bermeı, ózge balyq túrlerine zııan keltirmeıdi.

2025 jyly Qazaqstanda mektep oqýshylary arasynda qarjylyq saýattylyq pen tsıfrlyq qaýipsizdik boıynsha alǵashqy olımpıada uıymdastyryldy. QR Oqý-aǵartý mınıstrliginiń «Daryn» respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy ótkizgen baıqaýǵa 9-11 (12)-synyp oqýshylary qatysty. Alǵashqy, ıaǵnı mektepishilik kezeń 17 qazanda elimizdiń barlyq óńirinde oflaın formatta ótti. Astanada ótken fınaldyq kezeńge óńirler men respýblıkalyq bilim berý uıymdarynan iriktelgen 150-den astam oqýshy qatysty.

2025 jyly SKAI neırojelisi «Samuryq-Qazyna» qorynyń Dırektorlar keńesi otyrysyna alǵash ret daýys berý arqyly qatysty. Premer-mınıstr Oljas Bektenov tóraǵalyq etken jıynda Alem LLM negizinde ázirlengen jasandy ıntellekt júıesi qordyń 2008 jyldan bergi derekterin taldap, táýekelderdi anyqtap, naqty ýaqyt rejıminde sheshimder usyndy.

Onyń málimetinshe, toǵyz aıda otandyq óndirýshilerden satyp alý kólemi 75 paıyzǵa ósip, 721 mlrd teńgege jetti. Qazaqstannyń 497 kompanııasymen 7 227 kelisimshart jasaldy.