12 qarasha. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ATAÝLY KÚNDER

Dúnıejúzilik pnevmonııaǵa qarsy kúres kúni

Bul kúni álemniń túrli elinde pnevmonııa sııaqty qaýipti aýrýdyń taralýyna jol bermeýge baǵyttalǵan profılaktıkalyq is-sharalar ótedi. Ataýly kúndi belgileý bastamasyn Balalar pnevmonııasyna qarsy jahandyq koalıtsııa usynǵan.

Dúnıejúzilik sapa kúni

Ataýly kún jyl saıyn qarasha aıynyń ekinshi beısenbisinde atap ótiledi. Bul kúndi belgileý týraly bastamany Eýropalyq sapa uıymy kóterip, ony Birikken Ulttar Uıymy qoldaǵan. Mereke 1990 jyly bekitildi. Bul kúnniń maqsaty — álem elderindegi kompanııalar óndiretin taýarlar men kórsetetin qyzmetterdiń sapasyna jurtshylyq nazaryn aýdarý. Sonymen qatar ónim men qyzmet sapasyn arttyrýdyń mańyzyn keńinen nasıhattaý.

ESTE QALAR OQIǴALAR

1959 jyly Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy quryldy. Uıymnyń negizgi maqsaty men mindetteri — buqaralyq aqparat quraldary, memlekettik organdar jáne qoǵam arasyndaǵy syndarly dıalogty damytýǵa yqpal etý, sóz jáne baspasóz bostandyǵyn qorǵaý, jýrnalıstıka men BAQ-tyń birtutas kópultty júıesin qalyptastyryp, ony halyqaralyq aqparat keńistigine kiriktirý. Sondaı-aq jýrnalısterdiń shyǵarmashylyq áleýetin júzege asyrýyna ekonomıkalyq, quqyqtyq jáne áleýmettik-turmystyq jaǵdaı jasaýǵa qoldaý kórsetý.

1993 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń «Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq valıýtasyn engizý týraly» № 1399 Jarlyǵy shyqty. Qujatqa sáıkes, 1993 jylǵy 15 qarashada saǵat 08:00–den bastap Qazaqstan aýmaǵynda ulttyq valıýta — teńge aınalymǵa engizildi. Al 18 qarasha kúni saǵat 08:00–den bastap teńge eldegi jalǵyz zańdy tólem quraly bolyp belgilendi.

Jeke Jarlyqpen eski aqshany teńgege aıyrbastaý merzimi 1993 jylǵy 20 qarashada saǵat 18:00–de aıaqtalatyny bekitildi. Ár azamat eski rýbldi 1 teńge úshin 500 rýbl baǵamymen, biraq 100 myń rýblden asyrmaı aıyrbastaýǵa quqyly boldy. Osylaısha ár qazaqstandyq qolma-qol 200 teńgege deıin ala aldy. Al AQSh dollaryna qatysty teńgeniń baǵamy 1 dollar úshin 4,75 teńge bolyp belgilendi.

1997 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik qyzmet júıesiniń quramdas bóligi sanalatyn dıplomatııalyq qyzmettiń quqyqtyq negizderin, ony uıymdastyrý jáne júzege asyrý tártibin aıqyndaıtyn «Dıplomatııalyq qyzmet týraly» zań qabyldandy.

2005 jyly Qazaqstan halyqaralyq áýe qatynasyndaǵy tranzıt týraly kelisimge qosyldy. Bul qujat kelisimge qatysýshy memleketter arasynda turaqty áýe qatynasy kezinde áýe kemeleriniń aralyq qonbaı ushýyna jáne kommertsııalyq emes maqsatta aıaldaýyna ózara quqyq berýdi kózdeıdi. Árbir memleket óz aýmaǵy arqyly júzege asyrylatyn halyqaralyq áýe qatynasynyń baǵyttary men áýejaılaryn ózi belgileı alady. Qazaqstannyń kelisimge qosylýy oǵan qatysýshy basqa memleketterdiń áýe kompanııalaryna elimizdiń áýe keńistigi arqyly tranzıttik reısterdi jeńildetip oryndaýǵa múmkindik berdi.

2010 jyly Gýanchjoý qalasynda Azııa oıyndarynyń týy «Astana–Almaty–2011» qysqy Azııa oıyndaryn uıymdastyrý komıtetiniń múshelerine tabystaldy. Sondaı-aq Qazaqstannan keıingi kezekti Azııa oıyndaryn qabyldaıtyn qala anyqtaldy.

2013 jyly Túrkııanyń Býrsa qalasyndaǵy «Ordeklı Hamam» mádenı ortalyǵynda TÚRKSOI uıymynyń «Túrki áleminiń mádenı murasy jáne mýzeıler» atty mýzeı isine arnalǵan I halyqaralyq forýmy ashyldy. Jıynǵa TÚRKSOI-ǵa múshe elderdiń ókilderimen qatar Tájikstan, Mońǵolııa jáne Reseı delegatsııalary qatysty.

Álemniń ár elindegi mýzeı mekemeleri men sala mamandary arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtyp, yntymaqtastyqty damytýǵa baǵyttalǵan forým aıasynda qatysýshylar Osman ımperııasynyń alǵashqy astanasy bolǵan Býrsanyń tarıhı eskertkishteri men mýzeılerin aralady.

2015 jyly Ortalyq Azııadaǵy eń iri «Qazaqstan — jańa jahandyq ınnovatsııalyq hab» halyqaralyq ınnovatsııalyq forýmy aıasynda ótken baıqaýda Dana Aqylbekova jyldyń úzdik jas ǵalymy atanyp, 7,5 mıllıon teńge kólemindegi bas júldeni ıelendi. Ol baıqaýǵa qant dıabetimen aýyratyn adamdarǵa ınsýlın engizýdiń jańa ádisin usyndy.

2015 jyly Qazaqstannyń Mońǵolııadaǵy elshiligi Mońǵolııa Ǵylym akademııasymen birlesip, uly aqyn ári oıshyl Abaı Qunanbaıulynyń 170 jyldyq mereıtoıyna oraı «Qara sózder» kitabynyń mońǵol tilindegi nusqasyn tanystyrdy. Jıynǵa qatysýshylar nazaryna mońǵol tilinde jergilikti «Úndesnıı Shýýdan» gazetinde jarııalanǵan Abaıdyń ómiri men shyǵarmashylyǵy týraly maqala, sondaı-aq Qazaqstannyń qoǵamdyq-saıası jáne ekonomıkalyq saladaǵy jetistikteri týraly ózge de materıaldar usynyldy.

2017 jyly Aqtóbe qalasynan ońtústikke qaraı 30 shaqyrym jerde ornalasqan Bestamaq aýylynda Eset batyrdyń at ústindegi keıpin beınelegen eskertkish ashyldy. Shynytalshyqtan jasalǵan monýmenttiń bıiktigi — 11,5 metr, salmaǵy — 1,5 tonna. Eskertkish ornatý men onyń aınalasyn abattandyrýǵa jergilikti kásipker Nurlan Saǵynalın «Týǵan jerge taǵzym» aktsııasy aıasynda 32 mıllıon teńge bóldi.

Eset batyr Kókiuly — qazaqtyń áıgili batyry ári qolbasshysy, tarhan ataǵyn ıelengen tarıhı tulǵa. Ol jońǵarlarmen jáne Edil qalmaqtarymen kúreske belsene qatysyp, Ábilqaıyr hannyń senimdi serikteriniń biri retinde tanylǵan.

2018 jyly qazaqstandyq aktrısa Samal Eslıamova basty róldi somdaǵan «Aıka» fılmi Germanııanyń Kotbýs qalasynda ótken XXVIII halyqaralyq kınofestıvaldiń bas júldesin jeńip aldy. Festıvaldiń bas júldesine 40 elden 190 fılm úmitker boldy. Sonymen qatar «Aıka» qazylar alqasynyń arnaıy júldesine de ıe boldy.

2019 jyly Qazaqstanda Úndistannyń saıası jáne qoǵam qaıratkeri Mahatma Gandıdiń týǵanyna 150 jyl tolýyna oraı poshta markasy shyǵaryldy.

— Úndistannyń táýelsizdigi úshin ólsheýsiz úles qosqan saıası jáne qoǵam qaıratkeri Mahatma Gandıdiń mereıtoıyna arnalǵan markany shyǵarý biz úshin úlken mártebe. Mahatma Gandıdi búkil álem qurmetteıdi, — dedi «Qazposhta» AQ basqarýshy dırektory Asqar Ábdikárimov.

Estelik markanyń nomınaly — 500 teńge. Aq-qara tústi markada Mahatma Gandıdiń sýreti men «Men ár adamnyń kóz jasyn súrtkim keledi» degen áıgili sózi beınelengen.

2020 jyly Ankara qalasynda álemge áıgili ǵulama Ábý Nasyr ál-Farabıdiń rýhyna taǵzym etildi. Ankara ýnıversıtetiniń Til jáne tarıh-geografııa fakýltetindegi ál-Farabı atyndaǵy konferents-zalda ótken sharada TÚRKSOI uıymy ázirlegen estelik taqta ashylyp, zaldyń kireberisine ornatyldy.

Ál-Farabıdiń túrki álemi úshin orny erekshe ekenin aıtqan Qazaqstannyń Túrkııadaǵy elshisi Abzal Saparbekuly uly oıshyldyń ǵylymǵa degen qushtarlyǵyn jas urpaqqa úlgi etý mańyzdy ekenin jetkizdi.

— Túrki jáne ıslam álemi adamzatqa syılaǵan uly oıshyl, alǵashqy ǵalymdardyń biri ári «Ekinshi ustaz» atanǵan Ábý Nasyr ál-Farabı sekildi biz de ǵylymǵa degen súıispenshilikti qaıta jańǵyrtýymyz kerek. Ǵylymnyń negizin qalaǵan ál-Farabıdeı kórnekti tulǵany úlgi tutyp, túrki áleminde onyń aǵartýshylyq jolyn jalǵastyratyn jańa Farabıdiń shyǵýyna jol ashýymyz kerek. Uly murasyn jas urpaq arasynda keńinen nasıhattaýymyz kerek, — dedi elshi.

2021 jyly Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, Túrkııa, Ózbekstan, Túrikmenstan prezıdentteri jáne Majarstan Premer-mınıstrimen birge Túrkitildes memleketterdiń yntymaqtastyq keńesi hatshylyǵynyń jańa keńsesiniń ashylý saltanatyna qatysty. Saltanatty rásimnen keıin memleket basshylary Túrki keńesiniń VIII sammıtine qatysý úshin Ystanbuldyń ońtústik-shyǵysynda ornalasqan Demokratııa jáne bostandyq aralyna attandy.

2021 jyly «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıi «Nýmızmatıkalyq derekter negizindegi Túrkistan tarıhy» atty kórmeni ashty. Ekspozıtsııada erte orta ǵasyrlardan XIV ǵasyrǵa deıingi kezeń qamtylǵan. Kórmeniń maqsaty — mýzeı qorynda jınaqtalǵan kóne tıyndar arqyly túrki jurty úshin qashanda qasıetti meken sanalǵan Túrkistan qalasynyń tarıhı mańyzyn ashyp kórsetý, sondaı-aq Qazaqstan táýelsizdiginiń nyshany ári egemendigimizdiń basty belgileriniń biri — teńgeniń mán-mańyzyn tanytý.

2022 jyly Roza Baǵlanova atyndaǵy «Qazaqkontsert» memlekettik kontserttik uıymy Balalar jyly aıasynda erekshe qajettiligi bar talantty balalardyń qatysýymen «Arman asýlary» festıvalin uıymdastyrdy.

2023 jyly Oman astanasy Maskat qalasynda shahmattan áýesqoılar arasyndaǵy álem chempıonaty aıaqtaldy. Shveıtsarııalyq júıe boıynsha ótken jarystyń jalpykomandalyq esebinde Qazaqstan quramasy eki altyn medal jeńip alyp, ekinshi orynǵa ıe boldy. Álem chempıonatynyń altyn medalin Ábilmansur Abdýlqaıyr men Arnash Baýyrjan ıelendi.

2024 jyly karateden shınkıokýshınkaıdan ótken Azııa chempıonatynda Qazaqstan quramasy sarapqa salynǵan 10 altyn medal jıyntyǵynyń 9-yn jeńip aldy. Sonymen qatar qorjynǵa 1 kúmis jáne 8 qola medal saldy. Chempıonat qorytyndysy boıynsha ulttyq qurama Tokıoda ótetin álem chempıonatyna 10 joldama ıelendi.

2025 jyly Ankara qalasynda Qazaqstannyń ulttyq valıýtasy — teńge kúnine oraı kórme uıymdastyryldy. Qazaqstan elshiligi ótkizgen sharada qazaqtyń estelik banknotalary men monetalarynyń kollektsııasy Túrkııada alǵash ret kópshilik nazaryna usynyldy. Túrkııa moneta saraıynyń ókili ıAshar Chýkýr túrki elderinde moneta soǵý tehnologııalarynyń uqsastyǵyna toqtaldy.

— Sizderdiń banknotalar men monetalaryńyzda dinı nyshandar, memleket qaıratkerleri, geografııalyq aımaqtar men ǵalymdar beınelengen. Bizde de solaı. Moneta soǵý tehnologııalarynda da uqsastyq bar. Óndiris tásilderi birdeı, — dedi ol.

2025 jyly Oral qalasynda Qazaqstan men Reseıdiń XXI óńiraralyq yntymaqtastyq forýmy ótti. Oǵan eki eldiń memlekettik organdarynyń, bıznes, ǵylym jáne qoǵamdyq uıymdarynyń ókilderi qatysty. Forým Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýǵa, óńirlerdiń ekonomıkalyq yqpaldastyǵyn, birlesken ınvestıtsııalyq jobalardy talqylaýǵa jáne túrli vedomstvo mamandary arasynda tájirıbe almasýǵa múmkindik berdi.