14 aqpan. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

14 aqpan JUMA

Áýlıe Valentın kúni (barlyq ǵashyqtar úshin). Barlyq ǵashyq jandardyń bul merekesi 18 ǵasyrdan astam ýaqyttan beri toılanyp keledi. Degenmen, mereke budan da ertede toılanǵan degen boljam bar. Qazirgi tańda atalmysh mereke álemniń kóptegen elderinde atap ótiledi.

Boljamdardyń birine súıensek, Áýlıe Valentın kúnin bir kezderi «Qustardyń úılený toıy» dep ataǵan. Dál osy kúni qustar óziniń jubyn tańdaıdy dep sanalǵan. Erterekte jastarda osy joralǵyny jasaǵan: boıjetkender óz esimderin qaǵazǵa jazyp jáshikke salǵan, al jáshikten bozbalalar bir-birlep qaǵazdy sýyryp, bir jyldyq óziniń jubyn tańdaǵan. Keıinirek bul dástúrge aınalǵan.

Ekinshi boljam boıynsha, birneshe jyl buryn Valentın esimdi hrıstıan din qyzmetshisi rım ımperatory tyıym salǵan neke qııý ǵurpyn jasap, 14 aqpan kúni ólim jazasyna kesilgen. Sol kezden bastap ol ǵashyqtar qamqorshysy bolyp eseptelinedi

Lıhtenshteın Knıazdiginiń Ulttyq meıramy - knıazdiń týǵan kúni ( Knıaz Hans Adam II fon Lıhtenshteın) (1945).

Kompıýtershiler kúni. 1946 jyly birinshi shyn máninde jumys isteıtin elektrondy ENIAC kompıýteri shyǵaryldy. ENIAC kompıýteri praktıkalyq maqsatta jumys isteıdi. Osy ENIAC-tan qazirgi kompıýterler esepteýdiń ekilik júıesin muraǵa alǵan. ENIAC-ty sol kezdegi mańyzdy qajetti sheshimin shyǵarý úshin óndirgen: áskerdiń kem esepteıtin ballıstıkalyq kestesi úshin. Áskerde artıllerııa men avıatsııaǵa qajeti ballıstıkalyq kesteni kem esepteıtin bólim bar. Bul bólimde adamdar Áskerı Kalkýlıator laýazymynda jumys istedi. Árıne bul «esepteýish qordyń» qýattylyǵy men ónimdiligi áskerde jetkiliksiz. Sondyqtan 1943 jyldyń basynda kıbernetıkter ENIAC kompıýteriniń jańa esepteýish qurylǵysynyń kontseptsııasyn óńdeýge kiristi.

ESTE QALAR OQIǴALAR

2 2 jyl buryn (1992) Venada Qazaqstan Respýblıkasy men Avstrııa Respýblıkasy arasynda dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatý týraly málimdemege qol qoıyldy.

2 2 jyl buryn (1992) Memlekettik onomastıka komıssııasynyń sheshimimen Gýrev oblysy men Gýrev qalasynyń ataýy Atyraý oblysy jáne Atyraý qalasy bolyp ózgerdi. Al Pavlodar oblysynyń Ermak aýdany Aqsý aýdany ataldy.

2 2 jyl buryn (1992) Abaı atyndaǵy Qazaq memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń kóne oqý ǵımaratynyń birine ǵalym, jazýshy, qoǵam qaıratkeri Ahmet Baıtursynovtyń beınesi men esimi qashalǵan eskertkish taqta ornatyldy.

2 2 jyl buryn (1992) Belarýs astanasy Mınsk qalasynda Ázerbaıjan, Armenııa, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Moldova, Tájikstan, Túrikmenstan, Ózbekstan, Reseı jáne Ýkraına memleketteriniń basshylary kezdesip, TMD sheńberinde yntymaqtastyq prıntsıpterin saqtaý týraly Deklaratsııa qabyldady.

20 jyl buryn (1994) Qazaqstan Respýblıkasy Halyqaralyq atom energııasy jónindegi agenttikke (MAGATE) kirdi.

14 jyl buryn (2000) Qazaqstanda alǵash ret qazaqsha-oryssha - oryssha-qazaqsha sózdik jaryq kórdi. Sózdiktiń avtory - tanymal ǵalym, matematık, lıngvıst Qaldybaı Bektaev.

7 jyl buryn (2007) Batys Qazaqstan oblysynda «Qazaq zııalylary» atty qoǵamdyq birlestik quryldy. Jańa uıymdy qurýshy - oblystyq qazaq drama teatry. Uıymnyń tóraıymy - tanymal aqyn Aqushtap Baqtygereeva. Uıym arnaıy josparmen stýdent jastarynyń ókilderine arnap ártúrli taqyryptaǵy kezdesýler ótkizedi. 7 jyl buryn (2007) Aqmola oblysynyń tanymal aqyn-aıtyskeri Arman Berdalınniń shyǵarmalarynyń DVD dıskisi shyǵaryldy. «Arman aıtystary» jınaǵyna avtordyń ár jyldary aıtylǵan shyǵarmalary kirdi.

6 jyl buryn (2008) Qaraǵandydaǵy Qan quıý ortalyǵynda plazmany karantındeý jáne qan kletkalaryn uzaq saqtaý bólimi ashyldy. «Qan banki» atalyp otyrǵan mundaı bólim Qazaqstandaǵy alǵashqysy.

Jańa bólimge aqparattyq ortalyq, tómengi temperatýrada saqtaý orny, tómen temperatýraly kameralardyń mashına bólimi, qan karantındeý kameralary kiredi. «Aqparattyq ortalyqta irikteýden ótken donorlar bazasy saqtalady, olardan alynatyn qan karantındelip, ár eki aı saıyn tekserilip otyrady. Tómengi temperatýradaǵy saqtaý ornynda fermentti elementter, antıgendik quram boıynsha sırek kezdesetin qannyń sırek toptary saqtalady.

5 jyl buryn (2009) Qazaqstan Respýblıkasynyń halyq ártisi Nurjamal Úsenbaeva óziniń 25 jyldyq shyǵarmashylyq qyzmetine arnalǵan úlken gastroldik sapary aıasynda Qostanaıda jeke kontsertin berdi. Nurjamal Úsenbaeva tamasha opera ánshisi retinde álemge keń tanylǵan. Erekshe soprano daýysty N.Úsenbaevany ataqty teatrlardyń sahnalary qashan da qushaq jaıa qarsy alady. Onyń repertýarynda Verdıdiń, Bızeniń jáne Rımskıı-Korsakovtyń operalarynan arııalar bar.

4 jyl buryn (2010) Maǵjan Jumabaev atyndaǵy Aqmola oblystyq ámbebap ǵylymı kitaphanada aǵa urpaq jáne zııaly qaýym ókilderiniń, jastardyń qatysýymen jerles jýrnalıst, jazýshy Janataı Bekenovtyń «Qanaı bı jáne onyń urpaqtary» atty kitabynyń tusaýkeser rásimi bolyp ótti, Abylaı hannyń tóbe bıi dárejesindegi úzeńgiles serigi bolǵan daraboz jaıyndaǵy aıtýly kitap ótkenimizdi tanyp bilý, soǵan taǵy bir ıgi talpynys jasap kórý turǵysynan búgingi kún úshin mańyzy óte zor. Kólemdi kitapta Qanaı bıdiń nebir qıyn-qystaý kezeńderde elge tutqa bola bilgen qaıratkerlik, sheshendik qyrlary, óziniń kindiginen órbigen, sóz ónerin qýǵan urpaqtary, keıingi kezde birtýar babamyz jaıly jazylǵan qalamgerler týyndylarynan mol maǵlumat beretin bólimderden turady. Janataı Bekenuly osy jaılarǵa qatysty ózi zerttegen, tynymsyz eńbektengen tól shyǵarmalarymen baıytyp, tarıhı tulǵanyń ótkennen búginge deıingi ómir, urpaq sabaqtastyǵyn jaqsy baılanystyryp bergen. Kitaptyń basty qundylyǵy jastardy otansúıgishtikke, patrıotızmge, aǵa urpaqtyń erligine saı tárbıeleýge qajetti oqýlyq bolyp tabylady.

4 jyl buryn (2010) Qazaqstanda balalary onkologııalyq syrqatqa shaldyqqan ata-analar «Ómirdi saqtaıyq!» atty qoǵamdyq uıym qurdy. Uıymdy qurýdyń basty sebepteriniń biri - balalary onkologııalyq syrqatqa shaldyqqan ata-analar Halyqaralyq konfederatsııasyna qosylý. Ol 1994 jyldyń mamyr aıynda Ispanııada qurylǵan. Onyń jigeri búkil álemde ata-analar arasynda aqparat jáne tájirbıe almasý jáne yntymaqtastyqqa baǵyttalǵan.

3 jyl buryn (2011) Pavlodar memekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń stýdentteri Qaıym Muhamedhanovtyń (1916-2004) shyǵarmashylyǵyna jáne QR Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan «Qazaqtyń qaısar ǵalymy» keshin ótkizdi.

3 jyl buryn (2011) L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde sttýdentter aldynda Grekııanyń Qazaqstandaǵy elshisi Evangelos Denaksas «Mádenı dıplomatııa» taqyrybynda dáris oqydy.

3 jyl buryn (2011) Almatyda «Jibek joly» baspasynan tanymal qazaqstandyq mádenıettanýshy Murat Áýezovtiń «Kúndelikter» kitaby shyqty.

3 jyl buryn (2011) Astanada Bolat Shákimovtiń «Rossııskıı pısatel» baspasynan «Qazirgi orys prozasy» serııasynda shyqqan «Sonaý alys ólkede ne bar» («Chto tam, za dalıý?») kitabynyń tanystyrylymy ótti. Oǵan osy kitaby úshin halyqaralyq V.Pıkýl atyndaǵy ádebı syılyq berilgen.

2 jyl buryn (2012) on bes otandyq azyq-túlik kompanııalary Máskeýdegi «Prodekspo-2012» halyqaralyq kórmesine óz ónimderin usyndy.

2 jyl buryn (2012) Astanada M.Ótemisov atyndaǵy mektep oqýshylary saraıynda qalalyq VI «Shattyq-2012» atty talanttar konkýrsy ótti.

ESІMDER

53 1 jyl buryn (1483-1530) Temir áýletinen shyqqan uly memleket qaıratkeri, qolbasshy, Úndistanda Moǵol ımperııasynyń negizin qalaýshy, tarıhshy aqyn BABYR Zahır ád-Dın Muhammed dúnıege keldi.

Ákesi Omar Sheıh qaıtys bolǵannan keıin 12 jasar Babyr Ferǵananyń ámiri bolyp taǵaıyndalady. Ol Ámýdarııa men Syrdarııa aralyǵynda bir ortalyqqa baǵynǵan memleket qurmaq bolyp uzaq jyldar boıy arpalysqan. 1501 jyly onyń áskeri Samarqandy basyp alady. Biraq Muhammed Shaıbanı áskeriniń tegeýrine tótep bere almaı Samarqandy tastap shyǵýǵa máshbúr bolady. 1504 jyly kóktemde Muhammed Shaıbanı Ferǵanaǵa basyp kiredi. Temir áýleti ámirleriniń arasyndaǵy soǵystan álsiregen Babyr atamekenin tastap, Kabýldy basyp alady. 1506 jyly padıshah atanady. 1518 jáne 1524-1525 jyldary Úndistan jerine 5 márte joryq jasaıdy. 1526 jyly Lahordy basyp alyp, Pendjabqa ornyǵady. Panıpat túbinde Ibrahım Lodıdiń áskerin talqandap, Delı men Agrany baǵyndyrady. Birte-birte Úndistannyń soltústik bóligin baǵyndyryp, Moǵol ınmperııasynyń negizin qalaıdy. Delıdi memleket astanasyna aınaldyryp, eldiń ekonomıkasyn kúısheıtýge, saýdany óristetýge kóńil bóledi. Babyr - ómirbaıandyq ataqty «Babyrnama» kitabynyń, óleńmen jazylǵan «Mýbaın» atty shyǵarmanyń, «Babyr jazýynyń» avtory. Onyń basqa eńbekteri bizge tolyq jetpegen. Ol Agra qalasynda qaıtys bolyp, súıegi Kabýl qalasyna ákelinip, Sherdarbaza taýynyń etegine jerlengen. Bul jer «Babyr baǵy» dep atalady.

9 1 jyl buryn (1923-2001) jazýshy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, Uly Otan soǵysynyń ardageri HAMIDÝLLIN Asǵadýlla dúnıege keldi.

Petropavl qalasynda týǵan. 1945-1975 jyldary «Lenınskaıa smena», «Kazahstanskaıa pravda», «Indýstrıalnaıa Karaganda», «Selskaıa jızn» gazetteri redaktsııalarynda, Qazaq KSR Teledıdar jáne radıohabarlary jónindegi memlekettik komıtetinde qyzmet jasaǵan. Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıteti janyndaǵy Joǵary partııa mektebin bitirgen. 1975-1985 jyldary «Qazaqstan» baspasynda istegen. Kóptegen ocherkterdiń, orys, qazaq, tatar ádebıetteri jónindegi maqalalardyń avtory. Ǵ.Músirepovtyń «Kezdespeı ketken bir beıne» povesiniń, І.Esenberlınniń «Qaterli ótkel» romanynyń teledıdarlyq ınstsenırovkasyn jasaǵan. Sh.Ýsmanovtyń «Pýt legıona» povesin, A.Rasıhtyń «ıAmashev» romanyn tatar tilinen orysshaǵa, sondaı-aq A.Bázilbaevtyń «Bylyqta ótken tórt jyl» atty pýblıtsıstıkalyq ocherkter kitabyn qazaq tiline aýdarǵan.

1-shi dárejeli Otan soǵysy ordenimen, birneshe medalmen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen marapattalǵan.

7 1 jyl buryn (1943) Qazaqstan Dızaınerler odaǵynyń prezıdenti, Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri SÚLEIMENOV Tımýr Bımashuly dúnıege keldi.

Ońtústik Qazaqstan oblysynda týǵan. Lenıngrad ınjenerlik-qurylys ınstıtýtyn, Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn bitirgen. «Qazqalaqurylysjoba» jobalaý ınstıtýtynyń sáýletshisi, Almaty qalasy Kalının aýdanynyń bas sáýletshisi bolyp qyzmet istegen. 1968-1982 jyldary - «Almatygıprogor» ınstıtýty sáýletshiler tobynyń jetekshisi, «Qazqalaqurylysjoba» jobalaý ınstıtýtynyń bas sáýletshisi. 1982-1987 jyldary - Qazaqstan Kórkemsýret qorynyń bas sýretshisi. Qazirgi qyzmetinde 1987 jyldan bastap isteıdi. Qazaqstan Dızaınerler odaǵynan Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńesiniń 12-shi shaqyrylymyna depýtat bolyp saılanǵan.

«Parasat» ordenimen marapattalǵan.

62 jyl buryn (1952) QR Prezıdenti Ákimshiliginiń jalpy bólim meńgerýshisiniń orynbasary MAǴZUMOV Eran Qudysbekuly dúnıege keldi.

Kókshetaý oblysynda týǵan. Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyn, Tselınograd aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn bitirgen. 1972-1981 jyldary - Shýchınsk aýdanynda muǵalim, mektep dırektory. 1981-1990 jyldary - Şýchınsk aýdandyq partııa komıtetinde nusqaýshy, bólim meńgerýshisi. 1990-1998 jyldary - Şýchınsk aýdandyq atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary, Şýchmnsk aýdany ákimshiligi ákiminiń orynbasary, ákimi. 1998-2004 jyldary QR Premer-Mınıstri Keńsesinde konsýltant, bas ınspektor, aımaqtyq damý bólimi meńgerýshisiniń orynbasary. 2004-2008 jyldary - QR Memlekettik hatshysy hatshylyǵynyń meńgerýshisi. 2008 jylǵy naýryz-qazan aılarynda - QR Prezıdenti Ákimshiliginiń qujattamalyq qamtamasyz etý bóliminiń sektor meńgerýshisi. 2008 jylǵy qazannan bastap - qazirgi qyzmetinde.

57 jyl buryn (1957) - jazýshy-dramatýrg, QR Úkimeti úkimettik basylymdarynyń bas redaktory ÁLMAShULY Joltaı dúnıege keldi.

Qyzylorda oblysy Jańaqorǵan aýdanyndaǵy Qyrash aýylynda dúnıege kelgen. 1974-1979 jj. álFarabı atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetinde oqydy. 1979-1989 jj. Qyzylorda oblysynda gazetterde, komsomol jumysynda boldy. 1989-1991 jj. Almaty joǵary partııa mektebinde oqydy. 1991 jyldan bastap Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń apparatynda, Prezıdent pen Úkimet aparattarynda referent, konsýltant, sektor meńgerýshisi, bólim meńgerýshisiniń orynbasary sekildi qyzmetter atqaryp keldi. Búginde Respýblıka Úkimeti Úkimettik basylymdarynyń Bas redaktory. «Baldyrǵan» jýrnalynyń jabyq báıgesiniń birneshe dúrkin jeńimpazy. Túrkistannyń 1500 jyldyǵyna arnalǵan ádebı shyǵarmalar báıgesinde júlde alǵan. El táýelsizdiginiń 10 jyldyǵyna arnalǵan kórkem shyǵarmalar báıgesinde «Oıanǵan urpaq» degen romany júldeger atandy. «Bizdiń komanda», «Kún tártibi», «Jetim juldyzdar», «Sultanbek Qojanuly», «Názir Tórequluly», «Naızashyń», «Áýezovke qaıta oralý», «Qyzyr qonǵan Túrkistan», «Sulýdy súıý», «Qasıetti mekendegi qala», «Ahmed ıAsaýı qalasy», «Áziret Sultan ańyzy», «Zov svobody» sekildi kitaptardyń, «Oıanǵan urpaq», «Umytylǵan urpaq», «Kúlki men jas» romandarynyń, birneshe dramalyq shyǵarmalardyń avtory.

45 jyl buryn (1969) QR tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý agenttiginiń tóraǵasy QÝANDYQOV Bolatbek Baıanuly dúnıege keldi.

Qyzylorda oblysynyń Qarmaqshy aýdanynda týǵan. Qazaq memlekettik basqarý akademııasyn bitirgen. Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq bankinde ekonomıst, jetekshi ekonomıst, bólim bastyǵy, basqarma bastyǵy qyzmetterin atqarǵan. 1996-1999 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq banki Qyzylorda oblystyq basqarmasynyń bastyǵy. 1999-2004 jyldary - Qyzylorda oblysy ákiminiń orynbasary, birinshi orynbasary. 2004-2007 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrliginiń departament dırektory, Qazaqstan Respýblıkasy tótenshe jaǵdaılar vıtse-mınıstri. 2007-2008 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiliginiń memlekettik ınspektory bolǵan. Qazirgi qyzmetinde 2008 jyldyń mamyr aıynan bastap Qyzylorda oblysynyń ákimi, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Baıqońyr» keshenindegi arnaýly ókili. 2013-2014 jyldary - QR Básekelestikti qorǵaý agenttiginiń tóraǵasy. Qazirgi qyzmetinde - 2014 jylǵy qańtardan beri.

«Qurmet» ordenimen, medalmen marapattalǵan.

61 jyl buryn (1953) keńestik jáne reseılik memleket jáne saıası qaıratkeri, «Spravedıvaıa Rossııa» partııasynyń kóshbasshysy MIRONOV Sergeı Mıhaılovıch dúnıege keldi.

78 jyl buryn (1936-1982) polıak, orys jáne aǵylshyn tilderinde shyrqaǵan ataqty polıak ánshisi GERMAN Anna Vıktorııa dúnıege keldi.

6 5 jyl buryn (1949-2001) keńestik jáne reseılik akter jáne rejısser EREMENKO Nıkolaı Nıkolaevıch (kishi) dúnıege keldi.