11 qyrkúıektegi teraktige 25 jyl: basty kúdiktiniń soty nege áli bastalǵan joq

Halıd Sheıh Mohammed 2003 jyly ustalyp, 2006 jyly Gýantanamoǵa jetkizildi. Sodan beri onyń isi birneshe quqyqtyq daýǵa ulasyp, sottyń bastalý merzimi birneshe ret keıinge shegerildi. 

Nelikten atyshýly isti tergeý shırek ǵasyrǵa sozylyp otyr jáne negizgi sot protsesi nege áli bastalǵan joq? Kazinform tilshisi osy saýaldarǵa jaýap izdep kórdi.

2001 jylǵy 11 qyrkúıekte ne boldy

2001 jylǵy 11 qyrkúıek kúni tańerteń «Ál-Kaıda» terrorıstik uıymynyń 19 múshesi AQSh-ta tórt jolaýshylar ushaǵyn basyp aldy. Onyń ekeýi Nıý-Iorktegi Dúnıejúzilik saýda ortalyǵynyń Soltústik jáne Ońtústik munaralaryna soǵyldy.

Soqqy men odan keıingi órt saldarynan qos ǵımarat ta opyrylyp tústi.

Úshinshi ushaq Vashıngton mańyndaǵy Arlıngtonda ornalasqan AQSh Qorǵanys mınıstrliginiń ǵımaraty – Pentagonǵa soǵyldy. Al tórtinshi ushaqtaǵy jolaýshylar basqynshylarǵa qarsylyq kórsetkennen keıin áýe kemesi Pensılvanııa shtatyndaǵy alqapqa qulady.

Shabýyldardan 2 977 adam qaza tapty. Onyń 2 753-i Nıý-Iorkte, 184-i Pentagonda, taǵy 40 adam tórtinshi ushaqta bolǵan. Qaza tapqandar 90 eldiń azamaty edi.

Keıinnen bul shabýyldardy «Ál-Kaıda» uıymdastyrǵany belgili boldy. Onyń sol kezdegi jetekshisi Ýsama ben Laden AQSh-tyń basty nysanasyna aınaldy. Sóıtip, Ýsama ben Laden 2011 jylǵy 2 mamyrda Pákistannyń Abbottabad qalasynda AQSh arnaıy kúshteriniń operatsııasy kezinde óltirildi. Al 11 qyrkúıek josparyn tikeleı ázirlegen basty tulǵalardyń biri retinde taǵy bir adamnyń – Halıd Sheıh Mohammedtiń aty ataldy.

Halıd Sheıh Muhammed kim

Halıd Sheıh Mohammedke 11 qyrkúıek shabýylynyń josparyn ázirlep, ony júzege asyrýǵa qatysty degen aıyp taǵylyp otyr. Tergeý materıaldary boıynsha, ol shabýyl ıdeıasyn ázirlep, ony «Ál-Kaıda» jetekshisi Ýsama ben Ladenge usynǵan. Keıin operatsııany daıyndaýǵa tikeleı qatysyp, ushaqtardy basyp alatyn adamdardy irikteý men olardyń AQSh-qa barýyn uıymdastyrýǵa atsalysqan.

Ol 2003 jylǵy 1 naýryzda Pákistanda ustaldy. Biraq birden AQSh-tyń qalypty qylmystyq-atqarý júıesine jetkizilgen joq. Aldymen birneshe jyl boıy AQSh Ortalyq barlaý basqarmasynyń, ıaǵnı TsRÝ-dyń qupııa mekemelerinde qamaýda boldy. Keıin onyń osy kezeńde azaptalǵany jáne qatań jaýap alý ádisterine ushyraǵany belgili bolǵan. Osylaısha, ol 2006 jyly Kýbadaǵy Gýantanamo áskerı bazasyna jetkizildi.

Oǵan jáne taǵy tórt adamǵa 2012 jyly 11 qyrkúıek shabýyldaryna baılanysty áskerı komıssııada resmı aıyp taǵylyp, olar sot aldyna shyǵaryldy. Aıyptardyń qatarynda qastandyq jasaý, beıbit turǵyndarǵa shabýyl jasaý, kisi óltirý, ushaqty basyp alý jáne terrorızm bar.

Alaıda keıinnen aıyptalýshylardyń biri Ramzı bın ál-Shıbhtiń isi densaýlyq jaǵdaıyna baılanysty bólek qaralatyn boldy. Qazir Halıd Sheıh Mohammedpen birge Valıd bın Attash, Alı Abdýl Azız Alı jáne Mýstafa ál-Havsavıdiń isteri qaralyp jatyr.

Demek, 11 qyrkúıek shabýylynan beri 25 jyl, al Halıd Sheıh Mohammedtiń ustalǵanyna 23 jyldan astam ýaqyt ótse de, is áli kúnge negizgi sot talqylaýyna jetken joq. Buǵan ne sebep?

Sot protsesi nege shırek ǵasyrǵa sozylyp otyr

Sottyń osynsha uzaqqa sozylýyna birneshe sebep bar. Sonyń ishindegi eń kúrdeli máseleniń biri – aıyptalýshylardan alynǵan jaýaptardy sotta dálel retinde paıdalanýǵa bola ma degen daý.

Halıd Sheıh Mohammed ustalǵannan keıin TsRÝ-dyń qupııa túrmelerinde bolǵanyn joǵaryda atap óttik. Onda oǵan qatań jaýap alý ádisteri, sonyń ishinde sýda tunshyqtyrý áserin týǵyzatyn waterboarding ádisi (adamdy shalqasynan jatqyzyp, betine sý quıý arqyly tunshyqtyrý) qoldanylǵan. Sondyqtan qorǵaýshylar azaptaý jaǵdaıynda alynǵan málimetterdi sotta paıdalanýǵa bolmaıtynyn aıtyp otyr.

Osylaısha, qorǵaýshylar keıinirek alynǵan jaýaptarǵa da burynǵy azaptaý men qysymnyń áseri bolǵanyn alǵa tartqan.

Bul daý áli aıaqtalǵan joq. 2026 jylǵy 28 tamyzda áskerı sýdıa Maıkl Shrama Halıd Sheıh Mohammedtiń 2007 jyly Gýantanamoda Federaldyq tergeý bıýrosy (Federal Bureau of Investigation, FBI. Budan keıin – FTB – red.) agentterine bergen jaýaptaryn sotta dálel retinde paıdalanýǵa tyıym saldy. Sýdıa prokýratýra bul jaýaptardyń erikti túrde berilgenin dáleldeı almady degen qorytyndyǵa keldi. BAQ-tyń jazýynsha, bul sheshimniń mańyzy zor. Óıtkeni FTB-ǵa berilgen jaýap Ortalyq barlaý basqarmasynyń (Central Intelligence Agency, CIA) qupııa túrmelerindegi tergeýden keıin alynǵan jáne prokýratýra ony istegi mańyzdy dálelderdiń biri retinde qarastyrǵan.

Sóıtip, kúdiktilerdi tergeý kezinde qoldanylǵan ádister keıin olardyń kinásin sotta dáleldeýdi qıyndatqan quqyqtyq máselelerdiń birine aınaldy.

Biraq is tek osy sebepten sozylyp otyrǵan joq.

Ekinshi másele – istiń aýqymy. Negizgi sot bastalǵanǵa deıin taraptar qandaı dálelderdi paıdalanýǵa bolatynyn, qupııa materıaldardyń qaı bóligin qorǵaýshylarǵa berýge bolatynyn, qandaı kýágerler shaqyrylatynyn jáne alqabılerge qandaı aqparat usynylatynyn anyqtaýy kerek. Áskerı komıssııanyń 2026 jyly jarııalanǵan qujattarynan dálelder, kýágerler, qupııa aqparat jáne taraptardyń túrli ótinishterine baılanysty protsess áli jalǵasyp jatqanyn kórýge bolady.

Bul is nege Gýantanamoda qaralyp jatyr

Halıd Sheıh Mohammedtiń isi AQSh-tyń federaldyq sotynda emes, Gýantanamodaǵy áskerı komıssııada qaralyp jatyr. Áskerı komıssııa – soǵys zańdaryn buzdy dep aıyptalǵan belgili bir sanattaǵy shetel azamattarynyń isin qaraıtyn arnaıy sot tetigi. Mundaǵy dálelderdi qaraý, qupııa aqparatpen jumys isteý jáne basqa da birqatar protsessýaldyq ereje federaldyq sottan ózgeshe.

AQSh bıligi kezinde bul isti azamattyq sotqa aýystyrýǵa da áreket jasady. 2009 jyly sol kezdegi bas prokýror Erık Holder Halıd Sheıh Mohammed pen taǵy tórt aıyptalýshyny Nıý-Iorktiń federaldyq sotynda sottaý josparyn jarııalady.

Alaıda bul sheshim saıası qarsylyqqa tap boldy. Aıyptalýshylardy AQSh aýmaǵyna jetkizý, qaýipsizdik pen sot shyǵyndaryna qatysty pikirtalas kúsheıdi. Sóıtip, jospar júzege aspaı qaldy, al 2011 jyly is qaıtadan áskerı komıssııaǵa berildi. 2012 jyly Mohammed pen taǵy tórt adamǵa Gýantanamoda qaıta aıyp taǵyldy.

Osylaısha, istiń sozylýyna aıyptalýshylardy qaı sotta jáne qandaı tártippen jaýapqa tartý kerek degen uzaqqa sozylǵan daý da áser etkenin kórýge bolady.

Kináni moıyndaý týraly kelisim nege júzege aspady

2024 jyly Halıd Sheıh Mohammed jáne taǵy eki aıyptalýshy prokýratýramen kelisimge keldi. Olar kinásin moıyndaýǵa kelisti, al óz kezeginde prokýratýra olarǵa ólim jazasyn kespeıdi degen sheshim qabyldandy. Bul kelisim júzege asqanda, BAQ-tyń jazýynsha, is tolyqqandy sot protsesinsiz aıaqtalýy múmkin edi.

Alaıda kelisim jarııalanǵannan keıin AQSh-tyń sol kezdegi qorǵanys mınıstri Lloıd Ostın onyń kúshin joıý týraly sheshim qabyldaǵan. Osydan keıin kelisimniń zańdylyǵyna qatysty daý bastalyp ketti.

2025 jylǵy shildede federaldyq apellıatsııalyq sot Ostınniń kelisimdi toqtatýǵa ókilettigi bolǵan degen sheshimge keldi. Sóıtip, kináni moıyndaý týraly kelisim júzege aspaı qalyp, is boıynsha sotqa deıingi protses jalǵasyp jatyr.

Sot endi qashan bastalady

2026 jylǵy 26 tamyzda AQSh Áýe kúshteriniń podpolkovnıgi, áskerı sýdıa Maıkl Shrama kópten kútken sot protsesiniń jańa merzimin belgiledi.

Halıd Sheıh Mohammed pen taǵy úsh aıyptalýshynyń negizgi soty 2028 jylǵy 5 maýsymda bastalýǵa tıis.

Prokýrorlar protsesti budan áldeqaıda erte – 2027 jylǵy qańtarda bastaýdy usynǵan. Alaıda sýdıa kelisken joq, sebebi oǵan deıin dálelderdiń jaramdylyǵy men basqa da protsessýaldyq máseleler boıynsha daýlardy sheshý qajet. Sondyqtan sot prokýratýra usynǵan merzimnen shamamen bir jarym jyl keıinge qaldyryldy.

Sarapshylar 2028 jylǵy 5 maýsymdy túpkilikti data deýge áli erte ekenin jazady. Sottyń osy kúni bastalýy oǵan deıin belgilengen mindetterdiń oryndalýyna baılanysty. Eger jańa quqyqtyq daýlar nemese apellıatsııalar týyndasa, protsess taǵy keıinge qalýy múmkin.

Osylaısha, arada shırek ǵasyr ótse de, 11 qyrkúıek oqıǵasyna qatysty eń mańyzdy isterdiń biri áli negizgi sot talqylaýyna jetken joq. Endi 2028 jylǵa belgilengen sot bul isti aıaqtaı ma, álde protsess taǵy da sozyla ma, ol ýaqyttyń enshisindegi másele bolmaq.