12 qyrkúıek. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER

Jergilikti áskerı basqarý organdary kúni

1991 jylǵy 12 qyrkúıekte Qazaq KSR Prezıdentiniń áskerı komıssarıatqa respýblıkalyq organ mártebesin berý jáne oǵan respýblıkanyń barlyq áskerı komıssarıattaryn baǵyndyrý týraly Jarlyǵy kúshine endi. Qorǵanys departamentteri, basqarmalary jáne bólimderi Qarýly Kúshterdiń quramdas bóligi jáne eldiń qorǵanys qabiletin qamtamasyz etýde mańyzdy ról atqarady. Jergilikti áskerı basqarý organdarynyń bólimsheleri áskerler men áskerı oqý oryndaryn shtattyq qurammen qamtamasyz etý, áskerı rezervterdi esepke alý jáne oqytýdy uıymdastyrý, sondaı-aq qazaqstandyqtar arasynda áskerı-patrıottyq jumys júrgizý sııaqty mindetterdi oryndaıdy.

Jergilikti áskerı basqarý organdarynyń qazirgi júıesi barlyq oblystarda, qalalarda jáne aýdan ortalyqtarynda ornalasqan 20 departamentten, 31 basqarmadan jáne 164 qorǵanys isteri jónindegi bólimnen turady.

1992 jyldan bastap 676 000-nan astam azamat mindetti áskerı qyzmetke shaqyryldy. Al 31 000-nan astam áskerı mindetti azamat áskerı daıyndyqqa tartyldy. Áskerı oqý oryndarynda oqý úshin 42 000-nan astam kýrsant tańdaldy. QR Qorǵanys mınıstrliginiń Áskerı-tehnıkalyq mektepterinde 50 000-nan astam maman daıyndaldy.

Qazaq kınosy kúni

«Amangeldi» fılmi — alǵashqy qazaq kınosy. Ult batyry Amangeldi Imanov týraly kıno «Lenfılm» stýdııasynda túsirildi. Rejısseri — Mark Levın. Amangeldiniń rólin akter Elýbaı Ómirzaqov somdady.

Qazaqtar týraly túsirilgen alǵashqy fılm osylaı dúnıege keldi. 1941 jyldyń 12 qyrkúıeginde Almatyda fılm túsiretin Kórkem jáne derekti fılmder stýdııasy jumysyn bastady. Keıin onyń ataýy «Qazaqfılm» kınostýdııasy bolyp ózgertildi.

Qazaqstan kınematografısteri odaǵynyń basshysy Baýyrjan Nógerbekov 2005 jyly bul kúndi (12 qyrkúıek) «Qazaq kınosy kúni» dep ataýdy usyndy.

Dúnıejúzilik tyrnalar kúni

Tyrnalardyń shamamen 15 túri bar. Keıbir túrleri Qyzyl kitapqa engizilgen. Tyrnalar kúni alǵash ret 2002 jyly Amerıka Qurama Shtattarynda atalyp ótti. Joıylyp ketý qaýpi bar tyrna túrin saqtap qalý úshin ekolog ǵalymdar onyń jumyrtqalaryn qaýipsiz jerge kóshirip, uıa salýǵa qolaıly basqa tyrna túriniń uıasyna ornalastyrdy. Qutqarylǵan qustardyń tutas bir toby uıaǵa ketken kún jańa ekologııalyq mereke bolyp jarııalandy. Al tyrna tabıǵatty qorǵaý uıymdarynyń sımvolyna aınaldy.

ESTE QALAR OQIǴALAR

1931 jyly Pavlodar oblysynyń eń kóne merzimdi basylymdarynyń biri — Sharbaqty aýdanynyń «Minber» («Trıbýna») gazeti jaryq kórdi. Gazet betterinde aýdan ortalyǵyndaǵy jańalyqtar jarııalandy, aýyl ómiri de nazardan tys qalǵan joq. Aýyl sharýashylyǵynyń ozattary, úzdik dárigerler men muǵalimder, eginshiler men ormanshylar gazet materıaldarynyń basty keıipkerleri boldy.

1941 jyly Qazaq KSR-niń Halyq komıssarlary keńesiniń № 762 qaýlysyna sáıkes Almaty (kórkem fılmder) kınostýdııasy quryldy. 1960 jyly stýdııanyń ataýy «Qazaqfılm» bolyp aýystyryldy. 1984 jyly kınostýdııaǵa ulttyq kınematografııanyń kórnekti qaıratkeri Sháken Kenjetaıuly Aımanovtyń aty berildi.

1998 jyly Almaty qalasynda aqyn, ǵalym, qoǵam qaıratkeri Ahmet Baıtursynulynyń eskertkish-bıýsi men murajaıynyń ashylý saltanaty ótti.

2006 jyly Mahmud Qashqarıdiń «Dıýanı luǵat at-Túrik» atty eńbeginiń orys tilindegi alǵashqy basylymy jaryq kórdi. Atalǵan eńbek túrki tilderiniń eń kóne sózdigi jáne Ortalyq Azııadaǵy órkenıet tarıhy týraly mańyzdy bilim kózderiniń biri.

Qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Áýezovtiń nemeresi, shyǵystanýshy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Zıfa-Alýa Áýezova ejelgi túrikterdiń qaıtalanbas mádenı eskertkishin aýdarýǵa úsh jyldan astam ýaqytyn arnady.

Basylym tolyqtaı HІ ǵasyrda Mahmud Kashqarı qurastyrǵan «Dıýanı Luǵat at-túrik» sózdiginiń arab tilindegi túpnusynan aýdarylǵan.

2009 jyly Almatyda qazaq jáne orys tilderinde jaryq kórgen «Almaty tarıhy» atty kitaptyń 1, 2-tomdary, «Almaty entsıklopedııasy», «Jetisýdyń ortaǵasyrlyq astanalary», «Almaty — myń jyldyq tarıh» atty shyǵarmalar tanystyryldy.

Kitaptardy Ulttyq ǵylym akademııasynyń Álkeı Marǵulan atyndaǵy Arheologııa, Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný, Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýttarynyń mamandary birlese ázirledi.

Týyndylarda túrli derek kózderi negizge alyna otyryp, qalanyń ejelgi dáýirden qazirgi zamanǵa deıingi túıindi sátteri jańa kózqarasta tujyrymdalyp jazylǵan.

2012 jyly Astanadaǵy L. N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde ashyq aspan astyndaǵy «Qumaı» arheologııalyq-etnografııalyq kesheni ǵylymı ortalyǵy men landshaft murajaıyn qurý jobasy tanystyryldy.

Keshende jalpy tarıhy 4 myń jyldan asatyn qola dáýiriniń, erte temir dáýiriniń (saq kezeńi), ǵun jáne túrki dáýirleriniń ejelgi jáne ortaǵasyrlyq eskertkishteri jınalǵan. Shara aıasynda Astanadan 120 shaqyrym shyǵysta Qumaı ózeniniń jaǵasyndaǵy «Buırataý» Memlekettik ulttyq tabıǵı parkinde ornalasqan keshenniń aýmaǵyna saıahat uıymdastyryldy.

2015 jyly Astana áýejaıynda Halyqaralyq ǵarysh stansasynan oralǵan «Soıýz TMA-16M» ǵarysh kemesiniń halyqaralyq ekıpajyn qarsy alý rásimi ótti.

Ǵaryshtan oralǵandardyń ishinde qazaqstandyq ǵaryshker Aıdyn Aıymbetov te bar. Ol 2015 jyldyń 2-12 qyrkúıegi arasynda 2-bortınjener retinde ǵaryshqa saparlady.

2017 jyly Qazanda ótken HІІІ Qazan halyqaralyq musylman kınosy festıvaliniń qorytyndylary boıynsha akter Dýlyǵa Aqmolda «Oralman» fılmindegi eńbegi úshin úzdik akter atandy.

2018 jyly QR Ulttyq banki kúmisten soǵylǵan nomınaly 500 teńgelik jáne melhıor qospasynan soǵylǵan nomınaly 100 teńgelik «Súıinshi» kollektsııalyq monetalaryn aınalymǵa shyǵardy. Bul monetalar «Qazaqstannyń ádet-ǵuryptary, ulttyq oıyndary» serııasyna kiredi.

Monetalar 925 synamaly kúmisten soǵylǵan, massasy — 24 gramm, dıametri — 37 mm, daıyndaý sapasy — «proof», taralymy — 2 myń dana.

Al ekinshi túri melhıor qospasynan soǵylǵan, dıametri — 31 mm, massasy — 11,17 gramm, daıyndaý sapasy — «brilliant uncirculated», taralymy — 30 myń dana.

Súıinshi — qýanyshty jańalyq. Qazaqta qýanyshty habar jetkizgen adamǵa «qalaǵanyńdy al» dep, syılyq beredi. «Súıinshi» degen sózdi aıtqanda kez kelgen adam jaqsy habar jetkiziletinin biledi.

2019 jyly el astanasy Esil aýdanynyń ákimdiginde «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha qyzmet kórsetetin «Open akimat» ashyldy. Elordalyqtar jańa qyzmet kórsetý ortalyǵynda Turǵyn úı qurylys jınaq banki, Turǵyn úı qory, Jumyspen qamtý ortalyǵy, Qazposhta jáne aýdan ákimdiginiń qyzmetterin elektrondy kezekke turý arqyly qoldana alady.

2021 jyly tanymal arheolog Andreı Astafev 200 jyl buryn Kaspıı teńizinde bolǵan kemeniń bekitý burandalary men shegelerin tapty. Tarıhı jádiger Túpqaraǵan aýdanyna qarasty «Túlkili saı» degen jerde, teńiz jaǵasynda jatqan.

2021 jyly Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, «Astana Opera» opera trýppasynyń dırektory Azamat Jyltyrkózov elimizdiń vokaldyq klassıkalyq óneri tarıhynda alǵash ret álemdik deńgeıdegi biregeı jobaǵa — Vınchentso Bellınıdiń «Pýrıtandar» operasynyń CD-dıskisine aýdıojazba jasaýǵa qatysty.

Onymen birge operany belkanto — tenor juldyzdary Loýrens Braýnlı, soprano Sara Kobýrn (AQSh) oryndady.

2023 jyly Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Aqordada otandyq kásipkerlermen kezdesý ótkizdi. Prezıdent memleket pen bıznes arasyndaǵy áleýmettik kelisimsharttyń jańa sharttaryn atady. Qasym-Jomart Toqaev mundaı kezdesýlerdi ótkizý ıgi dástúrge aınalǵanyn tilge tıek etti. Sebebi, kásipkerlik salasy — ulttyq ekonomıkanyń negiziniń biri. Memleket basshysy kásipkerlikti damytýǵa kóp kóńil bólinip otyrǵanyn atap ótti.

2023 jyly sulýlyq shoýynyń aqtyq kezeńinde qazylar alqasynyń sheshimimen jáne kórermenderdiń daýys berýimen «Almaty arýy-2023» ataǵy Natalıa Petrıge berildi. Qazylar alqasynyń múshesi, «Almaty arýy-2022» baıqaýynyń fınalısti Tomırıs Zaır Natalıa Petrıdi saltanatty túrde quttyqtap, tájin tapsyrdy. Kórermender men qazylar alqasynyń qoshemetine ıe bolǵan jeńimpaz baǵaly syılyqtarǵa ıe boldy.

2024 jyly Ulttyq mýzeıde Dımash Qudaıbergenge arnalǵan «Dúnıe dıdaryndaǵy Dımash» kórmesi ashyldy. Bul kórmeniń maqsaty — kórermenderge Dımashtyń ómiri men shyǵarmashylyǵyndaǵy mańyzdy sátterdi kórsetý, onyń ulttyq jáne halyqaralyq deńgeıde qol jetkizgen jetistikterin aıqyndaý. Kórmede birneshe taqyryptyq bólimder usynyldy. Atap aıtqanda, «Shabyt kózderi» bóliminde ánshiniń balalyq shaǵy, ósken ortasy jáne shyǵarmashylyq damýyn beıneleıtin fotosýretter men zattar; «Dańqqa aparar jol» — onyń kásibı bilim jolyndaǵy dıplomdary men marapattary; «Jankúıerler mahabbaty» — ánshige álemniń túkpir-túkpirinen joldanǵan jankúıerlerdiń syılyqtary; «Ult mádenıetiniń jarshysy» — Dımashtyń ulttyq mýzyka aspaptary men ulttyq kıimderi qoıyldy.

2024 jyly Almatyda turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý jáne oǵan qarsy kúreske arnalǵan «111» («Juz on bir») telehıkaıasynyń aldyn ala kórsetilimi ótti. Serıal shynaıy oqıǵalarǵa negizdelgen. «111» «Juz on Bir» telehıkaıasynda eldegi turmystyq zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý júıesin jetildirý, oqys jaǵdaılarǵa jaýap berý jáne zańsyz áreketter úshin qoldanylatyn qatań jazalar beınelengen.

2024 jyly Astanada ótken Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndarynyń kókpar saıysynda Qazaqstan quramasy Qyrǵyzstan komandasyn jeńip, altyn medaldi enshiledi. Komandalar oıynnyń negizgi ýaqytynda 4-4 esebimen teń tústi, al qosymsha ýaqytta Qazaqstan jeńisti julyp áketti.

2025 jyly Ádilet mınıstri men Tsıfrlyq damý, ınnovatsııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstriniń birlesken buıryǵymen «Tsıfrlyq ıpoteka» jobasy aıasynda Qazaqstanda jyljymaıtyn múlikti satyp alý-satý mámilelerin onlaın notarıaldy kýálandyrý boıynsha pılottyq joba iske qosyldy.