13 ShІLDE. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

13 shilde, JEKSENBІ Ulttyq qaýipsizdik organdary qyzmetkerleri kúni. 1992 jyly 13 shilde kúni QR Prezıdenti N.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq qaýipsizdik komıteti (UQK) quryldy. Qazaqstan Respýblıkasy ulttyq qaýipsizdik organdarynyń biryńǵaı júıesin - QR Ulttyq qaýipsizdik komıteti jáne onyń quramyna kiretin departamentter men ózge de qurylymdyq bólimsheler, UQK-niń oblystar boıynsha, respýblıkalyq mańyzdaǵy qala men elordadaǵy aımaqtyq organdary, olarǵa baǵynyshty qalalyq jáne aýdandyq basqarmalar (bólimder, bólimsheler), sondaı-aq áskerı kontrbarlaý, UQK-niń «Barlaý» qyzmeti, UQK-niń Shekara qyzmeti, arnaıy maqsattaǵy qurylymdar, ǵylymı-zertteý mekemeler jáne ózge de uıymdar quraıdy. Bilim berý mekemeleri - Almatydaǵy UQK Akademııasy jáne QR UQK-niń Áskerı ınstıtýty. UQK Akademııasynyń túlekteri mindetti túrde shet el tilderin meńgerý talabymen zańger jáne shuǵyl áreket etýshi mamandyǵyn alyp shyǵady. ESTE QALAR OQIǴALAR 92 jyl buryn (1922) Qazaq atqarý komıtetiniń III sessııasynda Prokýrorlyq qadaǵalaý jáne advokatýra týraly erejeler qabyldanyp, RSFSR Qylmystyq kodeksiniń qalyń malǵa, mal urlyǵyna tyıym salýǵa, adam etin jeýdi aıaýsyz jazalaýǵa qatysty IX bólimine tolyqtyrylýlar engizildi. 19 jyl buryn (1995) Elbasy N.Nazarbaevtyń «Almaty qalasynda Táýelsizdik eskertkishin ornatý týraly» Qaýlysy jaryq kórip, sáýletshi Sh.Ýálıhanov basqaratyn avtorlar toby ázirlegen joba maquldandy. 13 jyl buryn (2001) Almatyda Orta Azııadaǵy Penal Reform International (Halyqaralyq túrme reformasy) ókildigi tirkeldi. 9 jyl buryn (2005) Elbasy Nursultan Nazarbaev Býrabaı demalys aımaǵyndaǵy «Kókshetaý» saıabaq-qonaq úıiniń ashylý rásimine qatysty. Qonaq úı kesheni Jeke Batyr taýynyń eteginde, Shortandy kóliniń ońtústik-batys jaǵalaýynda ornalasqan. 4 qabatty ǵımaratta 33 jaıly nómir bar. Munda otbasymen demalýǵa, sondaı-aq keńester, semınarlar jáne máslıhattar uıymdastyrýǵa bolady. Qonaqúıde 20 metrlik basseın, trenajer zaly, bılıard klýby, sondaı-aq zamanaýı jabdyqtalǵan kınozal bar. 7 jyl buryn (2007) Qaraǵandynyń burynǵy Narkomhoz ǵımaratyna Qazaq KSR eńbek sińirgen shahteri, memleket qaıratkeri Faızolla Serǵazınge arnalǵan memorıaldyq taqta ornatyldy. Faızolla Serǵazın (1910-1971) Máskeý taý-ken ınstıtýtyn, Kómir ónerkásip akademııasyn bitirgen soń, kóp jyldar boıy Qaraǵandynyń kómir basseıninde qyzmet atqardy. Óndiriste qyzmet atqaryp, ǵylymı jumyspen aınalysty jáne óziniń tehnıkalyq bilimin nasıhattady. Memleket aldyndaǵy eńbegi úshin KSRO-nyń eki ordenimen, bes medalimen, KSRO Joǵarǵy Keńesiniń bes Qurmet gramotasymen, ІІ dárejeli «Shahter dańqy» belgisimen marapattalǵan. 7 jyl buryn (2007) Tarazdyń oblystyq ulttyq qaýipsizdik organdarynyń tarıhı murajaıy ashyldy. Kórmege Keńes ókimeti qurylǵan kezden osy kúnge deıingi Ulttyq Qaýipsizdik organynyń tarıhyn baıandaıtyn fotomaterıaldar, muraǵattyq qujattar, jeke zattar qoıyldy. 1936 jyly Jambyl oblysy ashyldy jáne naq sol jyly Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi janynda Memlekettik Qaýipsizdik Komıteti Jambyl oblysy boıynsha bólimi alǵash quryldy. 1978 jyly bólim Qazaq KSR-niń Memlekettik Qaýipsizdik Komıteti Jambyl oblysy boıynsha basqarmasy dep ózgertildi. Qazaqstan egemendigin jarııalaǵannan keıin 1992 jylǵy shildeniń 13-de Qazaqstannyń Memlekettik Qaýipsizdik Komıteti Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq Qaýipsizdik Komıteti dep ózgertildi. 1996 jyly Ulttyq Qaýipsizdik Komıteti basqarmasynyń bazasynda Jambyl oblystyq departamenti quryldy. Ekspozıtsııanyń ortalyq bóligi elimizdiń ulttyq qaýipsizdik organdaryn qurýda úlken eńbek sińirgen, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa arnaldy. Osy jerde elimizdiń memlekettik nyshandary - Eltańba, Tý jáne Qazaqstan Respýblıkasy Ánuranynyń mátini, sondaı-aq Ata zań - elimizdiń Konstıtýtsııasy, Joldaýlar jáne Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kitaptary, zańnamalyq aktiler qoıylǵan. 5 jyl buryn (2009) Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq múshe-memleketterinde ınvestıtsııalardy ózara qorǵaý jáne yntalandyrý týraly kelisimdi bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna qol qoıdy. 91 jyl buryn (1923) Los-Anjeleste Maýnt-Lı taýynyń bókterinde Hollywood jazýy paıda boldy. Alǵashqyda ol Hollywoodland bolyp jazyldy jáne onyń kınoǵa esh qatysy bolmady. Jazý jańa turǵyn aýdanynyń jarnamasy retinde ornatylǵan bolatyn. Biraq ol birden týrısterdiń nazaryn aýdarta bastady. Jazýdy ornatý onyń tapsyrys berýshisi «Los-Andjeles Taıms»-tyń basshysy Garrı Chandlerge 21 myń AQSh dollaryna tústi. «Hollywoodland» sózi elektr shamdarymen jaryqtandyrylyp turdy, al kúndiz onyń áripterin 40 shaqyrymdyq jerden kórýge boldy. Hollywoodland-ty bir jarym jyl ǵana jarnamalaý josparlanǵan bolatyn, biraq ol osy kúnge deıin óz ornynda tur. 1949 jyly jazba qaıta jóndeýden ótkizilip, onyń sońǵy 4 árpi alynyp tastaldy. 84 jyl buryn (1930) Ýrýgvaıda tarıhta alǵash ret fýtboldan Álem chempıonaty bastaldy. Ýrýgvaı sporttyq jarysty ótkizý orny retinde kezdeısoq tańdap alynbady. Bul eldiń quramasy Parıjde 1924 jyly ótken VIII Olımpıada oıyndarynyń jáne 1928 jyly Amsterdamda ótken ІH Olımpıadanyń jeńimpazy boldy. Osydan keıin bul latynamerıkandyq el kórermenderi eń tanymal sport túri - fýtboldan alǵashqy álem chempıonatyn ótkizý quqyǵyna ıe boldy. 177 jyl buryn (1837) Vıktorııa hanshaıym Býkıngem saraıyna kóship keldi. Osydan keıin atalmysh saraı Ulybrıtanııa patshalarynyń negizgi rezıdentsııasyna aınaldy. 132 jyl buryn (1882) Máskeý men Peterborda Reseıdegi alǵashqy telefon stansalary ashyldy. 117 jyl buryn (1897) Gýlelmo Markonı radıoǵa patent aldy. 106 jyl buryn (1908) Londonda IV Olımpıada oıyndary ashyldy. Oǵan tuńǵysh ret áıelder qatysty. ESІMDER 65 jyl buryn (1949) Aýyr atletıkadan QR shtattyq Ulttyq quramasy jasóspirimder quramasynyń jattyqtyrýshysy DIGAI Leonıd Nıkolaevıch dúnıege keldi. Álem chempıony Maııa Manezany (2009); Azııa chempıony (2003), Azııa oıyndarynyń qola júldegeri Frolov Dmıtrııdi; Eýropanyń eki dúrkin chempıony, Eýropa chempıonatynyń eki dúrkin kúmis ıegeri, 2004 jyly Afınyda ótken XVIII Olımpıada oıyndarynyń qola júldegeri, RF-nyń kóp márte chempıony (1994-2010) Oleg Perepelovty jáne basqalaryn tárbıeledi. 64 jyl buryn (1950-2007) jazýshy KÓBENTAEV Álibek dúnıege keldi. Qaraqalpaqstan Respýblıkasynyń Núkis qalasynda týǵan. Hojeli pedagogıkalyq ýchılışesin, Reseıde Taganrog memlekettik pedagogıka ınstıtýtyn bitirgen. 1997 jyly tarıhı Otanyna oralyp, orta mektepterde muǵalim bolyp istegen. «Nurly aǵys», «Kórgendi perzent» kitaptarynyń, «Alaǵadaly kesh» áńgime, povest jınaqtarynyń, «Pán aptalyqtary», «Oqýshy-praktıkanttarǵa eskertpe» ǵylymı-ádistemelik kitapshalardyń avtory. M.Dýlatovtyń «Qazaq qaıdan shyqqan?» kitabyn aýdarǵan. 58 jyl buryn (1956) Astana qalasynyń Jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasynyń basshysy, KSRO Memlekettik bankiniń úzdigi ALTYBAEVA Alma Qýandyqqyzy dúnıege keldi. Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Jarma aýdanynda týǵan. Almaty esep-nesıe tehnıkýmyn, Almaty aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn (qazirgi Turar Rysqulov atyndaǵy Qazaq ekonomıkalyq ýnıversıteti) bitirgen. 1976-1987 jyldary - Memlekettik banktiń Almaty oblystyq keńsesinde esepshi, aǵa esepshi, ınspektor bolyp qyzmet atqarǵan. 1987-1990 jyldary - Agroóndiris bankiniń Áýezov bóliminde aǵa ınspektor, bas esepshiniń orynbasary. 1990-1996 jyldary - Memlekettik banktiń Almaty oblystyq basqarmasynda bas Esepteý-kassalyq ortalyǵynyń bastyǵy, bólim bastyǵy, bas esepshisi. 1996-1998 jyldary - Respýblıkalyq bıýdjettik bank tóraǵasynyń orynbasary. 1998-2003 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrligi Qazynashylyq komıteti tóraǵasynyń orynbasary, Qazynashylyq departamenti dırektorynyń orynbasary, Astana qalasy boıynsha Qazynashylyq basqarmasynyń bastyǵy, «Qazaqstan halyq banki» AQ-ynyń aımaqtyq menedjeri. 2003-2007 jyldary - «Qazaqstan temir joly» Ulttyq kompanııasy» JAQ Qarjy departamentiniń Qazynashylyq basqarmasy bastyǵynyń orynbasary, bólim bastyǵy. 2007-2008 jyldary - Astana qalasy Qarjy departamenti dırektorynyń orynbasary, Astana qalasynyń Jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar departamentiniń dırektory. Medaldarmen marapattalǵan. 55 jyl buryn (1959) "N Opereıtıng Kompanı" JShS-nyń bas dırektory AMANQULOV Bolat Rahmetuly dúnıege keldi. Gýrev oblysynyń Qaraton kentinde týǵan. V.I. Lenın atyndaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn bitirgen (1982), ken ınjener- geology. Qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderin biledi. 1982 jyldan - «Embimunaı» BÓ geology,. aǵa geology. 1988 jyldan - «Embimunaı- geofızıka» BÓ geology, aǵa geology, geologııa bóliminiń bastyǵy. 1993 jyldan - «Qazaqstan-kaspııshelf» halyqaralyq konsortsıýmy geologııa bóliminiń bas geology. 1997 jyldan - «Qazaqstankaspııshelf» AQ aǵa geology, bas mamany. 2001 jyldan - «Adjıp KKO» kompanııasynyń geology, munaı-gaz qýrylymdaryn barlaý jónindegi aǵa geology. 2005 jyldan «QazMunaıTeńiz» TMK» AQ logıstıka jáne servıs delartamentiniń dırektory, 2006 jyldan - teńiz operatsııalaryn qoldaý jónindegi atqarýshy dırektory. 2009 jyly - «QazMunaıTeńiz» TMK» AQ bas dırektorynyń birinshi orynbasary. 2012 jyldan beri "N Opereıtıng Kompanı" JShS-nyń bas dırektory. «QazMunaıGaz» UK» AQ gramotasymen marapattalǵan (2008).

49 jyl buryn (1965) Ulttyq qorǵanys ýnıversıtetiniń rektory RYSPAEV Abylaı Erkinbekuly dúnıege keldi. Ońtústik Qazaqstan oblysynda týǵan. Reseı Іshki ister mınıstrliginiń Ekaterınbor joǵary mektebin, Ortalyq Azııa ýnıversıtetin bitirgen. 1989-1991 jyldary - Sverdlov qalasynda ishki ister basqarmasynyń ekonomıst-qarjygeri, mılıtsıoner. 1991-1995 jyldary - Reseı Іshki ister mınıstrliginiń Ekaterınbor joǵary mektebiniń tyńdaýshysy. 1995-1996 jyldary - Sverdlov qalasy ishki ister basqarmasynyń jedel ókili. 1996-1997 jyldary - QR Memlekettik tergeý komıtetiniń jedel ýákili, aǵa jedel ýákili. 1997-2012 jyldary - QR Ulttyq qaýipszdik komıtetinde qyzmet etti. 2012-2013 jylǵy qańtar aralyǵynda - Respýblıkalyq ulannyń 0112 áskerı bóliminiń komandıri. 2013 jylǵy 30 qańtardan 29 sáýirge deıin - Respýblıkalyq ulan qolbasshysynyń orynbasary. Qazirgi qyzmetinde - 2013 jylǵy mamyrdan beri. ІІ dárejeli «Dańq» ordenimen marapattalǵan. 47 jyl (1967) buryn aqyn, pýblıtsıst, jýrnalıst QALQA Nurlan Nurahmetuly Asy jaılaýynda (Almaty oblysy) dúnıege keldi. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq memlekettik ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin bitirgen. Qazaqstan Jýrnalıster Odaǵynyń jáne Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynyń múshesi. Baýbek Bulqyshev atyndaǵy syılyqtyń laýreaty, «Astana-Báıterek» respýblıkalyq konkýrsynyń jeńimpazy. 1990 - 1992 jyldary «Jetisý» gazetinde tilshi, 1992 - 1997 jyldary «Jas Alash» gazetinde tilshi, bólim redaktory, redaktsııa alqasynyń múshesi. 1997 - 2001 jyldary QR Mádenıet, aqparat jáne qoǵamdyq kelisim mınıstrligi Buqaralyq aqparat quraldary departamenti Merzimdi baspasóz bóliminiń bas mamany. 2001 - 2008 jyldary QR Premer-Mınıstri Keńsesiniń Úkimettik aqparat bóliminiń konsýltanty, QR Premer-Mınıstri baspasóz qyzmetiniń konsýltanty, QR Premer-Mınıstri baspasóz qyzmeti jedel-tehnıkalyq qamtamasyz etý sektorynyń meńgerýshisi qyzmetterin atqardy. 2008 - 2014 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Baspasóz qyzmetiniń sektor meńgerýshisi, ınspektory. 2014 jylǵy mamyrdan Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Soty Tóraǵasynyń keńesshisi qyzmetinde. Elbasy Jarlyqtarymen memlekettik qyzmettegi uzaq jylǵy minsiz qyzmeti úshin «Qazaqstan Konstıtýtsııasyna 10 jyl», «Astananyń 10 jyldyǵy», «Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizdigine 20 jyl» merekelik medaldarymen nagradtalǵan. Aqynnyń «Aqqý-júrek», «Jyl - on eki aı», «Otyz besinshi shilde», «Mızam shýaq» atty jyr kitaptary, «Ulttyq jýrnalıstıkanyń sańlaǵy» atty zertteýler, novellalar, áńgimeler jınaǵy jaryq kórgen. Óleńder toptamalary «Qazaqstan jas aqyndarynyń antologııasy», «Qos ishek» jyr jınaqtaryna, áńgimesi «Arman qanatynda» atty áńgimeler jınaǵyna engen. Qalamgerdiń qurastyrýymen «Seıtek saryny», «Yrymdar jáne tús jorý», «Astana - jyrshýaǵym», «Bal bóbekke básire» atty kitaptar jaryq kórdi.

91 jyl buryn (1923-2008) keńestik jáne reseılik teatr jáne kıno akteri, KSRO halyq ártisi PÝGOVKIN Mıhaıl Ivanovıch dúnıege keldi.