11 ShІLDE. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

11 shilde, SÁRSENBІ

Mońǵolııanyń Ulttyq meıramy - «Naadam». 1921 jyldan bastap atalyp ótiledi.

Halyqtardyń búkildúnıejúzilik kúni. BUU-nyń bastamasymen 1987 jyldan bastap atap ótiledi. Sol jyly 11 shildede BUU demograftarynyń esebi boıynsha jerdiń bes mıllıardynshy turǵyny dúnıege keldi. 2001 jylǵy málimet boıynsha jer turǵyndary 1,1 mlrd. adamǵa kóbeıgen. BUU sarapshylarynyń boljamdaryna qaraǵanda, sońǵy 45 jyl ishinde adam sany 9 mıllıardqa deıin artýy múmkin. Biraq, damyǵan memleketterdiń turǵyndary kóbeımeıdi, 1,2 mlrd. deńgeıde turaqtalady. 2050 jyly Germanııa, Italııa, Japonııa, Ýkraına jáne Reseı syndy 50 memleket turǵyndarynyń sany 2005 jylǵa qaraǵanda tómen bolady. BUU baıandamasyna qaraǵanda adamdardyń ortasha ómir súrý deńgeıi 1950-1955 jyldary 46 jas bolsa, 2000-2005 jyldary 64 jas. ıAǵnı, adamdardyń ómir súrý deńgeıi 18 jylǵa ósken. 2050 jyly ortasha ómir súrý deńgeıi - 75, al damyǵan memleketterde 82 jas bolady dep kútilýde.

2006 jyldyń basyndaǵy málimetter boıynsha Táýelsiz memleketter dostastyǵy elderiniń halqy 279 mıllıon adamdy quraıdy.

2009 jyldyń 25 aqpany men 6 naýryzy aralyǵynda ótkizilgen QR Ulttyq sanaǵynyń málimetteri boıynsha, el halqynyń sany 16 mln. 402 myń adamǵa jetti. Respýblıka aýmaǵynda 120-dan astam ult ókilderi (etnostar men etnıkalyq toptar) turady.

Dúnıejúzilik shokolad kúni. 1995 jyly alǵashqy ret frantsýzdar shokolad kúnin oılap tapty. Shokoladty jasaýdy birinshi atstekter úırendi degen pikir qalyptasqan. Olar ony «qudaılar asy» degen. Eýropaǵa alǵash jetkizilgen Ispan konkıstadorlary bul táttige «qara altyn» degen ataý berdi jáne ony dene kúshin nyǵaıtý úshin paıdalandy. Biraz ýaqyttan keıin Eýropada shokoladty aqsúıekter áýleti ǵana paıdalandy. Tanymal áıelder shokoladty afrodızıak dep eseptedi. Terezanyń anasy shokoladqa qumary boldy, al Pompadýr hanym shokolad qana qumarlyqty oıatady dep sengen. Tek 20-shy ǵasyrdyń basynda shokoladty óndiretin óndiris paıda bolǵannan bastap, aqsúıekter áýletine jatpaıtyn adamdar da shokoladty raqattana paıdalandy.

Qazirgi zaman ǵylymynyń aıtýy boıynsha shokoladta demalýǵa kómek kórsetetin, psıhologııany ornyna keltiretin elementteri bar. Shokoladtyń kúńgirt túri endorfındi týdyrady, endorfın - baqyt gormony, ol qýanysh ortalyǵyna áser etip, kóńil-kúıdi jaqsartady. Shokoladtyń «rakqa qarsy» kúshti áseri bar degen boljam da bar jáne aǵzanyń qartaıýyn tejeıtin qasıeti bar.

436 jyl buryn (1576) M. Frobısherdiń aǵylshyn ekspedıtsııasy Grenlandııany ashty.

236 jyl buryn (1776) Kapıtan Kýk Plımýttan «Discovery»-men birge óziniń sońǵy sapary - «Resolution»-ǵa  attandy.

229 jyl buryn (1783) Frantsýz akademııasy bolashaǵy joq bolýyna baılanysty parohodtardy oılap tabý jumystaryn toqtatty.

93 jyl buryn (1919) Gollandııada 8 saǵattyq jumys kúni engizildi.

41 jyl buryn (1971) Pıttsbýrgte «Iısýs Hrıstos - sýperjuldyz» rok-operasynyń alǵashqy qoıylymy boldy.

28 jyl buryn (1984) AQSh-ta 1989 jylǵa qaraı barlyq avtokólikterde qaýipsizdik beldikteri bolýy kerektigi týraly jarııalandy.

ESTE QALAR OQIǴALAR

35 jyl buryn (1977) Qazaq mıneraldyq shıkizat ǵylymı-zertteý ınstıtýty quryldy.

15 jyl buryn (1997) Qazaqstandaǵy Lıvan elshiliginde uly fılosof, ǵalym, oıshyl, matematık, astrolog, mýzyka teoretıgi Ábý Násir ál-Farabıdiń arab tilinde jaryq kórgen tolyq shyǵarmalar jınaǵynyń tusaýkeser rásimi ótti.

15 jyl buryn (1997) Qazaqstan Respýblıkasynyń «Til týraly» Zańy qabyldandy.

6 jyl buryn (2006) Almatyda Reseı Saýda-ónerkásip palatasynyń Orta Azııadaǵy aýmaqtyq ókildiginiń resmı ashylýy ótti.

118 jyl buryn (1894) Transsibir temir joly arqyly Petropavl qalasyna alǵashqy poıyz kelip jetti. Temir jol qatynasynyń qalyptasýy bul ólkeniń ekonomıkalyq jáne damýyna jasalǵan negizgi qadam bolatyn.

7 jyl buryn (2005) Elbasy «Teńizde munaı operatsııalaryn júrgizý kezinde ónimdi bólý jónindegi kelisimder týraly» Zańǵa qol qoıdy. Qabyldanǵan zań munaı-gaz salasyndaǵy ónimdi bólý sharty negizindegi kelisimderdi júzege asyrýda Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq aýmaǵynda jáne Aral teńizinde munaı operatsııalaryn júrgizý quqyǵyn berýmen baılanysty quqyqtyq qatynastardy úılestiredi.

5 jyl buryn (2007) oblystyq máslıhattyń sheshimimen Aqtóbe oblysyndaǵy 11 aýyl jáne 2 aýyldyq okrýgtiń ataýy ózgertildi.

Atap aıtqanda, aýyldardyń «orys tildi» ataýlary burynǵy qazaqsha ataýyn nemese ataqty aqtóbelik jáne qazaqstandyqtardyń atyn aldy. Osylaısha, Aqtóbeniń irgesindegi Novostepanovka aýyly - Keńes Nokın atyndaǵy aýyl, Alǵa aýdanynyń Berezovka aýyly - Qaıyńdysaı aýyly, Qobda aýdanynyń Voznesenovka, Pıatıgorka jáne Qyzyltý aýyldary - Qýraıly, Bestaý jáne Egindibulaq aýyly dep atalatyn boldy. Ataqty kompozıtor Shámshi Qaldaıaqovtyń aty Qarǵaly aýdanynyń Aleksandrovka aýylyna berildi. Osy aýdannyń taǵy 2 aýyly - Erzerým men Borodınovka - Sarybulaq jáne Qaıraqty dep ózgertildi. Sondaı-aq Martók aýdanynyń Novomıhaılovka aýyly endi Baınassaı aýyly, Kazanka aýyly - Qazan aýyly, Muǵaljar aýdanynyń ıÝbıleınyı aýyly Altyndy aýyly dep atalatyn boldy. Alǵa aýdanynyń Klıýchevoı okrýgi - Úshqudyq aýyldyq okrýgi, Qobda aýdanynyń Belogorskıı aýyldyq okrýgy - Bestaý aýyldyq okrýgi dep ózgertildi.

3 jyl buryn (2009) Elbasy N.Nazarbaev «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine aqparattyq-kommýnıkatsııalyq jeliler máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» aqparattyq-kommýnıkatsııalyq jeliler arqyly el aýmaǵynda aqparat taratýmen baılanysty qarym-qatynastardy memlekettik retteý júıesin jetildirýge baǵyttalǵan Zańǵa qol qoıdy.

ESІMDER

78 jyl buryn (1934) tanymal ıtalıandyq modeler, saýda-sattyq aınalymy 4 mıllıard eýrony quraıtyn álemdegi iri dızaınerlik sán úıiniń biri Giorgio Armani S.p.A. kompanııasynyń jalǵyz aktsıoneri, atqarýshy dırektory ári prezıdenti ARMANI Djordjıo dúnıege keldi.

Italııanyń Pıachentsa qalasynda týǵan. Ol 2 jyl Pıanchentsa ýnıversıtetinde medıtsınany oqyǵannan keıin sándi kıimder jasaýmen áýestenip, Nino Cerruti markasy úshin erler kıimin pishe bastady. 1975 jyly shildeniń 24-inde dosy Serdjıo Galeottımen birge Giorgio Armani S.p.A. kompanııasyn quryp, erler men áıelderdiń daıyn kıimderin shyǵarady. Qazirgi tańda atalǵan kompanııanyń ónimderi qatarynda erler men áıelder kıimi, aıaq kıim, sómke, saǵat, kózáınek, zergerlik buıymdar, ıis sý men kosmetıkalar, úı taýarlary men jıhazdar bar.

Djordjıo Armanı sán salasyndaǵy jumysynda Gran Cavaliere della Repubblica, Commendatore dell'Ordine al Merito della Repubblica (Italııadaǵy joǵary úkimettik nagrada), Úzdik halyqaralyq dızaıner (Award for Best International Designer)  jáne erler kıiminiń kollektsııasy úshin Amerıkanyń Sán dızaınerleri keńesiniń Kásibı  jetistikteri úshin syılyǵy (Lifetime Achievement Award) sııaqty birneshe ulttyq jáne halyqaralyq marapatqa ıe boldy.

Djordjıo Armanı álemniń 39 elinde ornalasqan 13 fabrıka men 300 eksklıýzıvti saýda dúkeniniń ıesi.

112 jyl buryn (1900-1980) entomolog, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor HARIN Sergeı Aleksandrovıch dúnıege keldi.

Almaty qalasynda týǵan. Sankt-Peterbordyń zoologııa jáne fıtopatologııa ınstıtýtyn bitirgen.

Qazaq ósimdik qorǵaý ǵylymı-zertteý ınstıtýty fıtopatologııa zerthanasynyń ǵylymı qyzmetkeri, meńgerýshisi, Qazaq aýyl sharýashylyq ınstıtýtynyń entomologııa kafedrasynyń oqytýshysy, dotsenti, professory, kafedra meńgerýshisi qyzmetterin atqarǵan.

Ol qozanyń ósimdiginiń, jemis daqyldarynyń zııankesterin joıýdyń mehanıkalyq tásilderin óndiriske usynǵan.

«Spravochnık po borbe s vredıtelıamı selskohozıaıstvennyh kýltýr v Kazahstane» anyqtamalyǵynyń avtory.

 42 jyl buryn (1970) Aqmola oblysy Egindikól aýdanynyń ákimi SULTANOV Bolat Ibragımuly dúnıege keldi.

Aqmola oblysynyń Esil aýdanynda týǵan. Qazaq memlekettik agrarlyq ýnıversıtetin, «Turan» ýnıversıtetin bitirgen.

Aqmola oblysy Atbasar aýdandyq ákimi apparatynyń quqyq jónindegi bas mamany, aýdandyq salyq komıtetinde, Aqmola oblysy Jaqsy aýdany ákiminiń orynbasary qyzmetin atqarǵan. Qazirgi qyzmetinde - 2007 jyldyń qyrkúıeginen.

 104 jyl buryn (1908-1983) akter, ánshi, kompozıtor, Qazaq KSR-niń halyq ártisi ShÁMIEV Ahmet dúnıege keldi.

Almaty oblysynyń  Jarkent qalasynda týǵan. Uly Otan soǵysyna qatysqan. Sahnalyq óner jolyn 1925 jyly Jarkent qalasyndaǵy drama úıirmesinen bastaǵan. 1935-1983 jyldary qazirgi Uıǵyr mýzykalyq komedııa teatry quramynda akter bolǵan. Ol shet el jáne uıǵyr dramatýrgııasy boıynsha qoıylǵan spektaklderge qatysyp, J.Asımov pen A.Sadyrovtyń «Anarhanynda» Muhmýttyń, Ǵ.Músirepovtiń «Qozy Kórpesh - Baıan sulýynda» Qodardyń rólderin somdaǵan. «Qazaqstan», «Otan», «Kolhoz», «Gýdok», «Mahabbatym» ánderiniń avtory. 1957 jyldan «Shoqan Ýálıhanov», «Biz Jetisýdanbyz», «Egerde bizdiń árqaısysymyz», «Jylan jyly» atty kınolarǵa túsken.

«Qurmet belgisi» ordenimen, medaldarmen marapattalǵan.

44 jyl buryn (1968) Qostanaı qalasynyń ákimi NURMUHAMBETOV Ǵaýez Torsanuly dúnıege keldi.

1992 jyly Tselınograd aýyl sharýashylyq ınstıtýtyn agronom mamandyǵy boıynsha bitirgen, 2002 jyly Chelıabi memlekettik ýnıversıtetinde zańger mamandyǵyn alyp shyqty, al 2008 jyly M.Dýlatov atyndaǵy Qostanaı ınjenerlik-ekonomıkalyq ýnıversıtetin ekonomıka bakalavry mamandyǵy boıynsha támamdady, ekonomıka ǵylymynyń kandıdaty.
Qostanaı oblysynyń memlekettik organdarynda túrli basshylyq qyzmetterdi atqardy.

55 jyl buryn (1957) «Samuryq-Energo» AQ-nyń Quqyqtyq máseleler jónindegi basqarýshy dırektory TAZABEKOV Serik Qojauly dúnıege keldi. Taldyqorǵan oblysynda týǵan. Sverdlov zań ýnıversıtetin aıaqtady (1985). Eńbek jolyn Qalalyq ishki ister bóliminde ınspektor, ATP-da júrgizýshi, Taldyqorǵan eksperımentaldy zaýytynda temir ustasy qyzmetinen bastady.

1997-1999 jyldary QR Ádilet mınıstrligi Jyljymaly múlikti jáne zańdy tulǵalardy tirkeý jónindegi agenttiktiń dırektory; Zań departamentiniń dırektory;  «Hurricane Kumkol Munai» («PetroKazakhstan») AQ-nyń quqyqtyq máseleler boıynsha keńesshisi  (1999-2003); zań departamentiniń dırektory, «QazMunaıGaz» Saýda úıi» AQ bas dırektorynyń keńesshisi (2003-2004); «QazResGaz» birlesken kásiporny AQ-nyń atqarýshy dırektory (2004-2005); «Qazaqstan temir joly» UK» AQ fılıaly - ǵylymı-óndiristik ortalyǵy dırektorynyń orynbasary (2005-2007). Alyp otyrǵan qyzmetinde - 2007 jyldyń tamyzynan beri.

52 jyl buryn (1960) Іshki ister mınıstrligi Almaty akademııasynyń bastyǵy QULYBAEV Talǵat Asqaruly dúnıege keldi. Taldyqorǵan oblysynyń týmasy. KSRO Іshki ister mınıstrligi Qaraǵandy joǵarǵy mektebin (1981); KSRO Іshki ister mınıstrliginiń akademııasyn bitirdi (1988), zańger.

Eńbek jolyn Almaty qalalyq atqarýshy komıteti Іshki ister basqarmasy Sotsıalıstik menshikti tonaýǵa qarsy kúres jónindegi bólimniń ınspektory qyzmetinen bastady (1981-1982).  Odan keıin Almaty oblysy Іshki ister basqarmasynyń bastyǵy (1999-2000); Jambyl oblystyq ІІD Іshki ister basqarmasynyń bastyǵy (2000-2005); Ońtústik-Shyǵys Kóliktegi ishki ister departamentiniń bastyǵy (2005-2010) qyzmetterin atqardy. Atalǵan qyzmetinde - 2010 jyldyń qazanynan bastap.

6 medalmen marapattalǵan, Qazaqstan Respýblıkasy Іshki ister mınıstrliginiń eńbek sińirgen qyzmetkeri.