11 tamyz. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

11 tamyz, SENBІ

Chad Respýblıkasynyń Ulttyq meıramy - Táýelsizdik kúni (1960). Chad - Ortalyq Afrıkada ornalasqan memleket. Soltústiginde Lıvııamen, shyǵysynda Sýdanmen, ońtústiginde Ortalyq Afrıka Respýblıkasymen, Batysynda Kamerýn, Nıgerııa jáne Nıgermen shektesedi. Astanasy - Ndjamen qalasy. Resmı tili - arab jáne frantsýz tilderi, sonymen qatar taǵy da 100-ge jýyq til qoldanylady. Aqsha birligi - Afrıka qarjy qaýymdastyǵy franki.

ESTE QALAR OQIǴALAR

119 jyl buryn (1893) A.I.Derov ken okrýginen Ekibastuz qonysyndaǵy ken ornyna barlaý júrgizý kýáligin aldy. Bul ken ornyn 1867 jyly Qosym Pishenbaev ashqan bolatyn.

20 jyl buryn (1992) aqyn Maǵjan Jumabaevtyń «Batyr Baıan» dastany negizinde osy attas kórkem sýretti fılm túsirilip bitti. Qoıýshy rejısseri S.Táýekel.

19 jyl buryn (1993) 103 otbasynan turatyn ıran qazaqtarynyń alǵashqy legi tarıhı otany Qazaqstanǵa oraldy.

17 jyl buryn (1995) Jıdebaı qoryǵynda salynǵan Abaı men Shákárim kúmbezderi memorıalynyń ashylý saltanaty boldy.

93 jyl buryn (1919) Germanııa Ulttyq assambleıasy «Veımar konstıtýtsııasyn» qabyldady. Engizilgen basty ózgeris - Bavarııanyń Germanııaǵa qosylýy zańdy túrde bekitilýi.

7 jyl buryn (2005) Oral kósheleriniń birine belgili qoǵam jáne memleket qaıratkeri Mustahım Yqsanovtyń esimi berildi.
Mustahım Yqsanov (1926-1991) Batys Qazaqstan oblysy Jánibek aýdanynyń Borsy aýylynda dúnıege kelgen. 1975-1986 jyldar aralyǵynda KOKP Oral oblystyq komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetinde aımaqty oıdaǵydaı basqara otyryp, qala sáýletine erekshe kóńil bóldi. Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin atqarǵan. Birneshe memlekettik syılyqtardyń ıegeri. Mustahım Yqsanov turǵan úıde eskertkish taqta jáne onyń atyndaǵy mekteptiń aldynda bıýst ornatylǵan.

5 jyl buryn (2007) Pavlodar qalasynda Reseı Federatsııasy Ǵylym akademııasynyń joǵary marapattary saltanatty túrde tabys etildi.

3 jyl buryn (2009) BUU-nyń Nıý-Iorktegi shtab-páterinde «ıAdrolyq qarýǵa jol joq» atty qazaqstan-japon kórmesiniń saltanatty ashylýy boldy.
Qazaqstan men Japonııanyń BUU janyndaǵy turaqty ókildikteri kórmeni ıadrolyq qarýsyzdaný jónindegi sharalardyń aıasynda jáne kelesi jyly ótetin ıAdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi kelisimshartqa qatysýshy elderdiń Sholý konferentsııasy qarsańynda ótkizip otyr. Semeı synaq alańyndaǵy ıadrolyq synaqtardyń toqtatylýynyń 20 jyldyǵy men Halyqaralyq «Nevada- Semeı» qozǵalysynyń qurylýyna arnalǵan.
Kórme jumysynda Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy jáne Ortalyq memlekettik muraǵat maǵlumattary qoldanylǵan.
Kórmeni uıymdastyrýǵa Semeı, Hırosıma jáne Nagasakı qalalarynyń ákimshilikteri, Sáýlege ushyraǵandardyń densaýlyǵy máseleleri jónindegi Hırosıma Halyqaralyq keńesi, Qazaqstannyń Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy men Ortalyq memlekettik muraǵaty qatysty.
Kórmeniń ashylý saltanatyna BUU-ǵa múshe elderdiń, BUU Hatshylyǵynyń, AQSh-tyń qoǵamdyq-saıası jáne isker toptarynyń ókilderi, qazaqstandyq dıaspora men buqaralyq aqparat ókilderi qatysty.

ESІMDER

69 jyl buryn (1943) Pákistannyń búrynǵy  prezıdenti MÚShARRAF Pervez dúnıege keldi.
Úndistanda týǵan. 1947 jyly Pákistan táýelsizdigin alǵannan keıin otbasymen sonda qonys aýdarǵan. 1964 jyly Pákistan armııasy qataryna alynyp, 1965-1971 jyldary Úndistanmen bolǵan soǵysta kózge túsken. 1971-1998 jyldary Pákistan armııasynda qolbasshylyq qyzmetter atqarǵan. 1998 jyly Pákistan qarýly kúshteriniń bas qolbasshysy jáne generaly bolyp taǵaıyndalǵan. 1999 jyly qazanda bolǵan tóńkeris nátıjesinde bılik basyna kelgen. 2001 jyly ózin Pákistan prezıdenti dep jarııalaǵan.
2002 jyly jyly Músharraftyń prezıdenttik ókildigin  bes jyl merzimge uzartqan referendým oıdaǵydaı ótti.  Osy jyldyń qazanynda tóńkeristen keıingi alǵashqy parlamenttik saılaý ótip, Músharraftyń jaqtastary mınıstrler kabınetin jasaqtady.  Generaldyń qolyna bıliktiń shoǵyrlanýy eldegi oppozıtsııanyń narazylyǵyn týǵyzdy. 2007 jylǵa qaraı ishki qaıshylyqtar kúsheıe tústi. Bir jaǵynan ıslam radıkaldary, ekinshi jaǵynan - qýǵynda júrgen eks-premerler Sharıf pen Bhýttonyńáreketteri,   úshinshiden  oppozıtsııadaǵy Joǵarǵy sot saıası shıelenisti ýshyqtyryp jiberdi. 2008 jyly aqpanda parlamenttik saılaýda Bhýtto qaıtys bolǵannan keıin onyń kúıeýi Asıf Alı Zardarı  basqarǵan Pákistan halyq partııasy men Pákistannyń musylman lıgasy jeńiske jetkennen soń koalıtsııa Musharaffqa erkimen otstavkaǵa ketýge usynys jasady. 2008 jylǵy 18 tamyzda Músharraf óz erkimen prezıdent taǵynan ketti.

83 jyl buryn (1929) bıologııa ǵylymynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri POLYMBETOVA Fatıma Ábilqaıyrqyzy dúnıege keldi.
Qyzylorda oblysynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetin, Qazaqstan Ǵylym akademııasy Botanıka ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitirgen. 1951-1993 jyldary Qazaqstan Ǵylym akademııasy Botanıka ınstıtýtynyń kishi ǵylymı qyzmetkeri, ǵalym hatshysy, bólim, zerthana  meńgerýshisi qyzmetterin atqarǵan. 1993 jyldan Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasy Ósimdikter fızıologııasy, genetıkasy jáne bıoınjenerııasy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń zerthana meńgerýshisi bolyp isteıdi.
Ǵalymnyń negizgi ǵylymı eńbekteri ósimdiń fızıologııasyna arnalǵan. Ol mádenı ósimdikterdiń bıologııalyq ár túrliligin eskere otyryp, olardy saqtaý, taratý, qoryn baıytý  jáne respýblıka klımatyna tózimdiligi men ónimdiligin arttyrý jóninde  ǵylymı baǵyt qalyptastyrdy. Ol dándi daqyldar, úrmeburshaq, qaýyn jáne qyzanaqtyń birneshe túrleri men býdandaryn jınastyryp, olardyń gendik qoryn zerttegen. Osy baǵyttaǵy jumystardyń nátıjesinde ósimdikterdiń qolaısyz faktorlarǵa beıimdelýiniń turaqty teorııasyn usyndy. Onyń basshylyǵymen bıdaıdyń birneshe jańa sorttary ( «Erıtrospermým - 350», «Aqsaı», «Mıras», «Otan», «Álem»), quramy belokqa baı úrmeburshaqtyń eki sorty (Jońǵarlyq, Aqtátti) shyǵarylyp, óndiriske engizildi. F.Polymbetovanyń usynysymen Qazaqstannyń kontınentaldy klımatynyń (qysy - sýyq, jazy - ystyq, qurǵaq) ósimdikterge áserin modeldeýge beıimdelgen arnaıy jylyjaı - fıtotron salyndy. F.Polymbetovanyń jetekshiligimen 12 ǵylym doktory, 30-dan astam ǵylym kandıdaty daıarlandy. Ǵalymnyń 16 monografııasy, 300-den astam ǵylymı eńbekteri jaryq kórdi. Ol 15-ten asa avtorlyq kýáliktiń ıegeri.
«Eńbek Qyzyl Tý» ordenimen jáne medaldarmen marapattalǵan.

68 jyl buryn (1944) bıologııa ǵylymynyń kandıdaty, Qazaqstan Respýblıkasy Injenerlik akademııasynyń korrespondent múshesi, Halyqaralyq ınjenerlik akademııanyń akademıgi, Halyqaralyq aqparattandyrý akademııasynyń akademıgi KEMBAEV Beket Arapbaıuly dúnıege keldi.
Ońtústik Qazaqstan oblysynda týǵan. Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn bitirgen. 1991-1993 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik ekonomıka komıtetiniń bólim bastyǵy, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti jáne Mınıstrler Kabıneti Apparatynyń ǵylym bólimi meńgerýshisiniń orynbasary, «Atakent» aktsıonerlik qoǵamynyń vıtse-prezıdenti. 1993-2005 jyldary Qazaq memlekettik ǵylymı-tehnıkalyq aqparattar ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń dırektory qyzmetin atqarǵan.
Onyń «Álemniń aldyńǵy qatarly elderindegi ǵylymı-tehnıkalyq damýdy basqarý», «Qazaqstandaǵy ǵylym men tehnıkany damytý» (avtorlar quramynda) atty kitaptary bar.
2 medalmen marapattalǵan. 

87 jyl buryn (1925-1983) Keńes Odaǵynyń Batyry KRONIT Albert Vıktorovıch dúnıege keldi.
Shyǵys Qazaqstan oblysy Semeı qalasynda týǵan. Ortalaý mektepti, Baltyq áskerı-teńiz avıatsııalyq ýchılışesin bitirgen.
1943 jyldyń tamyzynan Uly Otan soǵysyna qatysyp, Tankke qarsy qarýdyń kózdeýshisi, 60-shy Ortalyq maıdannyń 75-shi gvardııalyq atqyshtar dıvızııasy, 241-shi gvardııalyq atqyshtar polki tankke qarsy qarýdyń nysanashysy, gvardııanyń kishi serjanty bolǵan. A.Kronıt 1943 jyly 24-shi qyrkúıekte Glebovka aýylynyń mańynda Dneprden ótip, ózi eki tankti órtep jiberedi, jaralanǵanyna qaramastan jaý pýlemetin tartyp alyp, shabýyldaýshy gıtlershilerdi atyp, qoıan-qoltyq aıqasta birneshe fashıstiń kózin qurtady.
Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy 1943 jyldyń 17 qazanynda berildi. Soǵystan keıin áskerı-teńiz avıatsııalyq ýchılışesin bitirip, Baltyq jáne Soltústik flottarynda qyzmet etken. 1949 jyldan zapastaǵy aǵa leıtenanty.
Lenın ordenimen, 2-dárejeli Otan soǵysy ordenderimen jáne medaldarmen marapattalǵan.
54 jyl buryn (1958) «Rodına» agrofırmasy» JShS dırektory  SAÝER Ivan Adamovıch dúnıege keldi.
Aqmola oblysy Tselınograd aýdanynyń Malınovka aýylynda týǵan. Tselınograd aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn ınjener-mehanık mamandyǵy boıynsha bitirgen. 1980 jyldan Tselınograd oblysy Tselınograd aýdanyndaǵy «Krasnyı flag» keńsharynyń traktor-egis brıgadasynyń brıgadıri, 1985 jyldan - bas ınjeneri.
1987 jyldan qazirgi qyzmetinde.
«Jaqsy jumys isteý - laıyqty ómir súrý» kitabynyń,  8 ǵylymı jumystyń, 20-dan astam jarııalanymnyń, 1 patenttiń avtory.
«Dostyq», «Shapaǵat», «Parasat» ordenderiniń, birneshe medaldardyń ıegeri, metsenattyq qyzmeti úshin kúmis medalmen marapattalǵan, Bilim berý isiniń úzdigi.

51 jyl buryn  (1961) QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Orman jáne ańshylyq sharýashylyǵy komıtetiniń tóraǵasy  NYSANBAEV Erlan Nuralyuly dúnıege keldi.
Almaty oblysynyń Uıǵyr aýdanynda týǵan. Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn jáne Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ýnıversıtetin bitirgen, orman sharýashylyǵynyń ınjeneri, qarjyger.
Uıǵyr orman sharýashylyǵynda eńbek jolyn bastady, komsomol jumystarynda boldy, sońǵy jyldary «AstanaZelenstroı» AQ bas dırektory, 2009 jyldan Qaraǵandy oblysynyń Buqar jyraý aýdanyndaǵy Tuzdy aýyldyq okrýginiń ákimi boldy. Qazirgi qyzmetinde - 2009 jylǵy tamyzdan beri.

49 jyl buryn (1963) Qaraǵandy oblysy ákiminiń orynbasary  SMAǴULOV Baýyrjan Ámirjanuly dúnıege keldi.
Qaraǵandy qalasynda týǵan. Qaraǵandy medıtsına ınstıýtynda oqyǵan, Qaraǵandy ekonomıka ýnıversıtetin, E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetin jáne RF Prezıdenti janyndaǵy Reseı memlekettik qyzmet akademııasyn bitirgen.
Qaraǵandyda, Máskeýde medıtsına mekemelerinde, kommertsııalyq qurylymdarda, Qaraǵandy oblysynda jaýapty basshylyq qyzmetterde boldy. 2010 jylǵy mamyrdan qazirgi qyzmetinde.
 

38 jyl buryn (1974) QR Prezıdenti Ákimshiliginiń memlekettik-quqyqtyq bólim meńgerýshisi  AHMETOVA Inna Málikqyzy dúnıege keldi.
Almaty qalasynda týǵan. Abaı atyndaǵy Almaty memlekettik ýnıversıtetin bitirgen, zańger.
Almaty qalasyndaǵy Jetisý aýdany ákimi apparatynyń memlekettik-quqyqtyq bóliminde maman, bas maman, bólim bastyǵy boldy. 1999 jyldan QR Prezıdenti Ákimshiligi memlekettik-quqyqtyq bóliminde aǵa refrerent, keńesshi, bas sarapshy, sektor meńgerýshisi bolyp jumys jasady. 2004 jyldan QR Prezıdenti Ákimshiliginiń memlekettik-quqyqtyq basqarmasynyń zańdylyq jáne quqyqtyq saraptama bóliminiń bas ınspektory;  2005 jyldan QR Prezıdenti ákimshiligi Zańdylyq jáne quqyqtyq saraptama bólimi meńgerýshisiniń orynbasary; QR Prezıdenti  Ákimshiliginiń  memlekettik-quqyqtyq bólimi meńgerýshisiniń orynbasary
2008 jylǵy qarashadan - qazirgi qyzmetinde. . Birneshe medaldarmen marapattalǵan.

22 jyl buryn  (1990) qazaqstandyq boksshy, 2012 jylǵy London Olımpıadasyna qatysýshy  DYChKO Ivan Fedorovıch  dúnıege keldi.
Qostanaı oblysynda týǵan. Rýdnyı ındýstrııalyq ınstıtýtynda oqıdy.
Jastar men jasóspirimdar arasyndaǵy QR chempıony, kóptegen halyqaralyq jarystar men týrnırlerge qatysyp, júldeger atanǵan, Gýanchjoýda ótken bokstan Azııa oıyndarynyń kúmis júldegeri. Bıylǵy jyly QR Prezıdenti N.Nazarbaevtyń júldesi úshin halyqaralyq týrnırde birinshi orynǵa ıe boldy.
Jattyqtyrýshylary - QR eńbek sińirgen jattyqtyrýshylary V.I.Shaırer, S.M.Muqyshev.