120 jyl: Syr boıyndaǵy shoıynjoldyń shejireli tarıhy
QYZYLORDA. KAZINFORM – Bıyl Syr óńiriniń ekonomıkasyna qan júgirtip, alysty jaqyndatyp, barys-kelisti jeńildetken temirjoldyń qurylǵanyna – 120 jyl. Shoıyn joldyń shejireli tarıhynan syr shertetin biregeı jádigerler Qyzylorda lokomotıv deposynyń mýzeıinde saqtaýly tur.
Mýzeı 1976 jyly deponyń 70 jyldyǵy qarsańynda ashylyp, keıin kúrdeli jóndeýden ótti.
Kireberisinde eki geografııalyq karta ilingen. Onyń birinde qazaq jerinde áli temirjol salynbaǵan XIX ǵasyrdaǵy, al ekinshisinde temirjol salynǵan XX ǵasyrdaǵy kórinis beınelengen.
– 1900 jyly Tashkent pen Orynbor aralyǵynda temirjol salý máselesi qozǵalyp, osy jyldyń kúzinde qurylys bastaldy. 1901 jyldyń 26 sáýirinde Reseı patsha úkimetiniń memlekettik keńesi aldyn ala bekitilgen eki baǵyt boıynsha, ıaǵnı shyǵysta Orsk-Torǵaı, batysta Iletsk-Aqtóbe-Shalqar-Qazaly-Qyzylorda arqyly temirjol salyna bastady. 1904 jyly 1 qańtarda Orynbor-Qazaly bóligi aıaqtalsa, 1905 jyly 5 qańtarda Tashkent-Qazaly aralyǵynda jolaýshylar men júk poıyzdary úzdiksiz qatynaı bastady. 1853 jylǵy 28 shildede Orynbor general-gýbernatory Vasılıı Alekseevıch Perovskıı Syr boıy qazaqtaryn qorǵaýdy syltaýratyp orys áskerimen Aqmeshit bekinisine basyp kirip, qoqandyqtardy qaladan qýyp shyǵady. Qala Perovsk atalyp, 1867 jyly Syrdarııa ýeziniń ortalyǵyna aınalady, - dedi mýzeı qyzmetkeri Úmit Bekqojaeva.
Onyń aıtýynsha, Sankt-Peterbor muraǵatynan alynǵan anyqtamaǵa súıensek, Perovsk parovoz deposy 1906 jyly 1 qańtarda tolyq paıdalanýǵa berilgen.
– Bul jerden oblys stansalaryndaǵy temirjol vokzaldary men depolarynyń qurylysy týraly derekke qanyǵýǵa bolady. Kelýshiler sondaı-aq 1917 jyly azamat soǵysynyń bastalýyna baılanysty qaýip-qaterdiń aldyn alý maqsatynda qurylǵan Qyzyl gvardııa partızan jasaǵy týraly aqparatpen tanysa alady. Quramynda 76 depo jumysshysy men kommýnıst bar jasaq mashınıst kómekshisi Nıkolaı Fedorovıch Selıverstovtyń basshylyǵymen sol kezderi Atbasar stantsııasynan Perovsk qalasynyń turǵyndaryna azyq-túlik, nan jetkizgen. Qyzylgvardııashylar komandıri Qandyaǵash stantsııasynda erlikpen qaza tapty. Taǵy bir ekspozıtsııa ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde eseli eńbektiń úlgisin kórsetken parovozshylarǵa arnaldy. Soǵys bastalǵan alǵashqy ýaqytta depo jumysshylarynyń jartysyna jýyǵy maıdanǵa attanǵan. Temirjolshylardyń beıbit ómirdegi eńbegi men erligi, qyrýar jetistigi de tórimizde tur, - dep atap ótti Ú. Bekqojaeva.
Mýzeıdiń negizin mashınıst-nusqaýshy ıA.S.Kozýlın qalap, onyń jumysyn uıymdastyrýǵa depo bastyǵy A.Ospanov, bólimshe bastyǵy O.Janádilov, J.Hamıdov, kásipodaq uıymynyń tóraǵasy A.Tileýǵabylov atsalysty.
– Munda temirjolda ár jyldary qoldanylǵan qolshamdardy, mashınıster qural-saımany men qujatyn salyp júretin jolsapar sómkelerin, ótken ǵasyrdyń 90-jyldaryna deıin qoldanylǵan telefondardy, ótken ǵasyrdyń basynda jáne 60-jyldary shyǵarylǵan rels túrlerin, boks tabanyn keziktirýge bolady. 8 jumysshy parovozdy ornynan qozǵaltý úshin osyndaı 4 boks tabanyn paıdalanǵan. Soǵystan keıin halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirý maqsatynda parovoz parki, temirjol jóndeý jumysy qarqyn aldy. 1960 jyly teplovoz turatyn eki sektsııaly tseh salyndy. Daıyndaý tsehynyń janynan janarmaı apparatýralaryn, avtotejegish qondyrǵylaryn, elektr apparatýralaryn jóndep, qalpyna keltiretin bólimder, qural-saıman tsehy qaıtadan jasaqtaldy. Qazaqtan shyqqan tuńǵysh parovoz mashınısi Ermahan Nurbaevtyń osy depoda eńbek etkeni – biz úshin maqtanysh. Ǵasyrlyq tarıhynda depo jol qatynasy mınıstrligi men temirjol kásipodaǵy ortalyq komıtetiniń aýsyspaly qyzyl týyn ıelengen. 1904 jyldan beri qoldanysta bolǵan parovoz, teplovozdardyń maketi ótken kúndi kóz aldymyzǵa ákeledi, - dedi Úmit Bekqojaeva.
2005 jyly Qyzylorda lokomotıv deposy ǵasyrlyq toıyn atap ótti. Mereıtoı qarsańynda depo aýlasynda bıik tuǵyrda parovoz eskertkishi boı kóterdi.
Buǵan deıin biz Oral qalasynda qurylǵanyna 190 jyl tolǵaly otyrǵan Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ǵımaratyn jańadan salý qajettiligi týyndaǵanyn jazǵan edik.
