13 qarasha. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER

Dúnıejúzilik meıirim kúni

Bul kún 1998 jyly belgilendi. Merekeni atap ótý týraly bastama Tokıoda ótken Halyqaralyq meıirimdilik qozǵalysynyń alǵashqy konferentsııasynda kóterildi. Oǵan Sıngapýr, Japonııa, AQSh, Kanada, Ulybrıtanııa, Taıland jáne Avstralııa ókilderi qatysty. Keıin qozǵalys qataryna ózge elderdiń eriktileri de qosyldy.

Ataýly kúnniń basty maqsaty – til men mádenıet aıyrmashylyǵyna qaramastan, halyqtardy izgilik jolynda biriktirý. Sonymen qatar ár ulttyń ózindik bolmysy men ereksheligin saqtaı otyryp, ózara túsinistik pen tatýlyqty nyǵaıtý.

Ókpeniń sozylmaly obstrýktıvti aýrýyna qarsy kúres kúni

Bul kún jyl saıyn qarasha aıynyń ekinshi nemese úshinshi aptasynyń sársenbisinde Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń bastamasymen atap ótiledi. Alǵash ret 2002 jyly ótkizilgen bul kúndi Ókpeniń sozylmaly obstrýktıvti aýrýy jónindegi jahandyq bastama (GOLD) túrli elderdiń dárigerlerimen birlesip jyl saıyn uıymdastyrady. Onyń basty maqsaty – halyqtyń osy aýrý týraly túsinigin keńeıtip, onyń aldyn alý joldary jónindegi aqparatty arttyrý.

Halyqaralyq zaǵıptar kúni

1745 jylǵy 13 qarashada Frantsııada zaǵıptarǵa bilim berýdiń negizin qalaýshylardyń biri, Parıj ben Sankt-Peterbýrgte kózi kórmeıtin adamdarǵa arnalǵan birneshe mektep pen kásiporyn ashqan belgili pedagog Valentın Gaıýı dúnıege keldi. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń sheshimimen osy kún Halyqaralyq zaǵıptar kúni bolyp belgilendi. Ataýly kúnniń basty maqsaty – kórý qabiletinen birjola aıyrylǵan, ómirde qıyndyqqa tap bolǵan jandardyń jaǵdaıyna qoǵam nazaryn aýdarý.

ESTE QALAR OQIǴALAR

1970 jyly Memlekettik syılyqqa ıe bolǵan «Qyz Jibek» kórkem fılmi ekranǵa shyqty. Fılmniń stsenarıı avtory Ǵabıt Músirepov pen basty rólderdi somdaǵan Asanáli Áshimov, Quman Tastanbekov jáne Merýert Ótekesheva da Qazaq KSR Memlekettik syılyǵymen marapattaldy. Al 1972 jyly Tbılısıde ótken V Búkilodaqtyq kınofestıvalde fılm úzdik kórkemdik bezendirýi úshin dıplom men syılyqqa ıe boldy.

Fılmge arqaý bolǵan «Qyz Jibek» jyrynda XVI–XVII ǵasyrlardaǵy qazaq dalasynyń tynys-tirshiligi sóz bolady. Handyqtar arasyndaǵy tartys pen rýaralyq qaqtyǵystar órshigen sol kezeńdegi eki jaýlasqan rýdyń jastarynyń qaıǵyly mahabbaty arqyly halyqtyń rýhanı dúnıesi, arman-muraty men el birligine degen umtylysy sýretteledi.

1997 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq bankiniń mýzeıi resmı túrde ashyldy. Qazir mýzeı qorynda 5 myńnan astam jádiger saqtalǵan. Olardyń qatarynda Almaty mańyndaǵy qazba jumystary kezinde tabylǵan, altyn qańyltyrlarmen áshekeılengen saq jaýyngeriniń kıim úlgisi – «Altyn adamnyń» maketi bar. Ony qazaqstandyq sýretshi-restavrator Qyrym Altynbekov jasaǵan.

2012 jyly Jambyl oblysynyń Shý aýdanynda jańa hımııa óndiristerin damytýǵa jol ashatyn «Taraz» hımııalyq parki» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵy quryldy. 505 gektar aýmaqty alyp jatqan aımaq joǵary tıimdi tehnologııalar negizinde hımııa ónimderin óndirýge baǵyttalǵan.

2012 jyly BUU Bas Assambleıasy Adam quqyqtary jónindegi keńeske 18 jańa músheni saılady. Osy daýys berý nátıjesinde Astana BUU-nyń adam quqyqtaryn qorǵaý júıesindegi mańyzdy organnyń quramyna alǵash ret endi.

Keńes quramyna Argentına, Brazılııa, Venesýela, Gabon, Germanııa, Irlandııa, Qazaqstan, Kenııa, Kot-d’Ivýar, Birikken Arab Ámirlikteri, Pákistan, Ońtústik Koreıa, AQSh, Serra-Leone, Chernogorııa, Estonııa, Efıopııa jáne Japonııa kirdi.

2013 jyly Tarazda Qazaqstannyń ulttyq valıýtasy – teńgeniń aınalymǵa engizilýine arnalǵan eskertkish stela ashyldy. Tuǵyrda «T» árpi túrindegi teńge beınelengen. Onyń ústine dıametri 120 santımetr, salmaǵy jarty tonnaǵa jýyq tot baspaıtyn bolattan jasalǵan teńge monetasy ornatylǵan. Monetanyń syrtqy betinde 1993 jylǵy 15 qarashada Qazaqstanda ulttyq valıýta aınalymǵa engizilgeni jazylǵan. Al tuǵyrdaǵy jazýda teńgeniń Tarazdan elimizdiń ózge qalalaryna jóneltilgeni kórsetilgen.

2013 jyly «Qazaqstannyń florasy men faýnasy» serııasymen nomınaly 500 teńgelik «Kaspıı ıtbalyǵy» estelik kúmis monetasy aınalymǵa shyǵaryldy. 925 synamaly kúmisten jasalǵan monetanyń salmaǵy 24 gramm, ólshemi 38,6×28,81 mm. «Proof» sapasymen shyǵarylǵan monetanyń taralymy 5 myń danany qurady.

2013 jyly Qazaqstan Ulttyq banki «Respýblıka maqtanyshy» serııasymen nomınaly 500 teńgelik, altyn jalatylǵan «Almanyń otany» estelik kúmis monetasyn aınalymǵa shyǵardy.

925 synamaly kúmisten jasalǵan monetanyń betine altyn jalatylǵan. Salmaǵy – 31,1 gramm, dıametri – 38,61 mm. «Proof» sapasymen shyǵarylǵan monetanyń taralymy 7 myń dana. Jıegi bederli.

2015 jyly Nıý-Iorktegi «Metropolitan Classics» baspasy qazaqtyń kórnekti aqyny Muqaǵalı Maqataevtyń tańdaýly óleńderi men jazýshy Berdibek Soqpaqbaevtyń «Meniń atym – Qoja» povesin aǵylshyn tilinde jaryqqa shyǵardy. Osylaısha qazaq ádebıetiniń klassık týyndylary sheteldik oqyrmanǵa keńinen jol tartty.

2017 jyly Jezqazǵanda Shyńǵys hannyń zamandasy, qolbasshy ári jyraý Ketbuǵaǵa eskertkish ornatyldy. Tarıhta dańqty qolbasshy, kúıshi retinde qalǵan Ketbuǵaǵa Joshy hannyń qazasyn Shyńǵys hanǵa jetkizetin «Aqsaq qulan» kúıi tıesili. Granıt tuǵyrǵa ornatylǵan qola eskertkish at ústindegi Ketbuǵany beıneleıdi. Eskertkishtiń jalpy bıiktigi – 10,5 metr. Músin avtory – Asqar Nartov.

2019 jyly elordada «Teńge – táýelsizdik sımvoly» atty kórme ótti. Onda 1923–1937 jyldardaǵy Memlekettik jınaq kassasynyń qyzmeti, ulttyq valıýtanyń aınalymǵa engizilýi, alǵashqy banknottar men monetalardyń dızaınyn ázirleý barysy, sondaı-aq teńgeniń 26 jyl ishinde ózgerý tarıhy týraly arhıvtik qujattar men materıaldar usynyldy.

Kórmeniń maqsaty – arhıv derekteri arqyly elorda turǵyndary men qonaqtaryn Qazaqstan bank júıesiniń qalyptasý tarıhymen tanystyrý, teńgeniń táýelsizdik sımvoly retindegi mańyzyn dáripteý arqyly otansúıgishtik sezimdi nyǵaıtý.

2020 jyly «Kazinform» basshysy «Úrker-2020» arnaıy syılyǵyn Mońǵolııadaǵy qazaqtildi KazNews portaly men Reseıdiń TASS agenttigine tabystady.

Marapattaý rásiminde «QazAqparat» basqarma tóraǵasy Asqar Omarov agenttiktiń halyqaralyq aqparat keńistigindegi damýy Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin qarqyn alǵanyn atap ótti.

– Ǵasyrǵa jýyq tarıhy bar «Kazinform» halyqaralyq aqparat agenttiginiń damýy elimiz táýelsizdik alǵannan keıin jańa deńgeıge kóterildi. Sol kezde biz halyqaralyq aqparat agenttigine aınaldyq. Sondyqtan bul arnaıy syılyqty sheteldik seriktesterimizge tabystaýdy jón kórdik. «Úrker» músinshesi men sertıfıkattardy 100 jyldan beri seriktes bolyp kele jatqan Reseıdiń TASS agenttigine berýdi uıǵardyq, – dedi Asqar Omarov. Al «Kazinform» HAA atynan Mońǵolııadaǵy qazaqtildi KazNews portalyna 1 mıllıon teńge tabystaldy.

2020 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq mýzeıinde «Ejelgi túrki órkenıeti» zaly ashyldy. Ekspozıtsııa úsh bólimnen turady. Birinshi bólim túrkilerdiń jazba mádenıetine arnalǵan. Onda tas músinderge qashalǵan kóne túrki rýnıkalyq jazbalary usynylǵan. Bul jazbalar Orta Azııa, Sibir, Mońǵolııa men Qazaqstan aýmaǵynda bolǵan tarıhı oqıǵalar týraly mol málimet beredi. Ekinshi bólimde ejelgi túrkilerdiń mádenı-ǵuryptyq keshenderiniń ajyramas bóligi sanalatyn tas músinder qoıylǵan. Al úshinshi bólimnen ortaǵasyrlyq túrki dáýirine jatatyn eskertkishterden tabylǵan at ábzelderi, qarý-jaraq pen turmystyq buıymdar oryn alǵan.

2023 jyly Ońtústik Qazaqstan pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń Arheologııa ortalyǵynyń ǵalymdary Qarjantaý jotasyndaǵy Silbeli shatqalyn zertteý barysynda buryn belgisiz bolǵan jańa arheologııalyq eskertkishterdi tapty. Qańly memleketiniń dáýirine jatatyn Silbeli qorymy b.z.d. II ǵasyrdan b.z. IV ǵasyryna deıingi kezeńdi qamtıdy. Onda ejelgi qoǵamnyń aqsúıekterine arnalǵan 16 iri qorǵan bar.

Arheologtar budan bólek, 20 qorǵannan turatyn taǵy bir qorymdy anyqtady. Ondaǵy qorǵandar shaǵyn bolǵandyqtan, jerlengen adamdardyń áleýmettik dárejesi tómenirek bolǵan dep boljanady. Arheologııalyq keshen teńiz deńgeıinen 1 750 metr bıiktiktegi qorǵalatyn aýmaqta ornalasqan. Bul ony zańsyz qazba jumystarynan saqtaýǵa múmkindik beredi. Zertteýshiler alǵash ret jerleý qurylysy men onyń ústindegi qorǵanǵa zaqym keltirmeı, jerleý kamerasyna kirip, tarıhı landshafttyń tutastyǵyn saqtap qaldy.

2024 jyly QR Ortalyq memlekettik kınofotoqujattar men dybys jazbalary arhıviniń delegatsııasy «Arhıv – 2025» keshendi jospary aıasynda Mońǵolııanyń Ulttyq arhıvinde zertteý júrgizip, Qazaqstan tarıhy men mádenıetine qatysty qundy materıal tapty. Osy maqsatta delegatsııa Mońǵolııa astanasy Ulan-Batyrǵa arnaıy issaparmen bardy.

Zertteý nátıjesinde arhıv qorynan 90 fotqujat pen jalpy uzaqtyǵy 92 mınýttyq kınofılmniń kóshirmesi alyndy. Fılmde qazaqstandyq delegatsııa ókilderiniń Baıan-Ólgeı aımaǵyndaǵy qazaqtardyń turmys-tirshiligimen tanysqan sátteri men mereıtoılyq sharalardyń shejiresi qamtylǵan. Al fotosýretterde jergilikti qazaqtardyń kúndelikti ómiri, teatr ártisteriniń óner kórsetýi, sondaı-aq ár jyldary Mońǵolııaǵa barǵan kórnekti tulǵalar beınelengen.

2025 jyly Almatyda ótken Central Asia Fintech Summit 2025 sammıtinde Ulttyq bank tóraǵasy Tımýr Súleımenov Qazaqstanda bankaralyq QR-tólemderdiń biryńǵaı júıesi resmı iske qosylǵanyn málimdedi. Jańa júıe arqyly klıentter bankke qaramastan, kez kelgen saýdany biryńǵaı QR-kodpen tóleı alady.