13 ShІLDE. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

13 shilde, JUMA

Ulttyq qaýipsizdik organdary qyzmetkerleri kúni. 1992 jyly 13 shilde kúni QR Prezıdenti N.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen  Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq qaýipsizdik komıteti (UQK) quryldy.

Qazaqstan Respýblıkasy ulttyq qaýipsizdik organdarynyń biryńǵaı júıesin - QR Ulttyq qaýipsizdik komıteti jáne onyń quramyna kiretin departamentter men ózge de qurylymdyq bólimsheler, UQK-niń oblystar boıynsha, respýblıkalyq mańyzdaǵy qala men elordadaǵy aımaqtyq organdary, olarǵa baǵynyshty qalalyq jáne aýdandyq basqarmalar (bólimder, bólimsheler), sondaı-aq áskerı kontrbarlaý, UQK-niń «Barlaý» qyzmeti, UQK-niń Shekara qyzmeti, arnaıy maqsattaǵy qurylymdar, ǵylymı-zertteý mekemeler jáne ózge de uıymdar quraıdy. 

Bilim berý mekemeleri - Almatydaǵy UQK Akademııasy jáne QR UQK-niń Áskerı ınstıtýty. UQK Akademııasynyń túlekteri mindetti túrde shet el tilderin meńgerý talabymen zańger jáne shuǵyl áreket etýshi mamandyǵyn alyp shyǵady.

Shaǵban aıynyń 1-shi juldyzy (Musylman meıramy).

Shaǵban - ramazan aıynyń aldyndaǵy, Radjab aıynan keıin keletin musylman aı kúntizbesiniń segizinshi aıy. Shaǵban aıynyń ataýy «tashaǵba» sózinen shyqqan «taratý» degen maǵynany bildiredi, bul aıda Meıirim taratylady. Shaǵban aıynda jasalǵan barlyq jaqsylyqtar 70 ese kóbeıedi. Shaǵban aıyn taǵy da Paıǵambar aıy dep ataıdy. Islamdaǵy birinen keıin biri keletin úsh qasıetti aıdyń ekinshisi. Kóbinese bul aıdyń atyna «qadirli» degen maǵynany bildiretin «mýazzam» sózin qosady.

 ESTE QALAR OQIǴALAR

90 jyl buryn (1922) Qazaq atqarý komıtetiniń III sessııasynda Prokýrorlyq qadaǵalaý jáne advokatýra týraly erejeler qabyldanyp, RSFSR Qylmystyq kodeksiniń qalyń malǵa, mal urlyǵyna tyıym salýǵa, adam etin jeýdi aıaýsyz jazalaýǵa qatysty IX bólimine tolyqtyrylýlar engizildi.

17 jyl buryn (1995) Elbasy N.Nazarbaevtyń «Almaty qalasynda Táýelsizdik eskertkishin ornatý týraly» qaýlysy jaryq kórip, sáýletshi Sh.Ýálıhanov basqaratyn avtorlar toby ázirlegen joba maquldandy.

11 jyl buryn (2001) Almatyda Orta Azııadaǵy Penal Reform International (Halyqaralyq túrme reformasy) ókildigi tirkeldi.

7 jyl buryn (2005) Elbasy Nursultan Nazarbaev Býrabaı demalys aımaǵyndaǵy «Kókshetaý» saıabaq-qonaq úıiniń ashylý rásimine qatysty.

Qonaq úı kesheni Jeke Batyr taýynyń etiginde, Shortan kóliniń ońtústik-batys jaǵalaýynda ornalasqan. 4 qabatty ǵımaratta 33 jaıly nómir bar. Munda otbasymen demalýǵa, sondaı-aq keńester, semınarlar jáne máslıhattar uıymdastyrýǵa bolady. Qonaq úıde 20 metrlik basseın, trenajer zaly, bılıard klýby, sondaı-aq, zamanaǵa saı jabdyqtalǵan kınozal bar.

5 jyl buryn (2007) Qaraǵandynyń burynǵy Narkomhoz ǵımaratyna Qazaq KSR eńbek sińirgen shahteri, memleket qaıratkeri Faızýlla Serǵazınge arnalǵan memorıaldy taqta ornatyldy.

Faızýlla Serǵazın (1910-1971) Máskeý taý-ken ınstıtýtyn, Kómir ónerkásip akademııasyn bitirgen soń, kóp jyldar boıy Qaraǵandynyń kómir basseıininde qyzmet atqardy. Óndiriste qyzmet atqaryp, ǵylymı jumyspen aınalysty jáne óziniń tehnıkalyq bilimin nasıhattady. Memleket aldyndaǵy eńbegi úshin KSRO-nyń eki ordenimen, bes medalimen, KSRO Joǵarǵy Keńesiniń bes Qurmet gramotasymen, ІІ dárejeli «Shahter dańqy» belgisimen marapattalǵan.

5 jyl buryn (2007) Tarazdyń oblystyq ulttyq qaýipsizdik organdarynyń tarıhı murajaıy ashyldy.

Kórmege Keńes ókimeti qurylǵan kezden osy kúnge deıingi Ulttyq Qaýipsizdik organynyń tarıhyn baıandaıtyn fotomaterıaldar, muraǵattyq qujattar, jeke zattar qoıyldy. 1936 jyly Jambyl oblysy ashyldy jáne naq sol jyly Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi janynda Memlekettik Qaýipsizdik Komıteti Jambyl oblysy boıynsha bólimi alǵash quryldy. 1978 jyly bólim Qazaq KSR-niń Memlekettik Qaýipsizdik Komıteti Jambyl oblysy boıynsha basqarmasy dep ózgertildi. Qazaqstan egemendigin jarııalaǵannan keıin 1992 jylǵy shildeniń 13-de Qazaqstannyń Memlekettik Qaýipsizdik Komıteti Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq Qaýipsizdik Komıteti dep ózgertildi. 1996 jyly Ulttyq Qaýipsizdik Komıteti basqarmasynyń bazasynda Jambyl oblystyq departamenti quryldy. Ekspozıtsııanyń ortalyq bóligi elimizdiń ulttyq qaýipsizdik organdaryn qurýda úlken eńbek sińirgen, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa arnaldy. Osy jerde elimizdiń memlekettik nyshandary - Eltańba, Tý jáne Qazaqstan Respýblıkasy Ánuranynyń mátini, sondaı-aq Ata zań - elimizdiń Konstıtýtsııasy, Joldaýlar jáne Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń kitaptary, zańnamalyq aktiler qoıylǵan.

3 jyl buryn (2009) Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyq múshe-memleketterinde ınvestıtsııalardy ózara qorǵaý jáne yntalandyrý týraly kelisimdi bekitý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyna qol qoıdy.

89 jyl buryn (1923) Los-Anjeleste Maýnt-Lı taýynyń bókterinde Hollywood jazýy paıda boldy. Alǵashqyda ol Hollywoodland bolyp jazyldy jáne onyń kınoǵa esh qatysy bolmady. Jazý jańa turǵyn aýdanynyń jarnamasy retinde ornatylǵan bolatyn. Biraq ol birden týrısterdiń nazaryn aýdarta bastady.

Jazýdy ornatý, onyń tapsyrys berýshisi «Los-Andjeles taıms»-tyń basshysy Garrı Chandlerge 21 myń AQSh dollaryna aınaldy. «Hollywoodland» sózi elektr shamdarymen jaryqtandyrylyp turdy, al kúndiz onyń áripterin 40 shaqyrymdyq jerden kórýge boldy. Hollywoodland-ty bir jarym jyl ǵana jarnamalaý josparlanǵan bolatyn, biraq ol osy kúnge deıin óz ornynda tur.

1949 jyly jazba qaıta jóndeýden ótkizilip, onyń sońǵy 4 árpi alynyp tastaldy.

82 jyl buryn (1930) Ýrýgvaıda tarıhta alǵash ret fýtboldan Álem chempıonaty bastaldy. Ýrýgvaı sporttyq jarysty ótkizý orny retinde kezdeısoq tańdap alynbady. Bul eldiń quramasy Parıjde 1924 jyly ótken VIII Olımpıada oıyndarynyń  jáne 1928 jyly Amsterdamda ótken ІH Olımpıadanyń jeńimpazy boldy. Osydan keıin bul latynamerıkandyq el kórermenderi eń kóp sport túri - fýtboldan alǵashqy álem chempıonatyn ótkizý quqyǵyna ıe boldy.

175 jyl buryn (1837) Vıktorııa hanshaıym Býkıngem saraıyna kóship keldi. Osydan keıin atalmysh saraı Ulybrıtanııa patshalarynyń negizgi rezıdentsııasyna aınaldy.

 130 jyl buryn (1882) Máskeý men Peterborda Reseıdegi alǵashqy telefon stansylary ashyldy.

 115 jyl buryn (1897) Gýlelmo Markonı radıoǵa patent aldy.

104 jyl buryn (1908) Londonda IV Olımpıada oıyndary ashyldy. Oǵan tuńǵysh ret áıelder qatysty.

 ESІMDER

 68 jyl buryn (1944) tórtinshi saılanymdaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty, ekonomıka ǵylymynyń kandıdaty, Halyqaralyq aqparattandyrý akademııasynyń akademıgi QADAMBAEV Toqtarbaı dúnıege keldi.

Qostanaı oblysynda týǵan. Qostanaı aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn, Almaty joǵary partııa mektebin, A.Baıtursynov atyndaǵy Qostanaı memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. Eńbek jolyn orta mekteptiń muǵalimi bolyp bastaǵan. 1977-1986 jyldary - Taran aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy, ekinshi hatshysy. 1986-1991 jyldary - Orjonıkıdze aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy. 1991-1995 jyldary - Qostanaı aımaqtyq memlekettik múlik komıtetiniń tóraǵasy, Qostanaı oblystyq ákimdigi basshysynyń orynbasary. 1995-1998 jyldary - Qostanaı oblysynyń ákimi. 1999-2001 jyldary - Qostanaı oblystyq antımonopolııalyq komıtettiń tóraǵasy, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik satyp alý jónindegi agenttigi tóraǵasynyń orynbasary. 2001-2002 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrligi Memlekettik satyp alý jónindegi komıteti tóraǵasynyń orynbasary. 2002-2004 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik satyp alý jónindegi agenttigi tóraǵasynyń orynbasary. 2005 jyldan Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrliginiń Qarjylyq baqylaý jáne memlekettik satyp alý komıteti Qostanaı oblysy boıynsha basqarmasynyń bastyǵy qyzmetin atqarǵan. 4-inshi saılanymdaǵy depýtattyq ókilettigi 2007 jyly qyrkúıektiń 2-inde bastaldy.

«Qurmet», «Qurmet belgisi» ordenderimen, medaldarmen marapattalǵan.

 62 jyl buryn (1950-2007) jazýshy KÓBENTAEV Álibek dúnıege keldi.

Qaraqalpaqstan Respýblıkasynyń Núkis qalasynda týǵan. Hojeli pedagogıkalyq ýchılışesin, Reseıde Taganrog memlekettik pedagogıka ınstıtýtyn bitirgen.

1997 jyly tarıhı Otanyna oralyp, orta mektepterde muǵalim bolyp istegen.

«Nurly aǵys», «Kórgendi perzent» kitaptardyń, «Alaǵadaly kesh» áńgime, povest jınaqtarynyń, «Pán aptalyqtary», «Oqýshy-praktıkanttarǵa eskertpe» ǵylymı-ádistemelik kitapshalardyń avtory.

M.Dýlatovtyń «Qazaq qaıdan shyqqan?» kitabyn aýdarǵan.

 47 jyl buryn (1965) Qazaqstan Respýblıkasy Respýblıkalyq ulan qolbasshysynyń birinshi orynbasary, general-maıor ÚKІBAEV Ermek Eleýhanuly dúnıege keldi.

Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Kentaý qalasynda týǵan. Almaty joǵary jalpy áskerı komandalyq ýchılışesin, L.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııalyq ulttyq ýnıversıtettin Dıplomatııalyq akademııasyn bitirgen.

1986-1988 jyldary - Germanııadaǵy Keńes Áskerleriniń Toby 2 gvardııalyq tank armııasy motoatqyshtar dıvızııasy motoatqyshtar polkiniń vzvod komandıri. 1988-1991 jyldary - Batys Áskerler Toby 2-gvardııalyq tank armııasy motoatqyshtar dıvızııasy motoatqyshtar polkiniń rota komandıri. 1991-1992 jyldary - Batys Áskerler Toby 2-gvardııalyq tank armııasy motoatqyshtar dıvızııasy motoatqyshtar polkiniń motoatqyshtar batalonynyń shtab bastyǵy - komandırdiń orynbasary. 1992-1995 jyldary - Respýblıkalyq ulan Brıgadasy shuǵyl batalon shtabynyń bastyǵy-komandırdiń orynbasary, Respýblıkalyq ulan Brıgadasy Úkimettik kúzet batalonynyń komandıri. 1995-1996 jyldary - Respýblıkalyq ulan 0112 áskerı bóliminiń shtab bastyǵy-komandırdiń birinshi orynbasary. 1996-2002 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Kúzet qyzmetinde áskerı qyzmetter atqardy 2002-2005 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Kúzet qyzmeti Birinshi departamenti bastyǵynyń orynbasary. 2005-2006 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Kúzet qyzmeti bastyǵynyń orynbasary - Birinshi departament bastyǵy qyzmetterin atqarǵan. Qazirgi qyzmetinde - 2006 jyldyń qańtarynan.

2-dárejeli «Aıbyn» ordenimen jáne mereıtoılyq medaldarmen marapattalǵan.

56 jyl buryn (1956) Astana qalasynyń Jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasynyń bastyǵy, KSRO Memlekettik bankiniń úzdigi ALTYBAEVA Alma Qýandyqqyzy dúnıege keldi.

Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Jarma aýdanynda týǵan. Almaty esep-nesıe tehnıkýmyn, Almaty aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn (qazirgi Turar Rysqulov atyndaǵy Qazaq ekonomıkalyq ýnıversıteti) bitirgen. 1976-1987 jyldary - Memlekettik banktiń Almaty oblystyq keńsesinde esepshi, aǵa esepshi, ınspektor bolyp qyzmet atqarǵan. 1987-1990 jyldary - Agroóndiris bankiniń Áýezov bóliminde aǵa ınspektor, bas esepshiniń orynbasary. 1990-1996 jyldary - Memlekettik banktiń Almaty oblystyq basqarmasynda bas Esepteý-kassalyq ortalyǵynyń bastyǵy, bólim bastyǵy, bas esepshisi. 1996-1998 jyldary - Respýblıkalyq bıýdjettik bank tóraǵasynyń orynbasary. 1998-2003 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Qarjy mınıstrligi Qazynashylyq komıteti tóraǵasynyń orynbasary, Qazynashylyq departamenti dırektorynyń orynbasary, Astana qalasy boıynsha Qazynashylyq basqarmasynyń bastyǵy, «Qazaqstan halyq banki» AQ-ynyń aımaqtyq menedjeri. 2003-2007 jyldary - «Qazaqstan temir joly» Ulttyq kompanııasy» JAQ Qarjy departamentiniń Qazynashylyq basqarmasy bastyǵynyń orynbasary, bólim bastyǵy. 2007-2008 jyldary - Astana qalasy Qarjy departamenti dırektorynyń orynbasary, Astana qalasynyń Jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar departamentiniń dırektory. Qazirgi qyzmetinde - 2008 jyldyń naýryzynan.

Medaldarmen marapattalǵan.

51 jyl buryn(1961) Qazaqstan Respýblıkasy Іshki ister mınıstrliginiń eńbek sińirgen qyzmetkeri TOQSANBAEV Ysqaq Botaıuly dúnıege keldi.

Qazirgi Aqmola oblysynda týǵan. KSRO Іshki ister mınıstrliginiń Brıansk arnaıy orta mılıtsııa mektebin bitirgen. 1988-1997 jyldary - Kókshetaý qalalyq ishki ister bóliminiń arnaıy komendatýrasynyń jedel ókili, Lenın aýdandyq ishki ister bóliminiń Kókshetaý oblystyq ishki ister bóliminiń kezekshi ınspektory. 1998-2002 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Іshki ister mınıstrligi janyndaǵy memlekettik kúzet qyzmeti departamentiniń bas mamany, Qazaqstan Respýblıkasy Іshki ister mınıstrligi «Kúzet» respýblıkalyq memlekettik kásipornynyń arnaıy tapsyrmalar jónindegi aǵa ınspektory, bólim bastyǵy. 2002-2003 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Іshki ister mınıstrligi Mamandandyrylǵan kúzet qyzmeti bas basqarmasy bastyǵynyń orynbasary, Qazaqstan Respýblıkasy Іshki ister mınıstrligi Soltústik Qazaqstan oblystyq Mamandandyrylǵan kúzet qyzmeti basqarmasynyń bastyǵy. 2003-2008 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Іshki ister mınıstrligi Soltústik Qazaqstan oblystyq Іshki ister departamenti bastyǵynyń orynbasary. 2008-2010 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Іshki ister mınıstrligi Pavlodar oblystyq Іshki ister departamenti bastyǵynyń orynbasary qyzmetterin atqarǵan. 2010 jyldyń jeltoqsan aıynan zeınetkerlikke shyqty.

«Qoǵamdyq tártipti kúzetýdegi úzdik qyzmeti úshin» medalimen marapattalǵan.

40 jyl buryn (1972) QR Kólik jáne kommýnıkatsııa mınıstrligi Kólik jáne qatynas joldary komıteti tóraǵasynyń orynbasary QANǴALIEV Aıbat Jaqsylyquly dúnıege keldi.

Aqtóbe qalasynda týǵan. Almaty temirjol kóliginiń ınjenerleri ınstıtýtynyń «Lokomotıvter» fakýltetin 1994 jyly bitirgen, ınjener-mehanık.

«Nur Otan» HDP múshesi. 1994 jyldan- Batys Qazaqstan temir joly Aqtóbe stansasy vagon deposynyń avtobaqylaý beketi vagondardyń tejegish jabdyǵyn jóndeý ustasy, qosalqy-daıyndaý tsehynyń brıgadıri, óndiristik tehnıkalyq belimniń ınjeneri, vagon jınaý tsehynyń aýysym sheberi, jolaýshylar vagondaryn jylytý jáne sýmen jabdyqtaý tsehynyń sheberi. 2000 jyldan - «Jolaýshylar tasymaly» JMK óndiristik-tehnıkalyq bóliminiń jetekshi ınjeneri (Astana q.), «Jolaýshylar tasymaly» JMK jyljymaly quramdy jóndeý beliminiń bastyǵy. 2003 jyldan - «Vagon kásiporyndary qaýymdastyǵy» ZTB Batys óńirlik jolaýshylar fılıaly dırektorynyń orynbasary, 2004-2005 jyldary - dırektory, bas menedjeri, vıtse-prezıdenti, «Jolaýshylar tasymaly» AQ atqarýshy dırektory, Tasymaldy qamtamasyz etý departamentiniń dırektory, «Jolaýshylar tasymaly» AQ bas ınjeneri. 2009 jyldyń shildesinen - QR Kólik jáne kommýnıkatsııa mınıstrligi Kelik jáne jol qatynasy komıteti teraǵasynyń orynbasary.

Kólik jáne kommýnıkatsııa mınıstrliginiń, QR Premer-mınıstriniń alǵystarymen marapattalǵan (2010 ).

63 jyl buryn (1949) Aýyr atletıkadan QR shtattyq ulttyq quramasy jasóspirimder quramasynyń jattyqtyrýshysy DIGAI Leonıd Nıkolaevıch dúnıege keldi.

Atalǵan qyzmetinde - 2002 jyldan bastap.

Álem chempıony Maııa Manezany (2009); Azııa chempıony (2003), Azııa oıyndarynyń qola júldegeri Frolov Dmıtrııdi; Eýropanyń eki dúrkin chempıony, Eýropa chempıonatynyń eki dúrkin kúmis ıegeri, 2004 jyly Afınyda ótken XVIII Olımpıada oıyndarynyń qola júldegeri, RF-nyń kóp márte chempıony (1994-2010) Oleg Perepelovty jáne basqalaryn tárbıeledi.

53 jyl buryn (1959) "N Opereıtıng Kompanı" JShS-nyń bas dırektory AMANQULOV Bolat Rahmetuly dúnıege keldi.

Gýrev oblysynyń Qaraton kentinde týǵan. V.I. Lenın atyndaǵy Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn bitirgen (1982), ken ınjener- geology. Qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderin biledi.

1982 jyldan - «Embimunaı» BÓ geology, . aǵa geology. 1988 jyldan - «Embimunaı- geofızıka» BÓ geology, aǵa geology, geologııa bóliminiń bastyǵy. 1993 jyldan - «Qazaqstan- kaspııshelf» halyqaralyq konsortsıýmy geologııa bóliminiń bas geology. 1997 jyldan - «Qazaqstankaspııshelf» AQ aǵa geology, bas mamany. 2001 jyldan - «Adjıp KKO» kompanııasynyń geology, munaı-gaz qýrylymdaryn barlaý jónindegi aǵa geology. 2005 jyldan «QazMunaıTeńiz» TMK» AQ logıstıka jáne servıs delartamentiniń dırektory, 2006 jyldan - teńiz operatsııalaryn qoldaý jónindegi atqarýshy dırektory. 2009 jyly - «QazMunaıTeńiz» TMK» AQ bas dırektorynyń birinshi orynbasary. 2012 jyldan beri "N Opereıtıng Kompanı" JShS-nyń bas dırektory.

«QazMunaıGaz» UK» AQ gramotasymen marapattalǵan (2008).