15 ShІLDE. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

15 shilde, JEKSENBІ

Metallýrg kúni. Búgin Qazaqstan metallýrgteri kásibı merekelerin atap ótedi. 1957 jyldyń 28 qyrkúıeginde KSRO ekonomıkasynyń qalpyna kelýine yqpal etken keńestik metallýrgııalyq ónerkásipke qurmet retinde KSRO Joǵarǵy Keńesiniń Prezıdıýmy Metallýrn kúnin bekitti. Ol shilde aıynyń úshinshi jeksenbisinde atap ótildi.

KSRO taraǵannan keıin mereke metallýrgııa el ekonomıkasynda súbeli ról oınaıtyn TMD-nyń barlyq elderinde saqtalyp qaldy.

Qazaqstanda Metallýrg kúni Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2003 jylǵy 15 qarashadaǵy Jarlyǵyna sáıkes atap ótiledi.

2011 jylǵy qazan aıynyń sońynda Elbasy N.Nazarbaev Qazaqstandaǵy kásibı jáne ózge de merekelerdiń jańa tizimin bekitti. Metallýrgter kúnin shildeniń úshinshi jeksenbisinde atap ótý - ózgerissiz qaldyryldy.

ESTE QALAR OQIǴALAR

71 jyl buryn (1941) Petropavl qalasynda 314-shi atqyshtar dıvızııasy jasaqtalyp. Soltústik-Batys maıdanyna jiberildi. Atalmysh dıvızııa sonymen qatar Lenıngrad túbindegi shaıqastarǵa da qatysty.  1941 jyly qyrkúıektiń 7-de dıvızııa jaýyngerleri Svır ózeniniń boıynda  jaýdyń betin toıtardy. Dıvızııa Baltyq jaǵalaýyn, Polshany jáne Chehoslavakııany azat etý urystaryna qatysyp, asqan erlik kórsetti. Soǵys jyldary dıvızııanyń 12000-nan astam  jaýyngerleri men ofıtserleri orden, medaldarmen marapattalsa, úsheýi Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn aldy. Olardyń bireý soltústikqazaqstandyq - P.Gonchar. Petropavl qalasynyń ortalyǵyna 314-shi atqyshtar dıavızııasyna eskertkish ornatylǵan.      

20 jyl buryn (1992) Qazaqstan Respýblıkasy men Rýmynııa arasynda dıplomatııalyq qarym-qatynas ornady.

15 jyl buryn (1997) Qazaqstan Respýblıkasynyń «Qorshaǵan ortany qorǵaý týraly» Zańy qabyldandy.

10 jyl buryn (2002) Qazaqstan Respýblıkasynyń «Saıası partııalar týraly» Zańy qabyldandy.

6 jyl buryn (2006) Bolgarııanyń Varna qalasynda shildeniń 15-29-y aralyǵynda ótken Halyqaralyq balet ártisteriniń baıqaýynda eresekter tobynda óner kórsetken 21 jasar almatylyq ıAsaýı Merǵalıev bas júldeni jeńip aldy. 1964 jyldan beri 2 jylda bir ret ótkizilip kele jatqan Varna balet ártisteriniń baıqaýy - ónerdiń osy salasyndaǵy eń bedeldi baıqaýlardyń biri. Oǵan kezinde Ramazan Bapov, Baqytjan Smaǵulov syndy bıshiler qatysyp ekinshi, úshinshi oryndardy alǵan bolatyn. Al, ıAsaýı Merǵalıev bul baıqaýdyń bas júldegeri atanǵan tuńǵysh qazaq ártisi. 10 jasynan bastap bımen aınalysqan ıAsaýı 2001 jyldan beri halyqaralyq dárejedegi sahnalarda óner kórsetip, úlken jetistikterge jetip júr. Seleznev atyndaǵy Almaty horeografııa ýchılışesin támámdaǵan ol Qazaqtyń Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda solıst bolyp isteıdi.

58 jyl buryn (1954) Qytaıdyń Tsıń haı ólkesinde Altynshoqy qazaq avtonomııalyq aýdany quryldy.

13 jyl buryn (1999) Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti N.Nazarbaev Almaty oblysynyń Talǵar qalasyn aýdandyq mańyzdaǵy qalalar sanatyna engizý týraly Jarlyqqa qol qoıdy.

13 jyl buryn (1999) Tretıakov galereıasynda (Máskeý) qazaqstandyq sýretshi, Salvador Dalı atyndaǵy halyqaralyq syılyqtyń ıegeri Erbolat Tólepbaevtyń jeke kórmesi bolyp ótti.

143 jyl buryn (1869) Parıjde Ippolıt Mega-Mýre áskerı-teńiz flotynyń qajettiligi úshin margarınge patent aldy.

73 jyl buryn (1939) Nıý-Iork turǵyny Klara Adams jersharyn aınala ushyp shyqqan tuńǵysh áıel atandy.

7 jyl buryn (2005) Semeıdegi Qazaq qarjy-ekonomıkalyq ınstıtýtynyń ǵımaratynda Qabanbaı batyrdyń murajaıy ashyldy.

3 jyl buryn (2009) Astanadaǵy «Dıplomat» qonaq úıinde «Halyqaralyq baǵdarlamalar ortalyǵy» AQ men «Samuryq-Qazyna» Ulttyq ál-aýqat qory» AQ arasynda ózara yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıyldy.

3 jyl buryn (2009) Almatyda Qazaqstan Halyq bankinde iri avtomattandyrylǵan seıftik depozıtarıı ashyldy. Saltanatty rásimine Nıderlandy Koroldigi elshiliginiń, gollandııalyq Gunnebo kompanııasynyń ókilderi jáne «Qazaqstan Halyq banki» AQ-nyń basshylyǵy qatysty.

Avtomattandyrylǵan qoımaǵa uqsas bul seıftiń 417 uıashyǵy men joǵary deńgeıdegi 7 synypqa sáıkes keletin qorǵanys júıesi bar.

2 jyl buryn (2010) Memleket basshysy «Jeke tulǵalardyń jeke paıdalaný úshin taýarlardyń keden odaǵynyń kedendik shekarasy arqyly ótkizý jáne olardy shyǵarýǵa baılanysty kedendik operatsııalardy jasaý tártibi týraly kelisimdi ratıfıkatsııalaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna qol qoıdy.

ESІMDER

54 jyl buryn (1958) bıologııa ǵylymynyń doktory, Qazaqstan Respýblıkasy, Halyqaralyq Joǵary mektep ǵylym akademııalarynyń, Halyqaralyq aqparattandyrý akademııasynyń akademıgi, Qazaqstan bilim berý isiniń úzdigi  ÁBDІRÁSІLOV Bolatbek Serikbaıuly dúnıege keldi.

Qyzylorda qalasynda týǵan. Qyzylorda pedagogıkalyq ınstıtýtyn, KSRO Ǵylym akademııasy Bıofızıka ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitirgen. 1986-1996 jyldary - Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, dekany, prorektory. 1996-1998 jyldary - Qyzylorda gýmanıtarlyq ýnıversıtetiniń birinshi prorektory, rektory. 1998-2000 jyldary - Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń birinshi prorektory. 2000-2001 jyldary -Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik qyzmet isteri jónindegi agenttigi Aqparat jáne testileý ortalyǵynyń dırektory. 2001 jyldan  Qazaqstan Respýblıkasy Bilim dáne ǵylym mınıstrligi Monıtorıng jáne baqylaý departamenti dırektorynyń orynbasary, joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim departamentiniń dırektory, bilim jáne ǵylym salasyndaǵy qadaǵalaý jáne attestattaý komıtetiniń tóraǵasy, joǵary jáne arnaýly orta oqý oryndary departamentiniń dırektory

Ǵalymnyń negizgi ǵylymı eńbekteri jenshen ósimdiginen alynatyn dammaran qataryndaǵy glıýkozıtterdiń bıofızıkalyq jáne bıohımııalyq antıgemolıttik aktıvtiliginiń molekýlıarlyq aspektilerine arnalǵan. 40-tan astam ǵylymı eńbegi jáne 1 monografııasy jaryq kórgen.

«Qurmet» ordenimen marapattalǵan.

123 jyl buryn (1889-1984) halyq aqyny, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi ÓTEǴALIEVA Halıma Nurǵalıqyzy dúnıege keldi.

Batys Qazaqstan oblysynda týǵan. Kompozıtor Q.Mýsınniń anasy. Óleńderi merzimdi basylymdarda jarııalanyp turdy. 30-shy jyldary aýdanaralyq ár túrli aıtystarǵa qatysty. Kóp jyl boıy týǵan aýylynda saýynshy boldy. 1944 jyly Almaty qalasyna qonys aýdardy. Aqynnyń «Maqtanyshym - óz elim», «Ana jyry», «Áje áldıi», «Besik jyry», «Meıirim» atty óleńder jınaǵy jaryq kórgen.

68 jyl buryn (1944) Qazaqstan Jýrnalıstıka akademııasynyń prezıdenti, tarıh ǵylymynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Saıası ǵylymdar akademııasynyń, Jýrnalıstıka akademııasynyń akademıgi, 5 márte Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty QOZYBAEV Saǵymbaı Qabashuly dúnıege keldi.

Qostanaı oblysynda týǵan. Lenıngrad memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. Qazaq KSR Memlekettik teleradıosynyń redaktory, aǵa redaktory, bas redaktorynyń orynbasary, Búkilodaqtyq radıonyń Qazaqstan boıynsha menshikti tilshisi qyzmetterin atqarǵan. 1974 jyldan ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, dotsenti, kafedra meńgerýshisi, jýrnalıstıka fakýlteti dekanynyń orynbasary, dekany, halyqaralyq jýrnalıstıka kafedrasynyń meńgerýshisi, jýrnalıstıka tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi, professory qyzmetterin atqardy. Qazirgi qyzmetinde 2001 jyldan bastap isteıdi. Birneshe kitaptyń avtory.

Medaldarmen, Qazaqstan Respýblıkasynyń Qurmet gramotasymen marapattalǵan.

 63 jyl buryn (1949-2007) memleket qaıratkeri KOLODA Vladımır Alekseevıch dúnıege keldi.

Soltústik Qazaqstan oblysynda týǵan. Omby aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn bitirgen. Eńbek jolyn keńshardyń agronomy bolyp bastaǵan. 1996-2006 jyldary Soltústik Qazaqstan oblysynyń Tımırıazev, Shal aqyn aýdandarynyń ákimi qyzmetin atqarǵan.

«Qurmet» ordenimen, medaldarmen marapattalǵan.

97 jyl buryn (1915-1975) akter, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen ártisi SYZDYQOV Mántaı dúnıege keldi.

Aqmola oblysynyń Arshaly aýdanynda týǵan. Máskeý qalasyndaǵy Memlekettik teatr óneri ınstıtýtynyń akterler daıarlaıtyn qazaq stýdııasyn bitirgen.

1938 jyldan ómiriniń sońyna deıin M.Áýezov atyndaǵy Qazaq memlekettik drama teatrynyń quramynda qyzmet etti. 1942 jyldan Almaty teatr ýchılışesinde pedagogıkalyq qyzmetpen shuǵyldanǵan.

Alǵashqy oınaǵan róli - N.Pogodınniń «Myltyqty adam» dramasyndaǵy Zahar Zaharych. Budan keıin ár alýan rólderde oınap, óziniń ótkir minezdi akter ekenin baıqatty. Basty rólderi: Bójeı, Jantyq, Esen, Aldabergen, Panfılov, Sársen.

«Qurmet belgisi» ordenimen, medaldarmen marapattalǵan.

97 jyl buryn (1915-1978) aqyn, aýdarmashy BORANBAEV Qabyl dúnıege keldi.

Pavlodar oblysynyń Baıanaýyl aýdanynda týǵan. Petropavl pedagogıkalyq tehnıkýmyn, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetin bitirgen. Uly Otan soǵysyna qatysqan.

Qaraǵandy oblysynyń, Balqash qalasynyń mektep muǵalimi, dırektory, Túrkistan pedagogıkalyq ýchıleşesi dırektorynyń orynbasary, QazTAG redaktory, «Pıoner» (qazirgi «Aq jelken») jýrnaly redaktorynyń orynbasary qyzmetterin atqarǵan.

«Dáýren», «Balalar shattyǵy», «Ant», «Dos otrıad», «Tapqyr bala», «Dán darııa» óleńder jınaǵynyń avtory. Orys aqyndary B.Nekrasovtyń, V.Maıakovskııdiń, K.Sımonovtyń, shyǵarmalaryn qazaq tiline tárjimalaǵan.

106 jyl buryn (1906-1973) Keńes Odaǵynyń Batyry YSQAQOV Qapaı dúnıege keldi.

Shyǵys Qazaqstan oblysy Jarma aýdanynda týǵan. 1941 jyly maýsymda Qyzyl Armııa qataryna shaqyrylyp, Bogdan Hmelnıtskıı ordendi 294-shi Cherkassk atqyshtar dıvızııasynyń polki quramynda bolǵan. Batys, Stalıngrad, ekinshi Ýkraın maıdandarynda urysqa qatysyp, eren erlik kórsetken. Soǵystaǵy erligi úshin 1944 jylǵy qyrkúıektiń 13-inde Batyr ataǵyn alǵan. Soǵystan keıingi jyldary týǵan aýylynda turyp, eńbek etken.

Lenın ordenimen, medaldarmen marapattalǵan. Týǵan aýyly Georgıevkada Batyrǵa eskertkish ornatylyp, bir kóshege esimi berilgen.

61 jyl buryn (1951) Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ramaz Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory, tarıhshy-shyǵystanýshy, tarıh ǵylymynyń doktory ÁBÝSEIІTOVA Merýert Qýatqyzy dúnıege keldi.

Almaty qalasynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin (qazirgi ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti), KSRO Ǵylym Akademııasy Shyǵystaný ınstıtýty Lenıngradtyq bóliminiń aspırantýrasyn bitirgen. Qazaqstan Ǵylym akademııasy Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtynyń Shyǵystaný bóliminiń kishi, aǵa ǵylymı qyzmetkeri. 1992-1996 jyldary - Qazaqstan Ǵylym Akademııasy Shyǵystaný ortalyǵynda bólim bastyǵy - dırektorynyń orynbasary qyzmetterin atqarǵan. 1996 jyldan - Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Shyǵystaný ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, 1998 jyldan osy ınstıtýttyń dırektory bolyp jumys istep keledi.

«Parasat» ordenimen marapattalǵan.

100-den asa ǵylymı jarııalanymnyń avtory.

54 jyl buryn (1958) QR Prezıdentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasynyń rektory ÁBDІRASІLOV Bolatbek Serikbaıuly dúnıege keldi.

Bıologııa ǵylymdarynyń doktory, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń kandıdaty. Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylymdar akademııasynyń qurmetti akademıgi,  Qazaqstan Respýblıkasy Jaratylys ǵylymdary akademııasynyń, Reseı jaratylys ǵylymdary akademııasynyń,   Halyqaralyq  joǵary mektep akademııasynyń akademıgi. Bilimi joǵary.  N.V.Gogol atyndaǵy Qyzylorda pedagogıka ınstıtýtyn jáne  Máskeý Ekonomıka jáne statıstıka ýnıversıtetiniń  Qashyqtan oqytý ınstıtýtyn  (MESI) úzdik dıplommen bitirgen.

1980-1986 jyldary  - KSRO ǴA Bıofızıka ınstıtýtynyń stajer-zertteýshisi, aspıranty (Pýşıno selosy, Máskeý oblysy). 1986-1994 jyldary - N.V.Gogol atyndaǵy Qyzylorda pedagogıka ınstıtýtynyń oqytýshysy, dotsenti, dekany, prorektory. 1994-1996 jyldary  - Reseı ǵylymdar akademııasy Jasýsha bıofızıkasy ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri (Pýşıno selosy, Máskeý oblysy). 1996-2000 jyldary - Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıtetiniń birinshi prorektory, rektory. 2000-2001 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik qyzmet isteri agenttiginiń  Aqparat jáne testileý ortalyǵynyń dırektory. 2001-2004 jyldary  - Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi   Joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim departamentiniń dırektory. 2004-2007 jyldary -  Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrligi   Bilim jáne ǵylym salasyndaǵy qadaǵalaý men attestatsııalaý komıtetiniń tóraǵasy. 2007-2010 jyldary -  Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiliginiń  memlekettik ınspektory. 2010 jyldyń 23 qyrkúıeginen bastap  2012 jyldyń 25 aqpanyna deıin -  Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń jaýapty hatshysy.

2012 jyldyń 25 aqpanynan bastap  Memleket Basshysynyń ókimimen  Qazaqstan Respýblıkasy  Prezıdentiniń janyndaǵy  Memlekettik basqarý akademııasynyń rektory bolyp taǵaıyndaldy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń   bilim  júıesin damytýdyń 2005-2010 jyldarǵa arnalǵan Memlekettik baǵdarlamasynyń negizgi ázirleýshileriniń  biri. 2011 jyly qabyldanǵan 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan  Bilimdi damytý  memlekettik baǵdarlamasyn,  Qazaqstan Respýblıkasynyń   «Bilim týraly» jáne «Ǵylym týraly» Zańdaryn ázirleýge belsene qatysty. Reseı, Avstralııa, Gollandııa, Ońtústik  Koreıa, AQSh-tyń jetekshi jýrnaldarynda 60-tan astam ǵylymı jumystary jaryq kórgen.

«Qurmet» ordenimen nagradtalǵan. Bıofızıka salasynda qol jetkizgen úlken ǵylymı jetistikteri úshin Reseı Jaratylys ǵylymdary akademııasynyń  Nobel syılyǵynyń laýreaty P.L.Kapıtsa atyndaǵy  estelik medalimen  marapattalǵan.

39 jyl buryn (1973) «Lýkoıl Ózbekstan» kompanııasynyń bas dırektory Stepan GÝRJII dúnıege keldi.

Tatarstan Respýblıkasy Bavly kentinde týǵan. Atalǵan qyzmetine 2012 jyldyń sáýirinde taǵaıyndaldy. Oǵan deıin «Qaraqudyqmunaı» JShS-nyń (Aqtaý qalasy) bas dırektory boldy (2008).

65 jyl buryn (1947) QR Parlamenti Májilisiniń 5-inshi saılanymdaǵy depýtaty, Ekonomıkalyq reforma jáne óńirlik damý komıtetiniń tóraǵasy ÁIІMBETOV Seıitsultan Súleımenuly dúnıege keldi.
Qyzylorda oblysy Syrdarııa aýdany Jetikól keńsharynda týǵan. Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyn bitirgen soń joldamamen QazKSR Qarjy mınıstrligine jiberildi. 1969-1981 jyldary - QazKSR Qarjy mınıstrliginiń baqylaý-tekserý basqarmasy jergilikti bıýdjetterdi jáne bıýdjettik uıymdardy tekserý bóliminiń baqylaýshy-tekserýshisi, aǵa baqylaýshy-tekserýshi, bas baqylaýshy-tekserýshi, bólim bastyǵy. 1981-1990 jyldary - QazKSR Qarjy mınıstrliginiń baqylaý-tekserý basqarmasy bastyǵynyń orynbasary. 1990-1991 jyldary - QazKSR Qarjy mınıstrliginiń agroónerkásip keshenin qarjylandyrý basqarmasynyń bastyǵy. 1991-1992 jyldary - QazKSR Qarjy mınıstrliginiń Bas bıýdjet basqarmasynyń bastyǵy. 1992-1995 jyldary - QR Memlekettik qarjylyq baqylaý komıtetiniń tóraǵasy.

1995-1996 jyldary - QR Halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri. 1996-1997 jyldary - QR Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń birinshi orynbasary. 1997-1998 jyldary - «Qazaqstanaýdıt» aktsıonerlik kompanııasy prezıdentiniń keńesshisi. 1998-2001 jyldary - QR Prezıdentiniń Ákimshiligi Uıymdastyrý-baqylaý bóliminiń memlekettik ınspektory. 2001-2002 jyldary - QR Premer-Mınıstri Keńsesi Basshysynyń orynbasary. 2002-2002 jyldary - QR Ádilet vıtse-mınıstri. 2002-2007 jyldary - QR Prezıdentiniń Ákimshiligi Uıymdastyrý-baqylaý bóliminiń memlekettik ınspektory. 2007-2011 jyldary - IV saılanǵan QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty.

2012 jyldan bastap - V saılanǵan QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» Halyqtyq Demokratııalyq partııasynyń múshesi, partııalyq tizim boıynsha saılanǵan.

«Qurmet» jáne «Parasat» ordenderimen, merekelik medaldarmen marapattalǵan.

55 jyl buryn Shyǵys Qazaqstan oblysy Kókpekti aýdanynyń ákimi MÝSIN Dúısenǵazy Maǵaýıauly dúnıege keldi.

Semeı oblysy Jarma aýdany Ilınka aýylynda tuǵan, ulty - qazaq. 1979 jyly Qazaq Eńbek Qyzyl tý aýyl sharýashylyǵ ınstıtýtyn agronom mamany boıynsha bitirdi. 2004 jyly -Qazaq qoǵamdyq-quqyqtyq ýnıversıteti, zańger.
Eńbek jolyn JOO bitirgennen keıin agronom-tuqym ósirýshi bolyp bastady, keıin Jarma aýdany Igorevka aýyly Lenın atyndaǵy kolhozynyń bas agronomy.
1985 - 1988 jyldary - Jarma aýdany aýylsharýashylyǵy bóliminiń meńgerýshisi.
1993 - 1996 jyldary - Jarma aýdany Jaryq aýylynyń Qazaqstan Lenın komsomoly atyndaǵy tuqym sovhozynyń dırektory. Keıin sonda kelesi bes jylda «Qalbataý Tuqymzavodynda» basshy.
2001 jyldyń aqpanynan - Jarma aýdanynyń ákimi.
2009 jylǵy 11 sáýirde Kókpekti aýdanynyń ákimi bolyp taǵaıyndaldy.