15 qyrkúıek. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER

Halyqaralyq demokratııa kúni

Birikken Ulttar Uıymynyń Bas Assambleıasynyń 2007 jylǵy 13 jeltoqsanda qabyldanǵan álem elderiniń demokratııany damytý jáne nyǵaıtý jolyndaǵy kúsh-jigerine qoldaý kórsetý jónindegi qararyna sáıkes, (№ A/RES/62/7 qarary) mereke retinde toılanady. 2008 jyldan beri jyl saıyn atalyp ótedi. Halyqaralyq demokratııa kúni Jańa jáne qaıta jańǵyrǵan demokratııa elderiniń halyqaralyq konferentsııasynyń usynysy boıynsha 1997 jyly Demokratııa týraly ortaq deklaratsııanyń qabyldanýymen bekitilgen.

ESTE QALAR OQIǴALAR

1995 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń jarlyǵymen Aqmola el astanasy boldy. Astana 1997 jyly Aqmolaǵa kóshirildi. 1998 jyldyń maýsymynda Qazaqstannyń jańa astanasynyń saltanatty tusaýkeseri ótti; Aqmolanyń aty Astana bolyp ózgertildi.

1996 jyly Almatydan 300 km qashyqtyqta, Narynqol men Qarasazǵa baratyn joldardyń qıylysynda, Raıymbek aýdanynda Raıymbek batyrǵa eskertkish ornatyldy.

Raıymbek batyr (1705-1785) qazirgi Almaty oblysynda dúnıege kelgen. Ol qazaq jerlerin jońǵarlardan azat etýde mańyzdy ról atqardy. Raıymbek batyr maıdan dalasyndaǵy erligimen qatar, kóptegen kelisimderdi júzege asyrdy, árqashan qazaq halqynyń múddesin bárinen joǵary qoıdy. Tarıhı tulǵanyń jerlengen jerinde salynǵan kesene – Almatydaǵy Qazaqstannyń qasıetti kartasyna engizilgen bes tarıhı eskertkishtiń biri.

2005 jyly Qazaqstan ıAdrolyq terrorızm aktilerimen kúres týraly halyqaralyq konventsııaǵa qol qoıdy. Konventsııanyń maqsaty – turaqtylyqty qamtamasyz etý jáne halyqaralyq terrorızmniń aldyn alý, jolyn kesý jáne joıý sharalaryn júzege asyrý, sondaı-aq memleketter arasyndaǵy halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý.

2011 jyly Reseı men Qazaqstan halyqtarynyń ǵasyrlar boıy qalyptasqan dostyǵyna oraı Astrahan oblysy, Krasnoıar aýdany, Kishi Aral aýylyndaǵy Bókeı hannyń qabiriniń ústine saltanatty kesene salyndy. Keseneniń eni 12 metr, uzyndyǵy 15 metr, al munarasynyń bıiktigi 18 metr. Ony salý úshin aımaqtaǵy dástúrli materıal – Mańǵystaý ulýtasy paıdalanyldy. Іshki bóligi mármár jáne granıtpen árlengen. Kesene aýmaǵy qorshalyp, kógaldandyryldy.

Bókeı han (1742-1815) Nuraly hannyń uly jáne Ábilqaıyr hannyń nemeresi boldy. 1779 jyly qurylǵan Kishi Orda han keńesiniń tóraǵasy boldy.

2011 jyly «Qazposhta» AQ Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń akademıgi, professor, fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory Orymbek Jáýtikovtiń 100 jyldyǵyna oraı «Este qalarlyq, mereıtoılyq kúnder» serııasy aıasynda arnaıy poshta markasyn shyǵardy.

32 teńgelik poshta markasy tórt tústi ofsettik baspa ádisimen basylǵan. Ólshemi 28h30 mm, taralymy 30 000 dana. Sýretshi: Nıkolaı Sokolov.

2013 jyly Óskemende, Metallýrgter mádenıet saraıynyń basty kireberisindegi alańda Qazaqstannyń ańyzǵa aınalǵan «altyn metallýrgi» Ahat Sálemhatuly Kýlenovke arnalǵan qola eskertkish ashyldy.

Qýǵyn-súrginge ushyraǵan otbasynan shyqqan Ahat Kúlenov óz ómirin adamdardyń, eńbektiń jáne shyǵarmashylyqtyń ıgiligi úshin qurban etti. Onyń ınnovatsııalyq ınjener retindegi kásibı talanty Qazaqstannyń eń tabysty metallýrgııalyq kásiporyndarynyń birin – Óskemen qorǵasyn-myrysh zaýytyn (qazirgi Qazmyrysh) qurýǵa kómektesti.

2016 jyly Almatyda áıgili ánshi Batyrhan Shúkenovtiń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan fotokórme ashyldy. Kórmede júzge jýyq jumys kórermenge usynyldy, olardyń kópshiligi buryn-sońdy jarııalanbaǵan. Fotosýretter arasynda ánshiniń búkil mansabynda, «Djýlııa» beınebaıanynyń túsiriliminen bastap sońǵy kontsertterine deıin onymen birge júrgen Nıkolaı Postnıkovtyń kóptegen túpnusqa fotosýretteri boldy. Fotosýretterdi irikteý jáne kórme dızaınymen tanymal qazaqstandyq sýretshi jáne Batyrhan Shúkenovtiń jaqyn dosy Nurlan Tórehanov aınalysty.

2016 jyly elimizde Ulttyq dárilik formýlıary (UDF) resmı túrde iske qosyldy. Qazaqstan TMD-da mundaı aqparattyq resýrsty qurǵan alǵashqy el boldy. UDF farmakoterapııadaǵy ozyq álemdik tájirıbelerdi qoldana otyryp jasalǵan.

2017 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Abaı aýdanyndaǵy Qaraýyl aýylynda Muhtar Áýezovtiń 120 jyldyǵy aıasynda mereıtoılyq sharalar ótti. Uly qazaq jazýshysynyń qurmetine jergilikti turǵyndar onyń áıgili «Abaı joly» romanynyń basty keıipkerleriniń biri, qazaq fılosofy, aqyny jáne aǵartýshysy Abaıdyń ákesi Qunanbaı Óskenbaıulyna eskertkish ashty.

2019 jyly Qaraǵandy oblysynyń Jańaarqa aýdanynda álem rekordy ornatyldy: aýdandaǵy 14 eldi mekenniń turǵyndary kúbide 10 000 lıtr qymyz pisti. Bul jetistikti halyqaralyq sarapshylar Gınnestiń rekordtar kitabyna tirkedi.

«Men bul rekordty Kitapqa jazý úshin Kýbadan arnaıy ushyp keldim. Ol daıyndalǵan sýsynnyń kólemine, qatysýshylar sanyna jáne paıdalanylǵan ydystarǵa negizdeledi. Bizde kóptegen ártúrli rekordtar bar, biraq bul birinshi ret. Biz bárin tekserdik, bárin ólshedik», dedi Gınness rekordtar kitabynyń ókili ıÝdelkıs Dıas.

Sol kúni Jańaarqa aýdanynyń basshylyǵyna rekordty rastaıtyn sertıfıkat tabystaldy.

2020 jyly Izraıldiń Haıfa qalasynda Ábý Nasyr ál-Farabıdiń 1150 jyldyǵyna oraı Uly dala fılosofynyń esimimen atalǵan kóshede eskertkish taqta ashyldy. Haıfa qalasy meriniń orynbasary Lazar Kaplýn eskertkish taqta qalanyń arab jáne evreı kvartaldarynyń túıisken jerinde ornalasqanyn jáne mádenıetterdiń birligin bildiretinin atap ótti.

Ál-Farabı kóshesi 1960 jyly Haıfanyń Arab kvartalynda ashyldy. Ol qalanyń tarıhı aýdanynda, áıgili Bahaı baqtary men Haıfa óner mýzeıiniń janynda ornalasqan. Kósheniń uzyndyǵy 1,5 shaqyrym.

2020 jyly Batys Qazaqstan oblysynyń Syrym aýdanynda Syrym Datulynyń senimdi adamy ári jaýyngeri Ersary batyrǵa arnalǵan kesene turǵyzyldy. Olar azattyq kúresinde birge shaıqasty.

Keseneniń dıametri 5 metr, uzyndyǵy 7 metr. Alyp dýlyǵa túrinde salynǵan bul eskertkish batyrdyń ólmes erligin beıneleıdi.

2024 jyly Máskeýde Kaspıı aımaǵy elderiniń aqparattyq agenttikteri ókilderiniń kezdesýi ótti. Kezdesýge AZERTADJ aqparat agenttiginiń (Ázirbaıjan Respýblıkasy), IRNA aqparat agenttiginiń (Iran Islam Respýblıkasy), Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Teleradıo kesheniniń, TASS aqparat agenttiginiń (Reseı Federatsııasy) jáne TDH aqparat agenttiginiń (Túrikmenstan) ókilderi qatysty. Kaspıı aımaǵynyń jetekshi BAQ-tary arasyndaǵy kópjaqty aqparattyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýdyń mańyzdylyǵyn moıyndaı otyryp, qatysýshylar Kaspıı aqparat agenttikteriniń alıansyn qurý oryndy degen qorytyndyǵa keldi.

2025 jyly Nazarbaev Ýnıversıtetiniń Taý-ken jáne geologııa ǵylymdary mektebiniń ǵalymdary dotsent Mahmýd Leıldiń basshylyǵymen tabıǵı kómirqyshqyl gazyn ustap qalý mehanızmin ónerkásiptik qoldaný ádisin ázirledi. Joba avtorlarynyń aıtýynsha, kómirqyshqyl gazyn qaýipsiz ustap alýǵa jaramdy taý jynystarynyń kóp mólsheri Aqtóbe jáne Qaraǵandy ​​oblystarynda shoǵyrlanǵan. Osy geologııalyq áleýettiń arqasynda Qazaqstan kómirqyshqyl gazyn qaýipsiz saqtaýdyń negizgi aımaqtyq habyna aınalýy múmkin, bul eldiń halyqaralyq ekologııalyq kún tártibindegi ornyn aıtarlyqtaı nyǵaıtady.

2025 jyly elimizdiń komandasy Danııada ótken EuroSkills Herning 2025 jarysynda 7 «Úzdik medal» jeńip aldy. Jarysqa Eýropanyń 32 elinen 25 jasqa deıingi 600-ge jýyq eń talantty jas mamandar qatysty. Jarys qorytyndysy boıynsha Qazaqstan quramasy veb-tehnologııalar, mehatronıka, grafıkalyq dızaın, jeli jáne júıe ákimshiligi, sondaı-aq CAD ınjenerlik dızaıny boıynsha keremet nátıjeler kórsetti.

Aýdarǵan: Nurlan Tuıaqov