13 qazan. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER

Dúnıejúzilik trombozǵa qarsy kúres kúni

2014 jyly Halyqaralyq tromboz jáne gemostaz problemalary qoǵamynyń bastamasymen bekitilgen. Bul kúndi atap ótýdiń negizgi maqsaty – aýrýdyń sebep-saldary, aldyn alý, emdeý joldary týraly aqparat taratý. Bul kún 13 qazanda atap ótiledi, sebebi osy kúni tromboz patofızıologııasynyń negizin qalaýshylardyń biri, nemis ǵalymy Rýdolf Vırhov dúnıege kelgen.

Halyqaralyq apattar qaýpin azaıtý kúni

1989 jyly BUU Bas Assambleıasynyń qararymen bekitildi. Buryn Halyqaralyq tabıǵı apattar qaýpin azaıtý kúni dep atalǵan.

Bul kún alǵash ret 1990 jyly álemniń túrli elinde atalyp ótti. Onyń maqsaty – apattardyń aldyn alý mádenıetin qalyptastyrý jáne elderdiń tabıǵı ári tehnogendik apattarǵa daıyndyq deńgeıin arttyrý.

ESTE QALAR OQIǴALAR

1929 jyly Soltústik Qazaqstan radıohabary alǵash ret efırge shyqty. Búginde oblystyq radıo baǵdarlamalaryn «Qazaqstan telekommýnıkatsııalary» (KATELKO) kompanııasynyń spýtnıktik baılanysy arqyly oblystyń barlyq aýdany men Reseıdiń kórshiles oblystarynyń shekaralas aımaqtarynan tyńdaýǵa bolady.

1950 jyly Qostanaı oblysy Amangeldi aýdanynyń quramynda Arqalyq jumysshy kenti quryldy. 1956 jylǵy 27 qazanda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmynyń Jarlyǵymen Arqalyq resmı túrde jumysshy kenti mártebesin alyp, búkilodaqtyq komsomoldyq ekpindi qurylysqa aınaldy. Arqalyq qalasynyń qalyptasýy boksıt ken oryndaryn ıgerýmen tyǵyz baılanysty. 1965 jylǵy 30 maýsymda Arqalyq qala mártebesin aldy. Ol kezde qala aýmaǵy 174 gektardy, al halqynyń sany 15 100 adamdy qurady. 1970 jylǵy 23 qarashada Arqalyq jańadan qurylǵan Torǵaı oblysynyń ákimshilik ortalyǵyna aınaldy.

1990 jyly «Aqmola aqıqaty» (qazirgi «Astana aqshamy») gazetiniń alǵashqy sany jaryq kórdi. Alǵashynda aptasyna bir ret shyǵyp turǵan basylym 1998 jyldyń qańtarynda «Aqmola aqshamy», odan keıin «Astana habary» keıinnen «Astana aqshamy», «Astana aqshamy» atanyp, respýblıkalyq qoǵamdyq-saıası gazet mártebesine ıe boldy. 1998 jylǵy 10 maýsymda basylym Qazaqstannyń jańa astanasynyń tusaýkeserinen tikeleı reportajdar jarııalap, «Astana aqshamy» ataýymen oqyrmanǵa jol tartty.

1995 jyly Qazaqstanda Dıabet qaýymdastyǵy quryldy. Ol 1996 jyly 176 el birikken Halyqaralyq dıabet federatsııasynyń quramyna kirdi.

1999 jyly QR Energetıka, ındýstrııa jáne saýda mınıstrliginiń Atom energetıkasy komıteti quryldy. Negizgi mindetteri – atom energııasyn paıdalaný salasyndaǵy memlekettik retteý, Qazaqstan Respýblıkasynyń aýmaǵynda ıadrolyq jáne radıatsııalyq qaýipsizdikti qadaǵalaý, atom energııasyn paıdalaný nysandaryndaǵy apatqa qarsy josparlaýdy baqylaý, ıadro materıaldary men qondyrǵylaryn fızıkalyq qorǵaýdy qadaǵalaý.

2010 jyly Aýstralııanyń Kanberra qalasynda ótken Moneta saraılary dırektorlarynyń 26-shy Konferentsııasynda Qazaqstannyń «Barys» monetasy «Eń ádemi moneta» jáne «Tehnologııalyq jaǵynan eń sátti oryndalǵan moneta» atalymdaryn jeńip aldy. Moneta 925 synamaly kúmisten soǵylǵan, dıametri – 38,61 mm, árbiri bir mıllımetr dıametrge ıe eki brıllıant ornatylǵan.

2014 jyly Nıý-Iorkte Qazaqstan Respýblıkasynyń BUU janyndaǵy Turaqty ókili Qaırat Ábdirahmanov pen Togo Respýblıkasynyń Turaqty ókili Kodjo Menan eki memleket arasynda dıplomatııalyq qatynastar ornatý týraly birlesken kommıýnıkege qol qoıdy.

2015 jyly Taraz qalasynda respýblıkalyq mańyzy bar tarıhı eskertkish «Ejelgi Taraz» arheologııalyq saıabaǵy ashyldy. Aýmaǵy 20 gektardy quraıtyn saıabaqta kireberis arka, sholý munarasy, Dostyq úıi men kongress-holl ornalasqan etnomádenı ortalyq, etnografııalyq mýzeı, «Taraz sazdary» stelasy jáne «Myńbulaq» saıabaǵy boı kóterdi. Keshen qurylysyna 2,5 mlrd teńge jumsaldy.

2017 jyly «Kazinform» halyqaralyq aqparat agenttigi men The Business Year (TBY) halyqaralyq baspasy jáne zertteý kompanııasy jalpy qyzmetti uıymdastyrý, kontent almasý, birikken jobalar ázirlep, birlesken sharalardy uıymdastyrý jóninde kelisim jasasty. «The Business Year» — ulttyq ekonomıkadaǵy jyldyq ekonomıkalyq resýrstar baspasy jáne aldyńǵy qatarly zertteý fırmalarynyń biri. 35 elde ókildigi bar.

2018 jyly qazaqstandyq Dıas Bahraddın jasóspirimder arasyndaǵy Olımpıada oıyndarynda kanoemen jekeleı jarysýdan altyn medal jeńip aldy. Ol tartysty básekede 1:54.66 nátıjesimen márege birinshi bolyp jetti.

2019 jyly Almatyda Halyqaralyq jeńil atletıka federatsııalary qaýymdastyǵynyń (IAAF) I deńgeıli halyqaralyq kýrstary bastaldy. Mundaı kýrs tek Qazaqstanda emes, Orta Azııada alǵash ret uıymdastyryldy.

Baǵdarlama maqsaty – jattyqtyrýshylarǵa, oqytýshylarǵa halyqaralyq jeńil atletıkanyń zamanaýı bilimderi men damý úrdisterin jetkizý, olardyń kásibı biliktiligin arttyrý, sondaı-aq elimizdiń ortalyq óńirleri men barlyq aımaqtaryndaǵy mamandardyń bilimin jetildirý.

2020 jyly Kýala-Lýmpýr qalasyndaǵy Malaızııanyń Ulttyq kitaphanasynda Abaı atyndaǵy Qazaq ádebıeti men mádenıeti ortalyǵy ashyldy. Ortalyqtyń negizgi maqsaty – Qazaqstannyń baı ádebı murasy men tarıhı-mádenı qundylyqtaryn sheteldik aýdıtorııaǵa tanystyrý. Ortalyqqa syı retinde qazaq ádebıetiniń kitaptary men shyǵarmalary, sondaı-aq qazaq halqynyń ulttyq mýzykalyq aspaby – dombyra tabystaldy.

2021 jyly AQSh-tyń Sıetl qalasynda Ulttyq stýdenttik sport qaýymdastyǵy (NCAA) chempıonaty aıasynda golftan Pat Lesser–Harbottle Invitational týrnıri ótti. Atalǵan jarysqa qazaqstandyq golfshy Rıvekka Jumaǵulova da qatysyp, týrnır jeńimpazy atandy.

2023 jyly Stepnogorsk qalasynda Qutqarýshylar kúni qarsańynda Asqar Zabıkýlınge arnalǵan mýral paıda boldy. Qaza tapqan órt sóndirýshiniń beınesin beıneleıtin art-nysandy sýretshi Abylaıhan Súleımenov №3 mamandandyrylǵan órt sóndirý bóliminiń (MÓSB-3) ǵımaratynyń qasbetine saldy.

Asqar Zabıkýlın 2022 jylǵy qarashada órtti sóndirý kezinde qaısarlyq kórsetip, úsh adamnyń ómirin ajaldan arashalap qaldy. Órt sóndirýshi úshinshi dárejeli kúıik alyp, aýrýhanada kóz jumdy. Onyń erligin máńgi este qaldyrý maqsatynda Astana qalasyndaǵy kóshelerdiń birine Asqar Zabıkýlınniń esimi berildi.

2024 jyly Jibek Qulymbetova djıý-djıtsý men grepplıngten on dúrkin álem chempıony atandy. Astanada ótken grepplıngten UWW álem chempıonatynda 17 jastaǵy Jibek eki altyn medal jeńip aldy. Ol eki sanat boıynsha saıysqa tústi: «GI» (kımono) jáne «NO GI» (kımonosyz).

2024 jyly Qyrǵyzstan astanasy Bishkek qalasyndaǵy Ǵapar Aıtıev atyndaǵy Ulttyq beıneleý óneri mýzeıinde «Qazaqstan sýretshiler kózimen» atty kartınalar kórmesi ashyldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń kúnine oraı uıymdastyrylǵan kórme qyrǵyzstandyq sýretshilerdiń týyndylaryn biriktirip, kórermenderge Qazaqstannyń mádenıeti men tabıǵatyn, sondaı-aq halyqtyń tynys-tirshiligin tanystyrdy.

2024 jyly Qazaqstan dástúrli sport pen kıbersportty ushtastyratyn biregeı doda — Phygital Games of the Future 2026 týrnırin ótkizýge resmı túrde tańdaldy. Aýqymdy jarysty qabyldaý quqyǵy úshin Qazaqstanmen qatar Perý men Chılı de úmitker boldy. Týrnır aıasynda qatysýshylar fızıkalyq belsendilik pen tsıfrlyq tehnologııalardy toǵystyrǵan fıdjıtal sport túrleri boıynsha baq synady.

2025 jyly EXPO Awards marapattaý rásiminde EXPO 2025 Osaka dúnıejúzilik kórmesiniń qorytyndylary jarııalandy. Qazaqstan pavılony «Theme Development» – «Kórme taqyrybyn ashý» basty nomınatsııasy boıynsha «S» sanatyndaǵy shaǵyn pavılondar arasynda birinshi orynǵa ıe boldy. Bul sanatta 90-nan astam el bar. Qazaqstan ekspozıtsııasy EXPO 2025 Osaka kórmesiniń taqyrybyn ózindik ári mazmundy ashqany úshin joǵary baǵalandy.