16 jasqa deıin áleýmettik jelige tyıym: onyń paıdasy men táýekeli qandaı

Qazaqstan da bul úrdisten shet qalǵan joq. Elde 16 jasqa deıingi balalardyń áleýmettik jelilerge tirkelýine shekteý engizýdi kózdeıtin zań jobasy ázirlenip jatyr. Bul másele nege dál qazir kóterildi? Álem elderi qandaı joldy tańdady? Mundaı shekteýler balalardy shynymen qorǵaı ala ma? Osy saýaldarǵa jaýap izdep kórdik.

Búginde balalardyń áleýmettik jelide ótkizetin ýaqyty ǵana emes, ınternettegi qaýipterdiń de artýy kóptegen eldi jańa sharalar qabyldaýǵa májbúrlep otyr. Máselen, EYDU-niń 2025 jylǵy «Balalardyń tsıfrlyq dáýirdegi ómiri» baıandamasyna sáıkes, 2017-2022 jyldar aralyǵynda uıymǵa múshe elderde kıberbýllıngke ushyraǵan balalardyń úlesi orta eseppen 25%-dan astam ósken. Al árbir altynshy bala ınternette qorlaýǵa nemese kemsitýge tap bolǵanyn aıtqan. Kórip otyrǵanymyzdaı, buǵan deıin negizgi másele kıberbýllıng pen zııandy kontent bolsa, búginde oǵan onlaın-grýmıng, ıntım materıal arqyly bopsalaý, sondaı-aq jasandy ıntellekt kómegimen jasalatyn dıpfeıkter qosylyp otyr. Máselen, UNICEF, ECPAT jáne INTERPOL júrgizgen zertteý 11 eldegi keminde 1,2 mıllıon balanyń sońǵy bir jyl ishinde AI arqyly jasalǵan seksýaldyq sıpattaǵy jalǵan beınelerdiń qurbany bolǵanyn nemese osyndaı qaýipke tap bolǵanyn kórsetken.

Bul másele Qazaqstan úshin de ózekti. Máselen, UNICEF pen Oqý-aǵartý mınıstrligi 2023 jyly júrgizgen Kazakhstan Kids Online zertteýine sáıkes, eldegi balalardyń 15,3%-y ınternette kún saıyn jaǵymsyz nemese zııandy kontentke tap bolatyny belgili bolǵan. Al árbir besinshi bala (21%) kıberbýllıngke ushyraǵanyn aıtqan. Sonymen qatar balalardyń 10%-y buryn kezdespegen adamdardy dostar qataryna qossa, 11%-y beıtanys adamdarǵa foto nemese vıdeo jibergen. Bul úsh jyl burynǵy derek ekenin eskersek, qazir jaǵdaı budan da kúrdeli bolýy múmkin.

Álem áleýmettik jelini qalaı rettep jatyr

UNICEF málimetinshe, búginde tsıfrlyq qaýipterdiń sıpaty ózgerip, jaǵdaı barǵan saıyn ýshyǵyp barady. Sondyqtan kóptegen el áleýmettik jelilerdi retteýdiń jańa tetikterin izdep jatyr. Solardyń ishinde eń qatań sheshimderdiń birin Aýstralııa qabyldady. Elde 2025 jyldyń jeltoqsanynan bastap 16 jasqa tolmaǵan balalarǵa TikTok, Instagram, Facebook, YouTube jáne basqa da áleýmettik jelilerdi paıdalanýǵa tyıym salyndy. Zań talabyn oryndamaǵan platformalarǵa 49,5 mıllıon aýstralııa dollaryna deıin aıyppul salynýy múmkin. Jasty tekserý mindeti balalarǵa emes, ÁJ kompanııalarynyń ózine júktelgen.

Alaıda alǵashqy zertteýler zańdy oryndaý ońaı emes ekenin kórsetip otyr. Sarapshylardyń málimetinshe, kóptegen platforma paıdalanýshylardyń jasyn naqty teksermeıdi. Condyqtan balalardyń basym bóligi ÁJ burynǵydaı paıdalanyp keledi.

Eýropada ázirge áleýmettik jelige qatysty biryńǵaı jas shekteýi joq. Degenmen kóptegen memleket ulttyq zańnamasyn qatańdatyp jatyr. Norvegııa, Polsha jáne Aýstrııa 14–16 jasqa deıingi balalarǵa áleýmettik jeli qoldanýdy shekteıtin zań jobalaryn ázirlep jatyr. Portýgalııa, Germanııa, Frantsııa jáne Italııada jasóspirimderdiń áleýmettik jelini paıdalanýyna ata-anasynyń kelisimi talap etiledi nemese osyndaı talapty engizý qarastyrylyp jatyr.

Azııada da osyǵan uqsas úrdis baıqalady. Indonezııa balalardyń áleýmettik jelidegi akkaýnttaryna kezeń-kezeńimen shekteý engizip jatyr. Malaızııa 2026 jyldan bastap 16 jasqa deıingi balalarǵa áleýmettik jeli qoldanýǵa tyıym salatynyn jarııalasa, BAÁ áleýmettik jelini paıdalanýdyń eń tómengi jasyn 15 jas dep belgiledi.

Qazaqstan da bul úrdisten tys qalǵan joq. Kazinform agenttiginiń resmı saýalyna bergen jaýabynda BAQ salasyndaǵy memlekettik saıasat departamentiniń dırektory Anar Muqataeva «QR keıbir zańnamalyq aktilerine onlaın-platformalar jáne mass-medıa máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy ázirlengenin atap ótti. Onyń sózinshe, qujat qazir Úkimettiń qaraýynda.

– Qazirgi tańda halyqaralyq tájirıbe zerdelenip, memlekettik organdar men onlaın-platformalardyń qatysýymen jańa talaptardy iske asyrýdyń tehnıkalyq jáne uıymdastyrýshylyq tetikteri pysyqtalyp jatyr, - dedi ol.

Anar Muqataevanyń málimetinshe, zań jobasynda 16 jasqa deıingi paıdalanýshylardyń onlaın-platformalarda tirkelý tártibin retteıtin jańa bap engizý usynylǵan. Oǵan sáıkes, jedel habar almasý servısterin qospaǵanda, 16 jasqa deıingi balalardy onlaın-platformalarda tirkeýge tyıym salý kózdelgen.

Mınıstrliktiń túsindirýinshe, bul shara balalardy jasyna sáıkes kelmeıtin kontentten, kıberbýllıngten jáne áleýmettik jelige táýeldilik qaýpinen qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Sonymen qatar aıta ketý kerek, bul zań jobasy bilim berý jáne basqa da tsıfrlyq resýrstarǵa qoljetimdilikti shektemeıdi.

Áleýmettik jelini shekteý máseleni sheshe me

Alaıda mundaı shekteý balalardy shynymen qorǵaı ala ma? Bul týraly balalarmen 20 jyldan beri jumys istep kele jatqan psıholog Ǵaını Yqylastan suradyq. Onyń aıtýynsha, bul balalardyń uıqysy men emotsıonaldyq jaǵdaıyna oń áser etip, áleýmettik jeliden tys belsendilikke kóbirek ýaqyt bólýine múmkindik beredi. Alaıda psıholog gadjetti baqylaýsyz paıdalanýdyń saldary tájirıbede qazirdiń ózinde baıqalyp otyrǵanyn jetkizdi.

– Áleýmettik jelide uzaq ýaqyt otyrý balanyń mazasyzdyǵy men depressııasynyń kúsheıýine, ózin ózgelermen salystyrýyna, ózin-ózi baǵalaýynyń tómendeýine jáne uıqysynyń buzylýyna áser etedi. Sonyń saldarynan oqý úlgerimi tómendep, zeıini shashyraıdy. Máselen, jaqynda bizge 10 jastaǵy bala keldi. Oqý úlgerimi óte tómen, qarapaıym oqý, jazý, qosý, azaıtý sııaqty daǵdylardy meńgermegen. Tekserý barysynda densaýlyǵynda da, mı damýynda da organıkalyq buzylys anyqtalǵan joq. Keıin belgili bolǵandaı, bala kishkentaı kezinen gadjetpen ósken, ata-anasy jetkilikti kóńil bólmegen. Arnaıy psıhıatrııalyq tekserýden keıin oǵan dıagnoz qoıyldy. Bul gadjetti baqylaýsyz paıdalanýdyń saý balanyń damýyna da keri áser etýi múmkin ekenin kórsetip otyr, - dedi pısholog.

Mamannyń aıtýynsha, budan da kúrdeli jaǵdaılar tájirıbede jıi kezdesedi. Gadjetti baqylaýsyz paıdalanýdyń saldary tek oqýyna, minez-qulqyna ǵana emes, balalardyń psıhıkalyq jaǵdaıyna da keri áser etip jatyr.

– Máselen, 14–15 jastaǵy jasóspirim keldi, ol áleýmettik jelini eshqandaı shekteýsiz paıdalanýdyń saldarynan óte agressıvti bolyp ketken. Ata-anasyna qol kóterip, úıdegi zattardy syndyrǵan, eshqandaı eskertý qabyldamaıtyn jaǵdaıǵa jetken. Mundaı kezde psıhologtyń kómegi ǵana jetkiliksiz. Keı jaǵdaıda psıhıatrdyń aralasýy men dári-dármekpen emdeý qajet. Ókinishke qaraı, mundaı jaǵdaılar kezdesip turady, – deıdi Ǵaını Yqylas.

Nelikten dál 16 jas degen shek qoıylyp otyr

Sondyqtan da psıholog maman áleýmettik jelini qoldanýǵa jas shekteýin engizý durys sheshim dep sanaıdy.

– Mundaı shekteý engizilse, olar ÁJ-den tys ortada kóbirek qarym-qatynas jasap, sportqa, shyǵarmashylyqqa ýaqyt bóledi. Sóıtip, balanyń uıqy rejımi jaqsaryp, emotsııalyq turaqtylyǵy artady. Alaıda memlekettik deńgeıde áleýmettik jelini shekteýmen ǵana másele sheshilmeıdi. Eger ata-ananyń ózi tańnan keshke deıin telefonnan shyqpasa, mundaı tyıymnyń áseri az bolady. Sondyqtan eń aldymen eresekter úlgi kórsetip, balamen kóbirek ýaqyt ótkizip, tsıfrlyq saýattylyq pen ınternettegi qaýipsizdik erejelerin úıretýi kerek, - dedi Ǵaını Yqylas.

Sondaı-aq ol 16 jas shegi de kezdeısoq tańdalmaǵanyn da erekshe atap ótti.

– Adamnyń ózin-ózi baqylaýǵa, jaýapkershilik alýǵa jáne emotsııasyn basqarýǵa jaýap beretin mı bólikteri shamamen 15–16 jastan bastap qarqyndy damyp, tolyq qalyptasýy 25 jasqa deıin jalǵasady. Sondyqtan osy kezeńge deıin balalardy áleýmettik jeliniń yqtımal zııanynan qorǵaýǵa umtylýdyń ǵylymı negizi bar, – dep túıindedi Ǵaını Yqylas.

ÁJ paıdalanýshylarynyń jasyn tekserý múmkin be

Endigi eń úlken suraq – balanyń jasyn qalaı anyqtaıdy? Zań jobalarynyń eń kúrdeli tusy da - osy.

Eger Qazaqstanda 16 jasqa deıingi balalarǵa áleýmettik jelilerdi paıdalanýǵa shekteý engizilse, platforma qoldanýshynyń naqty jasyn qalaı anyqtaıdy? Alliance QazTech aqparattyq qaýipsizdik komıtetiniń teń tóraǵasy Evgenıı Pıtolınniń aıtýynsha, paıdalanýshynyń jasyn tehnıkalyq turǵydan anyqtaýǵa bolady. Alaıda ázirge minsiz tásil joq.

– Jasty tekserýge bolady. Biraq barlyq ádistiń óz kemshiligi bar. Qazir álemde birneshe tásil qoldanylyp júr. Máselen, Meta qoldanýshynyń kórsetken týǵan kúnine ǵana emes, jelidegi áreketine de nazar aýdarady. Ol adamnyń ne jarııalaıtynyn, jazǵan pikirlerin, mektep nemese týǵan kúni týraly jazbalary bar-joǵyn taldaıdy. Sonymen qatar adamnyń jas shamasyn anyqtaý úshin bet-álpetiniń jalpy belgilerin saralaıdy. Bul jerde naqty adamdy taný emes, tek jas ereksheligin baǵalaý týraly aıtyp otyrmyz. Budan bólek, qujat nemese selfı arqyly jasty rastaý tásili bar. Sondaı-aq taǵy bir sheshim – «jas tokeni» (Age tokens). Bul - paıdalanýshynyń belgili bir jasqa tolǵanyn rastaıtyn tsıfrlyq kýálik. Ol arqyly adam aty-jónin nemese naqty týǵan kúnin kórsetpeı-aq, jasyn dáleldeı alady, – deıdi sarapshy.

Onyń aıtýynsha, Qazaqstanda jasty eGov arqyly tekserý múmkindigi qarastyrylyp jatyr.

– Bul – eń qolaıly tásilderdiń biri. Óıtkeni eGov kópshiliktiń telefonynda bar. Eger áleýmettik jelige tirkelýdi memlekettik derekter bazasymen baılanystyrý múmkin bolsa, qosymsha jeke málimet jınamaı-aq jasty rastaýǵa bolady. Biraq munyń naqty qalaı iske asatyny ázirge anyqtalǵan joq, - deıdi Evgenıı Pıtolın.

Mundaı shekteýdi aınalyp ótýge bola ma

Sarapshynyń sózinshe, álemdik tájirıbe jasty tekserýdiń júz paıyz senimdi júıesi áli joq ekenin kórsetip otyr.

– Eń ońaı joly – týǵan kúnin jalǵan kórsetý. Sondaı-aq balalar VPN qoldanyp, tekserýi álsiz eldiń aımaǵyn tańdaıdy, ata-anasynyń akkaýntyn nemese basqa adamnyń qujattaryn paıdalanady. Tipti Ulybrıtanııada jasandy ıntellektini aldaý úshin jalǵan murt japsyrǵan jasóspirimder de bolǵan. Zertteýlerge sáıkes, Ulybrıtanııadaǵy balalardyń shamamen úshten biri jas shekteýlerin aınalyp ótýdi meńgergen. Qazaqstanda da jaǵdaı uqsas. Qazir jasty tekserý mehanızmi is júzinde joq deýge bolady. Sondyqtan bes jasar bala da áleýmettik jelide akkaýnt asha alady, - deıdi ol.

Qazaqstan qandaı qıyndyqtarǵa tap bolýy múmkin

Evgenıı Pıtolınniń pikirinshe, mundaı talap engizilse, eń aldymen úsh máseleni sheshýge týra keledi. Olar – jasty tekserýdiń tıimdi tásilin tańdaý, qaýipsizdikti kúsheıte otyryp, paıdalanýshyǵa qolaısyzdyq týǵyzbaý jáne júıeni eGov platformasymen biriktirý.

– Eger barlyq adamnan tólqujat suraıtyn bolsa, bul kópshilikke qolaısyz bolady. Al tekserý tym jeńil bolsa, odan nátıje shyqpaıdy. Buǵan qosa, eGov-pen biriktirý kezinde áleýmettik jelige paıdalanýshynyń tek jasy týraly málimet berilýi kerek, al basqa jeke derekteri jarııa bolmaýy tıis. Sondaı-aq júıeniń turaqty jumysyn qamtamasyz etip, ony DDoS-shabýyldardan qorǵaý qajet, - deıdi spıker.

Balalardyń jeke derekteri qalaı qorǵalýy kerek

Sarapshynyń aıtýynsha, jasty tekserý jeke derekterdi óńdeýmen tikeleı baılanysty. Sondyqtan eń basty talap - balalardyń jeke málimetiniń qaýipsizdigin qamtamasyz etý.

– Qazir keńinen qoldanylyp júrgen jasty tekserý júıeleriniń ózi jeke derekterdiń qaýipsizdigine qater tóndirýi múmkin. Sondyqtan mundaı talaptardy engizgende tekserý júıesin iske qosý jetkiliksiz. Eń bastysy – paıdalanýshy týraly múmkindiginshe az málimet jınalýy kerek. Derekter paıdalanýshynyń qurylǵysynyń ózinde óńdelgeni durys. Olar qajet bolǵannan artyq saqtalmaýy jáne basqa maqsattarǵa, mysaly jarnama úshin paıdalanylmaýy tıis. Sondaı-aq júıe aqparattyń syrtqa shyǵyp ketýinen barynsha qorǵalýy qajet, - dep túıindedi Evgenıı Pıtolın.

Qorytyndylaı kele, balalardyń áleýmettik jelilerdi paıdalanýyn retteý – tek jas shekteýin engizýmen sheshiletin másele emes. Eń tıimdi nátıje zańnamalyq talaptar, platformalardyń jaýapkershiligi, ata-ananyń baqylaýy jáne balalardyń tsıfrlyq saýattylyǵyn qatar kúsheıtkende ǵana múmkin ekenin baıqap otyrmyz.

Aıta keteıik, Ulybrıtanııa úkimeti 16–17 jastaǵy jasóspirimder úshin áleýmettik jelilerdi paıdalanýǵa qatysty erikti túngi shekteýler engizetinin málimdedi.