13 MAMYR. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

13 mamyr, JEKSENBІ

Reseı Federatsııasyndaǵy Qara teńiz floty merekesi (Sevastopol salyna bastaǵan kúnnen bastaý aldy). Sevastopolde Reseı Qara teńiz flotynyń qurylýyna oraı saltanatty sharalar ótedi. Artıllerııalyq býhtanyń jaǵasynda Qara teńiz flotyn qurýshylardyń biri - admıral Fedot Klokachevtiń qurmetine eskertkish ornatyldy.  Reseıdiń ońtústigindegi flottyń jáne onyń basty bazasy - Sevastopol teńiz qorǵanynyń qurylýy Klokachevtiń esimimen baılanysty.

Brazılııadaǵy Pretos Velhos festıvali. 1888 jyly Brazılııada quldyqty joıý týraly zań qabyldandy. Ákesi- ımperatordyń Eýropada saparda júrgenin paıdalanyp, hanshaıym-regentsha Izabella zańǵa ımperatorlyq sanktsııa qoıdy. Eki kúnnen keıin quldyqtaǵy barlyq adamdy bosatý týraly dekret qabyldandy.  

Belarýs Respýblıkasynyń Memlekettik Eltańbasynyń jáne Memlekettik Týynyń kúni. 1995 jyldan bastap jyl saıyn mamyr aıynyń ekinshi jeksenbisinde atap ótiledi.

Frantsııada Janna D'Ark-ty eske alý kúni.  Mamyr aıynyń ekinshi jeksenbisinde atap ótiledi.

Ana kúni. Júz jyldyq tarıhy bar asa jarqyn meıramdardyń biri. Jyl saıyn mamyr aıynyń ekinshi jeksenbisinde Eýropanyń kóptegen elderinde, AQSh-ta, Kanadada, Qytaı men Japonııada atap ótiledi. Bul kúni balalar óz analaryn asqan meıirimdilikteri, qamqorlyqtary men mahabattary úshin merekelerimen quttyqtaıdy. 

ESTE QALAR OQIǴALAR

10 jyl buryn (2002) Qazaqstan ıAdrolyq jetkizimshiler tobynyń 40-shy múshesi bolyp qabyldandy.

108 jyl buryn (1904) qazaqtyń uly ǵalymy, aǵartýshy, shyǵystanýshy, tarıhshy, etnolog, geograf, folklortanýshy Sh.Ýálıhanovtyń eńbekteri alǵash ret jarııalandy.

20 jyl buryn (1992) Qazaqstan Respýblıkasy men Fınlıandııa Respýblıkasy arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynastardy bekitý týraly kelisim jasaldy.

5 jyl buryn (2007) Sankt-Peterbor qalasyndaǵy «Nevskıı pıatochok» memorıalynda soǵys jyldary qyrǵyn urys bolǵan jerde «Pamıat jáne Slava» atty ınternatsıonaldy saıabaqtyń ashylý saltanatty ótti.

Uly Otan soǵysy jyldary Lenıngrad shaıqasyndaǵy qorǵaýshylardyń qurmetine saıabaqta 60 stella ornatylǵan, onyń ishinde qazaqstandyqtarda bar. Stellalardaǵy jazýlar ár ulttyń óz tilinde jazylǵan.

3 jyl buryn (2009) Elbasy Nursultan Nazarbaev Koreıa Respýblıkasynyń joǵary memlekettik nagradasy - «Mýgýnhva» (Máńgi gúldegen raýshangúl) ordenimen marapattaldy.

Qazaqstan men Koreıanyń dostyq baılanystarynyń damýyna zor úles qosqany úshin óz kezeginde Prezıdent Lı Men Bak Qazaqstannyń joǵary memlekettik nagradasy «Altyn Qyran» ordenimen marapattaldy.

3 jyl buryn (2009) Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti, Reseı Federatsııasynyń Úkimeti jáne Túrikmenstannyń Úkimeti arasyndaǵy Kaspıı jaǵalaýy gaz qubyryn salýdaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkatsııalaý týraly» Zańǵa qol qoıdy.

ESІMDER

64 jyl buryn (1948) ustaz, Qazaqstanda alǵashqy qımyl-qozǵalys fýnktsııalary buzylǵan, súıeý-qozǵalys apparattarymen qozǵalatyn múgedek balalardy oqytatyn eksperımentaldy mamandandyrylǵan mektepti uıymdastyrýshy ári dırektory ShAQShAQBAEV Shamıl Taýfıkuly dúnıege keldi.

Soltústik Qazaqstan oblysynda týǵan. Petropavl pedagogıkalyq ınstıtýtynyń jaratylystaný-geografııa fakýltetin bitirgen. 1989 jyly Shaqshaqbaev negizin qalaǵan mektepte múgedek balalardyń quqyǵy Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasy qabyldaǵan Halyqaralyq konventsııaǵa sáıkes tolyq júzege asyrylǵan. 2002 jyly AQSh Memlekettik departamentiniń shaqyrtýymen «Merıdıan» baǵdarlamasy boıynsha barlyq kategorııaly múgedekterdiń ómir súrý jaǵdaıymen tanysqan. Shaqshaqbaevtyń múgedek balalardyń quqyǵyn, abyroıyn saqtaý jáne oqytý júıesine joǵary baǵa berilgen. Onyń bastamasy men tájirbıesi 2001 jyly Almatyda Halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferentsııada, 2003 jyly Petropavlda Respýblıkalyq semınarda qoldaý tapqan. Shaqshaqbaev týraly bıografııalyq povest TMD jáne alys shet elderdiń gazet, jýrnaldarynda jalpy taralymy 4 mıllıon danamen jarııalanǵan. 2002 jyly Shaqshaqbaev «Qazaqstan Respýblıkasynyń  táýelsizdigine 10 jyl» mereıtoılyq medalimen, 2003 jyly «Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý qurmetti qyzmetkeri» tós belgisimen marapattalǵan. Onyń «Sotsıalnaıa adaptatsııa, reabılıtatsııa deteı-sırot s porajenıem fýnktsıı oporno-dvıgatelnogo apparata ı sohranennym ıntellektom» atty eńbegi jaryq kórgen.

83 jyl buryn (1929) metallýrg, tehnıka ǵylymynyń doktory, professor, Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri OMAROV Áshim Qurambaıuly dúnıege keldi.

Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Tóle bı aýdanynda týǵan. Máskeý bolat jáne qorytpalar ınstıtýtyn, KSRO Ǵylym akademııasy Metallýrgııa ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitirgen. 1953-1957 jyldary - Ózbek metallýrgııa zaýytynyń ınjeneri. 1960-1961 jyldary - Ózbekstan Ǵylym akademııasynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri. 1961-1968 jyldary - Qazaq hımııa-tehnologııa ınstıtýtynyń prorektory, kafedra meńgerýshisi. 1968-1984 jyldary - Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń rektory. 1984-1993 jyldary Shymkent  pedagogıkalyq ınstıtýtynyń rektory qyzmetn atqarǵan. 1993 jyldan Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetiniń professory, 1994 jyldan Chýkýrov ýnıversıtetiniń (Adana qalasy, Túrkııa) professory.

Ǵalymnyń negizgi ǵylymı eńbekteri komponentti qorytpalardyń fazalyq quramy men qurylymyn zertteýge, bolat qorytý tehnologııasyn jetildirýdiń teorııalyq jáne tájirıbelik máselelerine arnalǵan. 220 ǵylymı eńbektiń, onyń ishinde 9 monografııa men oqý quralynyń, 18 avtorlyq kýáliktiń, 9 patenttiń avtory.

«Qurmet», «Qazan tóńkerisi», «Eńbek Qyzyl Tý» ordenderimen, medaldarmen marapattalǵan.

77 jyl buryn (1935-1993) aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty, Soltústik Qazaqstan merınos qoılarynyń jańa tuqymyn óndirýshilerdiń biri ÁShІMBETOV Kemer Qojahmetuly dúnıege keldi.

Pavlodar oblysynda týǵan. Almaty zooveterınarlyq ınstıtýtyn (Qazaq Ulttyq agrarlyq ýnıversıteti) bitirgen.

Pavlodar oblysy Jelezınka aýdany Sovettik Qazaqstan keńsharynyń bas zootehnıgi, Lebıaji aýdany HHІІІ partsezd keńsharynyń dırektory, Pavlodar oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy mal sharýashylyǵy jáne mal tuqymyn asyldandyrý bóliminiń bastyǵy, oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasy bastyǵynyń orynbasary, Pavlodar sovhoz-tehnıkýmynyń dırektory, Sharbaqty aýdandyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, Pavlodar aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, Pavlodar oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy, eńbekshiler sharýashylyǵy qaýymdastyǵynyń tóraǵasy, «Turanbank» oblystyq basqarmasynyń aýyl sharýashylyǵy bóliminiń bastyǵy qyzmetterin atqarǵan.

«Eńbek Qyzyl Tý», úsh márte «Qurmet belgisi» ordenderimen jáne medaldarmen marapattalǵan.

47 jyl buryn (1965) zań ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasynyń Qurmetti sýdıasy ÁBDІRAIYMOV Baqytjan Jarylqasymuly dúnıege keldi.

Jambyl oblysynyń Qarataý qalasynda týǵan. S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetin (ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti) jáne onyń aspırantýrasyn, «Turan» ýnıversıtetin, Memleket jáne zań ınstıtýtynyń doktorantýrasyn bitirgen.

1992-1995 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik Joǵary Tórelik Sotynyń keńesshisi, Joǵary Tórelik Sotynyń sýdıasy. 1995-2002 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń sýdıasy. 2002-2006 jyldary - Parlament ókiliniń jetekshisi. 2006-2007 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Parlament Senaty Apparattynyń jetekshisi. 2007-2008 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Soty janyndaǵy sot ákimshiligi komıtetiniń tóraǵasy qyzmetterin atqarǵan. L.M.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ýnıversıtetiniń rektory bolyp qyzmet etti.

Ol «Qazaqstan Respýblıkasynyń jer protsesindegi zańdylyqty qamtamasyz etýdiń quqyqtyq tetigi», «Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasy boıynsha ekologııalyq zııandy óteý», «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jer protsesi», «Jer daýlaryn sheshýdiń protsessýaldyq erekshelikteri» atty monografııalardyń jáne 20-dan astam jer, agrarlyq jáne ekologııalyq zańnamalardyń agrarlyq máseleleri boıynsha oqý-tájirıbelik jáne ǵylymı-ádistemelik oqýlyqtardyń avtory.

«Qurmet» ordenimen, «Úsh bı», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Qurmetti sýdıasy» belgilerimen marapattalǵan.

76 jyl buryn (1936) jazýshy, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty QUMAROVA Shárbaný Muhıtqyzy dúnıege keldi.

Almaty oblysynyń Esik qalasynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin bitirgen. «Sotsıalıstik Qazaqstan» gazetinde, Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Kınematografııa jónindegi memlekettik komıtetinde, «Mádenıet jáne turmys» jýrnalynda, Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynda, «Jazýshy» baspasynda jumys istegen. Sodan bergi ýaqytta «Terezeler», «Sáýirdiń aq tańy», «Áıel shyraǵy», «Qyzyl qaıyń» atty áńgime-povester jınaǵy, «Qulja joly» povesi, «Qazbaýyr bulttar» roman-tolǵaýy, «Sezim patshalyǵy» romany jaryq kórgen. Shyǵarmalary basqa tilderge aýdarylǵan. Esik qalasynda qalamger atyndaǵy kóshe bar.

Qurmet ordenimen marapattalǵan.

71 jyl buryn (1941) medıtsına ǵylymynyń doktory TÓLEÝOV Asylbek Ermaǵanbetuly dúnıege keldi.

Aqtóbe oblysynda týǵan. Aqtóbe medıtsına ınstıtýtyn bitirgen. Almaty, Máskeý qalalaryndaǵy Onkologııa ınstıtýttarynda ordınator qyzmetin atqarǵan. Aqtóbe medıtsına ınstıtýtynyń assıstenti, onkologııa kafedrasynyń dotsenti, kafedra meńgerýshisi, klınıka jónindegi prorektory bolǵan. 8 jańashyl usynystyń, úsh ónertabystyń avtory. Onyń 75 ǵylymı eńbegi jáne «Óńesh ragin emdeý», «Asqazan ragin jedel emdeý» atty kitaptary jaryq kórgen.

49 jyl buryn Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary, QR Prezıdenti Ákimshiligi Qazaqstan halqy Assambleıasy hatshylyǵynyń meńgerýshisi - TOǴJANOV Eraly Luqpanuly dúnıege kledi. 1963 jyly 13 mamyrda Oral oblysynyń Aqjaıyq aýdanyndaǵy Shaǵataı aýylynda týǵan. Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirgen (1988), quqyqtanýshy. Zań ǵylymdarynyń kandıdaty (1995). Kandıdattyq dıssertatsııasynyń taqyryby: «Sibir qazaqtary oblysyn basqarý jáne Reseıdiń Shyǵys saıasatyndaǵy onyń orny (1822-1868)». 1980 jyldan - Oral oblysy Aqjaıyq aýdany Oktıabr orman sharýashylyǵynyń jumysshysy. 1981 jyldan - Keńes Áskeriniń qatarynda qyzmette. 1983 jyldan - Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń stýdenti, 1988 jyldan - memleket pen quqyqtyń teorııasy jáne tarıhy kafedrasynyń oqytýshysy. 1991 jyldan - QR GA Memleket jáne quqyq ınstıtýtynyń aspıranty, ǵylymı qyzmetkeri. 1996 jyldan- Qazaq memlekettik zań ýnıversıteti memlekettik qyzmet jene halyqaralyq quqyq fakýltetiniń dekany. 1999 jyldan - «Qazaq memlekettik zań akademııasy» RKQK Quqyq jáne memlekettik qyzmet ınstıtýtynyń dırektory (Astana). 2001 jyldan - Qaraǵandy oblysy ákiminiń orynbasary. 2006 jyldan - QR Ádilet mınıstrliginiń din jónindegi komıtetiniń teraǵasy. 2008 jyldan beri - Qazaqstan halqy Assambleıasy teraǵasynyń orynbasary, QR Prezıdenti Ákimshiliginiń Qazaqstan Halqy assambleıasy hatshylyǵynyń meńgerýshisi. Hobbıi - sport (fýtbol,voleıbol). Úılengen.

55 jyl buryn «Qazaqstan» RTRK AQ Jambyl oblystyq fılıalynyń dırektory - Meırambek Myltyqbaıuly TÓLEPBERGEN dúnıege keldi.  

1957 jyly týylǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin bitirgen. Qazaqstan Respýblıkasynyń mádenıet qaıratkeri, QR Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty. «Saǵasynda Talastyń bir aýyl bar» (1995), «Qaharman Baqtyoraz» (2000), «Aqıqat aldynda» (2002), «Ulbıke» (2002), «Shoqyr» (2003) degen kitaptardyń avtory. Segiz jınaqqa tańdaýly ocherkteri engen. Qazaqstan Prezıdentiniń Jarlyǵymen «Eren eńbegi úshin» medalimen (1999), Mádenıet, aqparat jáne qoǵamdyq kelisim mınıstrliginiń «Mádenıet qaıratkeri» belgisimen (2000), «Qazaqstan Respýblıkasy táýelsizdiginiń 10 jyldyǵy» medalimen marapattalǵan. Almaty oblysynyń «Balqash aýdanynyń qurmetti azamaty».

Eńbek jolyn Jambyl oblysynyń Sarysý aýdanyndaǵy Toǵyzkent sovhozynda qurylysshy bolyp bastaǵan. Al ýnıversıtetti bitirgen soń Almaty oblystyq «Jetisý» gazetinde bólim meńgerýshisi, jaýapty hatshynyń orynbasary, «Halyq keńesi» gazetinde bólim redaktory, «Egemen Qazaqstan» gazeti Almaty fılıalynyń basshysy, bólim bastyǵy jáne saıası sholýshysy boldy. Keıin «Qazaqstan temirjoldary» UQ» aktsıonerlik qoǵamynyń jurtshylyqpen baılanys jónindegi departamentiniń dırektory, «Qazaq gazetteri» JShS Almaty, Jambyl oblystary boıynsha ókili qyzmetterin atqarǵan. 2012 jyldyń mamyr aıyna deıin Jambyl oblysy ákiminiń orynbasary boldy.

2012 jyldyń 3 mamyrynan bastap «Qazaqstan» RTRK AQ Jambyl oblystyq fılıalynyń dırektory.

43 jyl buryn QR Statıstıka agenttigi tóraǵasynyń orynbasary Jaser Ázimhanuly JARQYNBAEV dúnıege keldi. 1969 jyly 13 mamyrda Jambyl qalasynda dúnıege kelgen, qazaq.  1993 jyly Jambyl gıdromelıoratıvtik-qurylys ınstıtýtyn úzdik bitirgen, ınjener-ekonomıst. 1998 jyly M.H. Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetinde «Qarjy jáne kredıt» mamandyǵyn úzdik bitirip, ekinshi joǵary bilim alady. 1999-2001 jyldary «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha Tehas Tehnologııalyq Ýnıversıtetinde (AQSh) oqyp, ekonomıka magıstri dárejesin alǵan. 1993 jyldan bastap 1994 jyl aralyǵynda Taraz qalasyndaǵy «Taraz» aktsıonerlik-kommertsııalyq bankiniń valıýtalyq bóliminiń ekonomısti, aǵa ekonomısti, bastyǵy bolyp jumys istegen.  1994-1998 jyldary - «Kazkommertsbank» AAQ Jambyl fılıalynyń operatsııalyq bóliminiń bastyǵy, valıýtalyq bóliminiń bastyǵy, kredıt bóliminiń bastyǵy, bas býhgalterdiń orynbasary. 1998-1999 jyldary - «Shymkentnefteorgsıntez» AAQT Taraz fılıaly dırektorynyń orynbasary. 2001 jyldan bastap memlekettik qyzmette. 2001 jyldan bastap 2002 jyl aralyǵynda   - Qazaqstan Respýblıkasy Ekonomıka jáne saýda mınıstrliginde Saýda saıasaty jáne halyqaralyq yntymaqtastyq departamenti ishki saýda saıasaty basqarmasynyń taldaý jáne boljaý bóliminiń bastyǵy; 2002 jyldan bastap 2003 jyl aralyǵynda - Qazaqstan Respýblıkasy Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrliginde boljamdyq balanstar men ulttyq shottar bóliminiń bastyǵy, Makroekonomıkalyq boljam jasaý basqarmasynyń bastyǵy; 2003 jyldan bastap 2007 jyl aralyǵynda - Qazaqstan Respýblıkasy Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrliginde Ekonomıkalyq saıasat jáne ındıkatıvtik josparlaý departamenti dırektorynyń orynbasary, Ekonomıkalyq saıasat jáne boljam jasaý departamentiniń dırektory;  2007 jylǵy qarashadan bastap 2009 jylǵy qazan aralyǵynda - «Úkimet jáne Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Banki janyndaǵy ulttyq taldamalyq ortalyq» AQ Basqarma tóraǵasynyń orynbasary bolyp jumys istedi; 2008 jylǵy 5 qarashadan bastap - Qazaqstan Respýblıkasy Tabıǵı monopolııalardy retteý agenttigi tóraǵasynyń orynbasary;  2009 jylǵy 25 jeltoqsannan bastap -Qazaqstan Respýblıkasy Statıstıka agenttigi tóraǵasynyń orynbasary.

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Qurmet gramotasymen jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýtsııasyna 10 jyl» medalimen marapattalǵan. «Nur Otan» partııasynyń múshesi bolyp tabylady.

46 jyl buryn (1966) sazger, Shámshitanýshy - Qaldybek QURMANÁLІ dúnıege keldi. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Otyrar jáne Báıdibek aýdandarynyń «Qurmetti azamaty».

76 jyl buryn (1936) jazýshy, halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty - Shárbaný QUMAROVA  dúnıege keldi.

59 jyl buryn (1953) jazýshy - Serikbaı BAIHONOV dúnıege keldi.