15 naýryzda qazaqstandyqtar qandaı Konstıtýtsııany daýysqa salady – salystyrmaly keste
ASTANA. KAZINFORM – 15 naýryzda qazaqstandyqtar qandaı Konstıtýtsııaǵa daýys beredi? Búgingi materıalda respýblıkalyq referendýmǵa shyǵarylatyn Ata zań jobasynyń 1995 jyldan búginge deıin qoldanyp kelgen Konstıtýtsııadan qandaı negizgi aıyrmashylyqtary bar ekenin taldaımyz.
Prezıdent Qasym-Jomart qol qoıǵan Jarlyq boıynsha, 15 naýryz kúni jalpyhalyqtyq referendýmda daýys berýge barǵan azamattarǵa mynandaı suraq qoıylady:
«Jobasy buqaralyq aqparat quraldarynda 2026 jylǵy 12 aqpanda jarııalanǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Konstıtýtsııasyn qabyldaısyz ba»?
Birden aıtý kerek, osynaý jalǵyz suraqtyń artynda Konstıtýtsııanyń 96 baby tur. Mátin sońynda sol 96 baptyń qazirgi Ata zańdaǵy 99 baptan aıyrmashylyǵy qandaı ekenin, qoldanystaǵy qujattan qandaı baptar túsip, jańa redaktsııada qandaı tyń baptar engizilgenin naqty kórsetetin salystyrmaly keste usynamyz. Áýeli sońǵy jarty aıdyń kóleminde qatty talqylanyp, eGov resýrsyna túsken usynystardyń sanyn 2,5 myńnan 10 myńǵa deıin arttyrǵan máselelerge toqtalaıyq.
Qazirgi Konstıtýtsııanyń preambýlasy memlekettiligin endi ǵana qalpyna keltirip, bolashaqqa úlken úmitpen qadam basqaly otyrǵan halyqtyń atynan aıtylǵandaı áser qaldyrsa, jańa redaktsııadaǵy kirispe memlekettiligi tolyq qalyptasqan, ótkenin baǵamdap, bolashaǵyn naqty aıqyndaǵan eldiń negizgi qujaty ekeninen habar berip tur. Kirispe mátinindegi «memlekettilikti nyǵaıta otyryp», «Uly Dalanyń myńjyldyq tarıhynyń sabaqtastyǵyn saqtap», «Ádiletti Qazaqstan ıdeıasyn jáne Zań men Tártip qaǵıdatyn ustanyp» degen oralymdar – sonyń mysaly.
І bólim
Birinshi bólim qazirgi Ata zańda «Jalpy erejeler» dep atalsa, jańa Konstıtýtsııada «Konstıtýtsııalyq qurylys negizderi» degen ataý alǵan.
Osy bólimdegi 2-baptyń 1-tarmaǵyndaǵy «birtutas» sózi ózgerip, Qazaqstannyń «ýnıtarly» memleket ekeni aıqyndalǵan.
Qazirgi redaktsııadaǵy 3-1-bapta «Astana qalasynyń sheginde konstıtýtsııalyq zańǵa sáıkes qarjy salasynda erekshe quqyqtyq rejım belgilenýi múmkin» degen norma bar. Jańa redaktsııada bul norma túsip qalǵan. Biraq 5-baptyń 6-tarmaǵynda jekelegen óńirlerge «qarqyndy damıtyn qala» atty arnaýly quqyqtyq rejım berilýi múmkin ekeni aıtylǵan. Bul rejım qarjy salasyna qatysty bolǵanymen, memlekettik basqarý, sot júıesine de qoldanylýy múmkin ekeni anyq jazylǵan.
Eldegi bıliktiń negizgi ıesi týraly norma qazirgi Konstıtýtsııanyń 3-babynda bolsa, jańa redaktsııada bul 4-bapqa aýysqan. Qazirgi nusqadaǵy «halyq» sózi «Qazaqstan halqy» dep naqtylanǵan, bılikpen qosa Egemendiktiń ıesi de qazaqstandyqtar ekeni kórsetilgen.
Qoldanystaǵy 4-baptyń 3-tarmaǵynda el aýmaǵynda kúshi bar dep tanylǵan halyqaralyq sharttar Qazaqstan zańdarynan basym dep kórsetilgen. Al jańa Konstıtýtsııadaǵy 5-baptyń 3-tarmaǵynda bul norma ekiushtylanyp, halyqaralyq sharttardy qoldaný tártibi zańdarda aıqyndalatyny eskertilgen.
Jańa redaktsııanyń shetelden qarjy alatyn kommertsııalyq emes uıymdardy búkil qarjy operatsııasyn qoǵam nazaryna ashyq jarııalaýǵa mindetteıtin norma qosylǵan (6-bap, 5-tarmaq).
Qazirgi Ata zańdaǵy 6-baptyń 5-tarmaǵynda sheteldik dinı birlestikterdiń jergilikti basshylary memlekettik organdardyń kelisim arqyly ǵana taǵaıyndalatyny aıtylǵan. Jańa redaktsııada bul norma túsip qalǵan.
Jańa Konstıtýtsııanyń 7-baby túgeldeı dinge arnalǵan. Naqty aıtsaq memlekettiń dinnen bólek ekeni, adamnyń din máselesindegi erkindigi qandaı jaıttarda shekteletini naqty kórsetilgen.
Osylaısha memlekettik til týraly norma jańa redaktsııada 9-bapqa yǵysqan. Mundaǵy jalǵyz aıyrmashylyq – atyshýly 2-tarmaq ishinara ózgertilgen. Qazirgi 7-baptyń 2-tarmaǵynda «Memlekettik uıymdarda jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynda orys tili resmı túrde qazaq tilimen teń qoldanylady» dep kelse, jańa nusqada «teń» sózi «qatar» bolyp jazyldy.
ІІ bólim
Ekinshi bólim qazir «Adam jáne azamat» dep atalsa, jańa Konstıtýtsııada «Negizgi quqyqtar, bostandyqtar men mindetter» bolyp ózgergen. Jobadaǵy 13-baptyń 3 tarmaǵynda qos azamattyqtyń saldary naqtylana túsken. Ondaıǵa jol bergen adam avtomatty túrde Qazaqstan azamaty mártebesinen aıyrylatyny aıqyndalǵan.
Qazirgi 11-baptyń 2-tarmaǵynda el aýmaǵynan tys jerdegi qazaqstandyqtarǵa memleket qorǵaý jáne qamqorlyq kepildigin berse, jańa qujattaǵy 14-baptyń 2-tarmaǵynda «qorǵaý kepildigi» qalǵan.
Adam quqyqtary men bostandyqtary týraly jańa 15-baptyń 6-tarmaǵynda memlekettik organ men laýazymdy adam kesirinen atalǵan qundylyqtarǵa zııan kelse, memleket ony óndirip beretini kórsetilgen. Qazirgi Konstıtýtsııada ondaı tarmaq joq.
Al qandaı da bir zań buzý kúdigine ilingen adamdy sot sheshiminsiz ustaý merzimi ekiushtylanyp, «zańda kózdelgen merzimnen artyq ustaýǵa bolmaıdy» dep jazylǵan. Qazirgi nusqada 72 saǵattan aspaý kerektigi naqty aıtylyp tur. Jańa Konstıtýtsııanyń eń progressıvti normalarynyń biri retinde kóp nasıhattalǵan Mıranda qaǵıdaty osy 18-bapqa engen.
21-baptaǵy jeke ómirge qol suǵylmaý quqyǵy tsıfrlyq ortadaǵy derbes derekterdi qamtıtyny qosylǵan.
Adamnyń ulttyq jáne dinı ustanymyn kórsetpeý quqyǵy týraly normadan partııalyq ustanym týraly tusy alyp tastalǵan. Qazirgi Konstıtýtsııada azamattar qaı partııaǵa múshe ekenin de aıtpaýǵa quqyly bolatyn.
Sóz erkindigi men aqparat taratý erkindigi týraly 23-bapta bul quqyq shektelýi múmkin ekeni, oǵan negiz bolatyn faktorlar aıqyndalǵan.
Al 24-bapta adamnyń Qazaqstan aýmaǵynan shyǵý quqyǵy absolıýtti emestigi kórsetilgen. Qazirgi qujatta árkimniń Qazaqstannan tys jerlerge ketýine jáne qaıta oralýyna quqyǵy bar ekeni ǵana jazylǵan.
Saıası partııalar men kásipodaq quramynda bolýǵa quqyǵy joq laýazym ıeleri týraly bap jańa oralymdarmen tolyǵyp, sot bıligi ókilderi men quqyq qorǵaý qyzmetkerleriniń, áskerılerdiń qoǵamdyq-saıası qozǵalysqa qoldaý kórsetýge ne synı pikir bildirýge quqyǵy joq ekeni ashyp jazylǵan.
Azamattardyń eńbek daýyn sheshý quqyǵy týraly baptan «ereýil jasaý quqyǵy» týraly oralym túsip qalǵan.
Turǵyn úıge qol suǵylmaý quqyǵy týraly bapqa baspanadan «shyǵaryp jiberýge jol berilmeıtini» qosylǵan.
Jańa 30-bapqa «neke – er men áıeldiń memleket zańǵa sáıkes tirkegen erikti jáne teń quqyqty odaǵy» ekeni týraly tarmaq engizildi.
33-baptyń 5-tarmaǵynda dinı bilim beretin mekemelerden basqa bilim uıymdarynyń bári zaıyrly sıpatta jumys isteý kerektigi shegelengen.
Qazaqstandyqtardyń beıbit jınalysqa qatysý quqyǵy týraly bap biraz ózgeriske ushyraǵan. Naqty aıtsaq, qazirgi Ata zańdaǵy «qarýsyz jınalýǵa», «mıtıngiler men demonstratsııalar, sherýler ótkizýge jáne tosqaýyldarǵa turýǵa haqyly» degen oralymdar jańa nusqada joq. Atalǵan quqyqty shekteıtin faktorlardyń qataryna «qoǵamnyń adamgershilik bolmysyn saqtaý» deıtin tirkes qosylǵan.
Joba boıynsha saılanýǵa quqyǵy joq adamdardyń qataryna jemqorlyq áreketi dáleldengen adamdar da engizilmek. Sondaı-aq, sottalǵandyǵy zańda belgilengen tártippen joıylmaǵan nemese alynbaǵan azamattar da saılaný quqyǵynan aıyrylatyny naqtylanǵan.
ІІІ bólim: Prezıdent
Jańa Konstıtýtsııada Prezıdenttikke úmitker azamatqa qoıylatyn talaptar qatańdatylǵan. Naqty aıtsaq, «memlekettik qyzmette nemese saılanbaly memlekettik laýazymda keminde bes jyl jumys isteý» talaby Ata zań mátinine shyǵarylyp otyr.
Bul bólimde Prezıdent taǵaıyndap, qyzmetinen bosatatyn joǵary laýazymdardyń qatary kóbeıgen. Olar:
- Vıtse-Prezıdent
- Premer-mınıstr
- Úkimet músheleri
- syrtqy ister, qorǵanys, ishki ister mınıstrleri
- Konstıtýtsııalyq sot tóraǵasy
- Joǵarǵy sot tóraǵasy
- Ulttyq bank tóraǵasy
- Bas prokýror
- Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy
- Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy
- Joǵary aýdıtorlyq palata tóraǵasy
- Joǵary Sot Keńesiniń tóraǵasy
- Memlekettik kúzet qyzmetiniń bastyǵy
- Adam quqyqtary jónindegi ýákil
- Konstıtýtsııalyq sottyń on sýdıasy (segiz jyl merzimge)
- Ortalyq saılaý komıssııasynyń alty múshesi (bes jyl merzimge)
- Joǵary aýdıtorlyq palatanyń segiz múshesi (bes jyl merzimge)
- Qarýly Kúshterdiń joǵary qolbasshylyǵy.
Prezıdent bulardyń ishinde Vıtse-Prezıdent pen Premer-mınıstrdi, Konstıtýtsııalyq sot sýdıalary men Ortalyq saılaý komıssııasynyń, Joǵary aýdıtorlyq palata múshelerin taǵaıyndaýǵa kelisim berýden eki ret bas tartqan jaǵdaıda bir palataly Parlament – Quryltaıdy taratýǵa quqyly bolmaq.
Sondaı-aq, ol Quryltaı ókilettigi merziminen buryn toqtatylyp, ol ýaqytsha bolmaǵan kezeńde Qazaqstan konstıtýtsııalyq zań kúshi nemese zań kúshi bar jarlyqtar shyǵarady.
Prezıdenttiń óz erkimen, densaýlyǵyna baılanysty qyzmetten ketýi, otanǵa opasyzdyq jasady degen aıyppen ketirilýi týraly normalar da ishinara naqtylanǵan (50, 51-baptar).
Memlekettik basqarý júıesine Vıtse-Prezıdent laýazymyn qaıtarý – jańa Konstıtýtsııadaǵy eleýli jańalyqtyń biri. Onyń quzyreti men quqyqtary týraly birneshe bap engizilip otyr.
IV bólim: Parlament/Quryltaı
Mundaǵy basty ózgeris – aralas saılaý júıesinen proportsııaly ókildik júıege kóshý týraly sheshim.
Qazirgi Konstıtýtsııada Parlament Prezıdenttiń usynysy boıynsha Konstıtýtsııaǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizetini týraly norma bar. Jańa Konstıtýtsııada bul norma joq.
Qazaqstan Halyq Keńesine zań shyǵarýǵa bastama kóterý quqyǵy beriletini de osy bólimde aıtylǵan.
Quryltaı óz kelisimimen taǵaıyndalatyn laýazymǵa Prezıdent usynǵan kandıdatýrany taǵaıyndaýǵa kelisim berýden qaıta bas tartsa, Quryltaı tóraǵasynyń kandıdatýrasyn eki ret bekitpese, taratylady.
Jańa Ata zańnyń VI bólimi túgeldeı Qazaqstan Halyq Keńesine arnalǵan.
VІІ bólimniń 75-baby 3-tarmaǵynda Konstıtýtsııalyq sot halyqaralyq uıymdar men olardyń organdardyń sheshimderi men jekelegen erejelerin Ata zańǵa sáıkes kelmeıdi dep tanysa, Qazaqstan aýmaǵynda oryndalmaıtyny kórsetilgen.
Eldegi advokattar qaýymdastyǵynyń usynysymen 86-baptyń 1-tarmaǵyna advokatýra ınstıtýtynyń fýnktsııasy konstıtýtsııalyq norma bolyp engizildi.
XI bólim: Qorytyndy jáne ótpeli erejeler
95-bapta jalpyhalyqtyq referendýmda halyq jańa Konstıtýtsııa jobasyn jaqtap daýys berse, 2026 jyldyń 1 shildesinde qazirgi Parlament qyzmetin toqtatyp, eki aıdyń ishinde Quryltaı saılaýy jarııalanatyny aıtylǵan.
«Jalpyhalyqtyq referendýmda Konstıtýtsııa qabyldanǵan kún memlekettik mereke – Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasy kúni dep jarııalanady».
Qazirgi konstıtýtsııadaǵy osy norma jańa Konstıtýtsııada qalyp otyr. Demek, 30 jyl boıy Konstıtýtsııa kúni retinde toılanyp kelgen 30 tamyz tarıh qoınaýyna enbek. Jańa Konstıtýtsııa kúni qaı kúnge belgilenetinin ýaqyt kórsetedi.
