14 qazan. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER

Dúnıejúzilik standarttaý kúni

1946 jylǵy 14 qazanda Londonda 25 memlekettiń ókilderi qatysqan ulttyq standarttaý uıymdarynyń konferentsııasy ashyldy. Konferentsııada Halyqaralyq standarttaý uıymyn (ISO) qurý týraly sheshim biraýyzdan qabyldandy. Al 1970 jyly ISO prezıdenti Farýk Sýnterdiń bastamasymen Dúnıejúzilik standarttaý kúni belgilendi. Búginde ISO quramyna 162 eldiń ulttyq standarttaý uıymy kiredi.

Standarttaý — barlyq múddeli taraptardyń qatysýymen belgili bir qyzmet salasyna ortaq erejeler men talaptardy belgileý úderisi. Ol ónim sapasyn arttyrýǵa, talaptardyń birizdiligin saqtaýǵa jáne halyqaralyq saýdany damytýǵa yqpal etedi. Standarttar ǵylym men tehnıkada, aýyl sharýashylyǵynda, óndiriste jáne ekonomıkanyń ózge de salalarynda keńinen qoldanylady.

Dúnıejúzilik tisjegisiz bolashaq kúni

2010 jyly tisjeginiń keńinen taralyp bara jatqanyna alańdaǵan bir top tis dárigeri birigip, Tisjegisiz bolashaq alıansyn qurǵan bolatyn. Osy halyqaralyq kommertsııalyq emes uıymnyń bastamasymen jyl saıyn atalyp ótedi. 2016 jyly Alıanstyń bastamasymen Dúnıejúzilik tisjegisiz bolashaq kúni quryldy. Negizgi maqsat — tistiń durys kútiminiń mańyzdylyǵyna halyqtyń nazaryn aýdarý.

ESTE QALAR OQIǴALAR

1939 jyly Qazaqstannyń ońtústiginde Jambyl oblysy quryldy. Oblys ortalyǵy — Taraz qalasy. Quramyna 10 aýdan, oblystyq mańyzy bar 1 qala jáne aýdandyq mańyzy bar 3 qala kiredi. Jambyl oblysy tústi metaldarǵa, barıtke, kómirge, árleý jáne tehnıkalyq tastarǵa, sondaı-aq qurylys materıaldaryna baı. Óńirdiń mádenı ómiri de baı. Munda qazaq jáne orys drama teatrlary, fılarmonııa, 5 mýzeı, kitaphanalar, klýbtar men mádenıet úıleri jumys isteıdi.

1994 jyly elordada kórnekti aqyn Sáken Seıfýllınniń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı eskertkish ashyldy. Bul monýment Qazaqstannyń kórnekti tarıhı tulǵalary men ulttyq mádenıet qaıratkerlerine arnalǵan mańyzdy týyndylardyń biri sanalady. Eskertkish Qaraǵandy kórkemsýret qorynyń kórkem sheberhanalarynda jasalǵan.

1994 jyly Qazaqstan Respýblıkasy BUU-nyń Shóleıttenýge qarsy kúres jónindegi konventsııasyna qol qoıdy. Al 1997 jylǵy 7 shildede ony ratıfıkatsııalap, konventsııa talaptaryn júıeli túrde oryndaýǵa mindetteme aldy. Konventsııanyń basty maqsaty — shóleıttenýge qarsy kúresý jáne qurǵaqshylyqtyń zardaptaryn azaıtý. Bul baǵytta barlyq deńgeıde tıimdi sharalar qabyldaý, halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaıtý jáne birlesken seriktestikti damytý kózdeledi.

2002 jyly Astana qalasynda jańa halyqaralyq áýejaıdyń irgetasy qalandy. Bul oqıǵa elordanyń kólik ınfraqurylymyn damytýǵa jáne halyqaralyq áýe qatynasyn keńeıtýge baǵyttalǵan mańyzdy qadamdardyń biri boldy.

2003 jyly Qazaqstannyń ońtústik-shyǵysyndaǵy Shý-Іle taýlarynda, Qarabastaý aýylynyń soltústik-batysynda «Tańbaly» memlekettik tarıhı-mádenı jáne tabıǵı qoryq-mýzeıi quryldy. Shamamen 900 gektar aýmaqty alyp jatqan arheologııalyq keshende jartas sýretteri, ejelgi qonystar, qorymdar men ǵuryptyq qurylystardy qamtıtyn júzden astam eskertkish bar. Olar b. z. d. XIV ǵasyrdyń ortasynan XX ǵasyrdyń basyna deıingi kezeńdi qamtıdy. Tańbalynyń kóne muralary jaqsy saqtalǵan ári tabıǵı landshaftpen úılesim tapqan. Bul — halqymyzdyń baı tarıhy men mádenıetin tanytatyn qundy tarıhı mura.

2008 jyly Qazaqstandaǵy alǵashqy avtoban — Astana–Şýchınsk avtojolynyń alty jolaqty bóliginde kólik qozǵalysy ashyldy. Avtojoldyń jalpy uzyndyǵy 224 shaqyrym, onyń 215 shaqyrymy alty jolaqty qozǵalysqa arnalǵan. Bul joba elimizdiń kólik ınfraqurylymyn damytýdaǵy mańyzdy qadam boldy.

2011 jyly Semeıde «ıAdrosyz álem» halyqaralyq forýmy aıasynda Beıbitshilik stelasynyń ashylý rásimi ótti. Bıiktigi 28 metr bolatyn monýment qurbandarǵa arnalǵan «Ólimnen de kúshti» eskertkishine qarama-qarsy ornalasqan.

2014 jyly Grekııadan qazaqtyń kórnekti qoǵam qaıratkeri ári jazýshysy Sáken Seıfýllınge qatysty 1930 jyldary latyn qarpimen jazylǵan qujattar tabyldy.

2016 jyly Qashaǵan ken ornynan iske qosý-baptaý kezinde óndirilgen alǵashqy 7 700 tonnaǵa jýyq munaı Kaspıı qubyr konsortsıýmynyń (KQK) qubyr júıesine jóneltildi. Qashaǵan — sońǵy 40 jyldaǵy álemdegi eń iri munaı ken oryndarynyń biri. Onyń munaı qory shamamen 9-13 mıllıard barreldi quraıdy. Qatań klımattyq jaǵdaılar, ekologııalyq talaptar, qaýipsizdik, jobalaý jáne logıstıka kúrdeliligine baılanysty Qashaǵan álemdegi eń kúrdeli munaı-gaz jobalarynyń biri sanalady.

2016 jyly Mysyr astanasy Kaır qalasyndaǵy «Bostandyq pen dostyq» saıabaǵynda uly qazaq aqyny ári aǵartýshysy Abaı Qunanbaıulynyń bıýsti ashyldy. Eskertkish eki el arasyndaǵy mádenı dostyq pen rýhanı baılanystyń sımvolyna aınaldy.

2017 jyly Atyraý qalasyndaǵy jańa retro-saıabaqta áıgili «Dos-Muqasan» vokaldy-aspaptyq ansambline arnalǵan músindik kesheni ornatyldy. Granıt tuǵyrǵa qoıylǵan qola músinde alty mýzykanttyń óner kórsetip turǵan sáti beınelengen. Eskertkishtiń ashylý saltanatynda «Dos-Muqasan» toby óner kórsetti.

2019 jyly qazaqstandyq shahmatshy Merýert Kamalıdenova Úndistanda ótken jasóspirimder arasyndaǵy álem chempıonatynda altyn medal jeńip aldy. Ol 42 elden qatysqan 82 shahmatshynyń arasynan 14 jasqa deıingi qyzdar sanatynda úzdik atandy.

2020 jyly Portýgalııa Ulttyq kitaphanasynda uly oıshyl Abaı Qunanbaıulynyń «Qara sózderi» portýgal tilinde tanystyryldy. Іs-shara barysynda qazaqstandyq dıplomat Dáýlet Batrashev Abaıdy «qazaqtyń Kamoensi» dep atap, onyń basty eńbegi portýgal oqyrmandary arasynda keńinen tanylyp, joǵary baǵalanady degen úmit bildirdi.

2020 jyly PIK100FM radıosy men Dimash Latvia Dears fan-klýby qazan aıyn Latvııadaǵy Dımash Qudaıbergen aıy dep jarııalady.

2023 jyly Qazaqstan men Eýropa odaǵy arasyndaǵy áýe qatynasyn keńeıtýge baǵyttalǵan «Kóldeneń kelisim» jobasy Eýropalyq komıssııamen talqylandy. Qazaqstandyq «Eır Astana» jáne SCAT áýe kompanııalaryna Eýropa elderine turaqty reıster oryndaýǵa shekteý qoıylmaǵan.

2023 jyly Domınıkan Respýblıkasynda ótken Dúnıejúzilik boks uıymynyń (WBO) sezinde qazaqstandyq boksshy Meıirim Nursultanov orta salmaqtaǵy úzdik boksshy dep tanyldy. Sol kezde onyń rekordy 19 jeńis, onyń ishinde 11 nokaýtty qurady.

2024 jyly Qazaqstanda munaı-gaz hımııasy salasyn 2024-2030 jyldary damytýǵa arnalǵan jol kartasy ázirlendi. Energetıka mınıstrligi usynǵan qujat shıkizatpen qamtamasyz etýden bastap daıyn ónim óndirýge deıingi negizgi sharalardy qamtıdy. Basty maqsaty — salany damytý jáne jańa jobalardy qoldaý.

2024 jyly Qazaqstanda «Beske deıin úlger» («Ýspet do pıatı») mobıldi qosymshasy iske qosyldy. Ol mektep jasyna deıingi balalardyń ata-analaryna bala kútimi men damýy boıynsha konsýltatıvtik qoldaý alýǵa múmkindik beredi. Qosymsha mańyzdy taqyryptar boıynsha qoljetimdi mazmundy usynady: densaýlyq, tamaqtaný, ata-ana tárbıesi, daǵdylardy damytý jáne balalarmen qarym-qatynas. Qosymshadaǵy barlyq materıal olardyń tıimdiligi men praktıkalyq qundylyǵyna kepildik beretin neırobıologııalyq zertteýlerge negizdelgen.

2025 jyly Aqmola oblysynyń parasportshysy Davıd Degtıarev Kaırde ótken para paýerlıftıngten álem chempıonatynda eki altyn medal jeńip aldy. Ol 54 kelige deıingi salmaq dárejesinde 191 keli kóterip, Qytaı men Salvador sportshylarynan basym tústi. Sonymen qatar Azııanyń jańa rekordyn ornatty.

2025 jyly Qostanaı qalasyndaǵy № 1 mektep-lıtseıdiń oqýshysy Nıkıta Belashov pen fızıka pániniń muǵalimi Dmıtrıı Sýdorgın joǵary temperatýraǵa tózimdi «Starlaıt» materıalyn jasap shyǵardy. Qalyńdyǵy 0,5 santımetrlik plastına 1000°C temperatýradaǵy ashyq otqa eki mınýt boıy tótep berip, ekinshi jaǵyndaǵy temperatýrany adam ómirine qolaıly deńgeıde saqtaı alady. Bul materıaldy órt sóndirýshilerdiń kıimi men tehnıkasyn qorǵaýǵa paıdalaný arqyly kúıik alý jáne adam ómirine qaýip tóný qaýpin azaıtýǵa bolady.

2025 jyly Aqmola oblysyndaǵy Novobratskoe aýylynyń mańynan mamonttyń tómengi jaq súıegi men bir súıegi tabyldy. Alǵashqy zertteýler boıynsha, qaldyqtar shamamen 40-15 myń jyl buryn ómir súrgen, jasy 40-50 shamasyndaǵy eresek mamontqa tıesili. Bul erekshe oljany agroholdıng qyzmetkerleri Ádilet Omarov pen Áljan Raqyshev anyqtady.