11 qyrkúıek. Kazinform kúntizbesi. Jylnama

ESTE QALAR OQIǴALAR

1883 jyly Qazaqstandaǵy eń kóne mýzeılerdiń biri – Semeı oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi ashyldy. Mýzeıdiń qalyptasýy men damýyna uly aqyn Abaı, fılosof Shákárim Qudaıberdiuly jáne kórnekti jazýshi Muhtar Áýezov aıryqsha úles qosty. Búginde mýzeı qorynda 107 myńnan astam jádiger saqtalǵan. Mýzeı janyndaǵy ǵylymı kitaphanada 30 myńǵa jýyq kitap bar. Olardyń qatarynda sırek kezdesetin qundy basylymdar da kezdesedi.

1931 jyly Qaraǵandyda «Bolshevıstskaıa kochegarka» gazetiniń alǵashqy sany jaryq kórdi. Búginde basylym «Indýstrıalnaıa Karaganda» ataýymen shyǵady. Gazetke qazirgi ataýy 1963 jylǵy 1 mamyrda berildi. Redaktsııanyń 50 jyldyǵy atalyp ótken jyly gazet ujymy Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattaldy.

1991 jyly Ǵaryshtyq zertteýler agenttigi men Jer máseleleri jáne jerge ornalastyrý jónindegi memlekettik komıtet quryldy.

1997 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Qarýly Kúshteriniń Áskerı akademııasy quryldy. Ol QR Qorǵanys mınıstrligine qaraıtyn, mártebesi boıynsha jetekshi derbes memlekettik joǵary áskerı oqý orny sanalady.

2007 jyly «Shoqan Ýálıhanov» atty jelkendi keme Aqtaý qalasynan dúnıejúzilik saıahatqa attandy. Ekspedıtsııa ekıpajyna Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik týy tabystalyp, ıahtada Memlekettik ánurannyń áýenimen saltanatty túrde kóterildi.

2006 jyly Shaldaı ormanynda alapat órt boldy. Órt sóndirý kezinde orman sharýashylyǵynyń tórt qyzmetkeri qaza tapty. Keıin osy qaıǵyly oqıǵaǵa baılanysty ashylǵan eskertkishtiń mármár taqtasyna qaza tapqan orman ınspektorlarynyń esimi men portreti qashalyp jazyldy.

2007 jyly Pavlodar oblysynyń Shaldaı aýylynyń ortalyǵynda órt sóndirý kezinde qaza tapqan «Ertis ormany» tabıǵı rezervatynyń qyzmetkerlerine arnalǵan eskertkish ashyldy.

2010 jyly Qyzylorda oblysy, Qarmaqshy aýdanynyń ortalyǵy Josaly kentindegi № 250 mektep-lıtseıdiń 6-synyp oqýshysy Aıjan Qydyrbek Italııanyń Rımını qalasynda ótken «Rımını fest» festıvalinde Bas júlde jeńip aldy. 9 ben 25 jas aralyǵyndaǵy ónerpazdar qatysqan baıqaýda Aıjan qazaq, orys jáne ıtalıan tilderinde án aıtyp, úzdik atandy.

2013 jyly otandyq ǵalymdar Qytaıdan qazaq tarıhyna qatysty Tsın ımperııasynyń muraǵat qujattaryn elge jetkizdi.

283 tomnan turatyn qujattar jınaǵy 1730 jyldyń sońynan 1911 jyldyń ortasyna deıingi kezeńdi qamtıdy. Onda qazaq-qytaı arasyndaǵy saıası, dıplomatııalyq jáne ekonomıkalyq baılanystar týraly mańyzdy derekter bar. Sondaı-aq otandyq ǵalymdar Túrik qaǵanatynyń tarıhyna qatysty kóne túrki jazbalary men qoljazba derekterin anyqtap, tsıfrlyq kóshirmelerin jasady.

2014 jyly Jezqazǵannan ońtústik-shyǵysqa qaraı 148 shaqyrym jerde «Soıýz TMA-12M» ǵarysh kemesiniń apparaty sátti qondy. Ol ǵaryshta 170 táýlik bolǵan Halyqaralyq ǵarysh stantsııasynyń 40-shy ekspedıtsııasy ekıpajyn – reseılik ǵaryshkerler Aleksandr Skvortsov pen Oleg Artemevti jáne NASA astronavty Stıven Svonsondy Jerge jetkizdi. Ekıpaj ózimen birge Jer orbıtasynda bolǵan Qaraǵandy qalasynyń eltańbasyn da alyp qaıtty.

2015 jyly Grýzııanyń Batýmı qalasynda Eýropalyq konstıtýtsııalyq sottar konferentsııasynyń otyrysy ótti. Jıynda Qazaqstan Konstıtýtsııalyq Keńesin uıymǵa baqylaýshy mártebesinde qabyldaý týraly sheshim qabyldandy.

Bul Qazaqstannyń konstıtýtsııalyq zańdylyqty qamtamasyz etýdegi jetistikteriniń halyqaralyq deńgeıde moıyndalǵanyn kórsetti.

2018 jyly Mınskide ótken Ǵaryshqa ushýshylar qaýymdastyǵynyń 31-halyqaralyq kongresine qazaqstandyq ǵaryshkerler Toqtar Áýbákirov pen Aıdyn Aıymbetov qatysty. Álemniń 17 elinen 80-nen astam ǵaryshker qatysqan forýmda «Qazaqstan Ǵarysh Sapary» AQ vıtse-prezıdenti Aıdyn Aıymbetov sheteldik áriptesterimen jáne Belarýs Ulttyq ǵylym akademııasynyń ókilderimen pikir almasty. Negizgi nazar ǵarysh salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýǵa aýdaryldy.

2019 jyly Bıbisara Asaýbaeva «Altyn mangýst» ordenine ıe boldy. Qazaqstandyq shahmatshy bul marapatty ıelengen eń jas sportshy retinde tarıhqa endi. «Sporttyq Oskar» atanǵan orden sporttaǵy úzdikterge jáne salanyń damýyna eleýli úles qosqan tulǵalarǵa tabystalady.

2019 jyly «Uly Jibek joly – dıalog joly» halyqaralyq ekspedıtsııasy óz jumysyn qorytyndylady. Sapar barysynda ekspedıtsııa músheleri Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Ózbekstan aýmaǵyn qamtyǵan 4 myń shaqyrymnan astam joldy eńserdi. Baǵyt Almatydan bastalyp, Úlken Almaty kóli, Esik, Sharyn, Kólsaı, Qarakól, Káji-Saı, Tokmok, Sýýsamyr, Talas, Taraz, Aqmeshit úńgiri, Saýran, Túrkistan, Arystanbab, Otyrar, Shymkent, Tashkent, Samarqand, Qazyǵurt, Merki jáne Tańbaly arqyly qaıtadan Almatyda aıaqtaldy.

Ekspedıtsııa qorytyndysynda týrızmdi damytýǵa qolaıly ári tartymdy oryndar men baǵyttar aıqyndaldy. Nysandardyń naqty koordınattary belgilenip, foto jáne beınematerıaldar ázirlendi. Sonymen qatar árbir baǵyt boıynsha tolyq sıpattamalar jınaqtaldy.

2020 jyly Býhareste Abaı músininiń saltanatty ashylýy ótti. Bul – Qazaqstan men Rýmynııa halqynyń ózara syılastyǵynyń, eki el tarıhyn tanyp ósetin jańa urpaqtyń tárbıelenýiniń jarqyn úlgisi. Eýropa mádenıetine qosylý qazaq mádenıetiniń reformatory Abaı umtylystarynyń biri boldy. Onyń baı murasy Shyǵys pen Batys mádenıetterin toǵystyryp, órkenıetter arasyndaǵy rýhanı baılanysty nyǵaıtty.

2021 jyly elordada Qazaqstan-Germanııa ortalyǵy saltanatty túrde ashyldy. Ony qurý týraly kelisimge Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Germanııaǵa alǵashqy resmı sapary kezinde, 2019 jylǵy jeltoqsanda Berlınde qol qoıyldy.

Ortalyqtyń basty maqsaty – Qazaqstandaǵy nemisterdiń etnıkalyq bolmysyn, mádenıeti men ana tilin saqtaý. Sonymen qatar ol eki eldiń iskerlik qaýymdastyǵy arasyndaǵy yntymaqtastyqty damytýǵa arnalǵan dıalog alańy retinde qyzmet etedi.

2021 jyly Býharestte «Qazaqstan» saıabaǵy ashyldy. Al elordadaǵy «Býharest» skverinde rýmynnyń uly aqyny Mıhaı Emıneskýdiń bıýsti ornatyldy. Rýmynııanyń Qazaqstandaǵy, Qyrǵyzstandaǵy jáne Tájikstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Madalına Lýpý bul bastamany eki halyqtyń mádenı baılanysyn nyǵaıtatyn mańyzdy qadam dep baǵalady. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan – Rýmynııanyń Ortalyq Azııadaǵy negizgi seriktesteriniń biri. Emıneský bıýstiniń ashylýy eki el halyqtarynyń bir-birin jaqynyraq tanyp, dıplomatııalyq qarym-qatynasty jańa deńgeıge kóterýine yqpal etedi.

2021 jyly rejısser Farhat Sháripovtiń «18 kılogerts» fılmi XVII Qazan halyqaralyq musylman kınofestıvalinde bas júlde – Gran-prıge ıe boldy. Sonymen qatar kınokartına operatorlyq jumysy úshin de marapattaldy. Bul júlde fılm operatory Aleksandr Plotnıkovke tabystaldy.

«18 kılogerts» – 1990-jyldardyń sońyndaǵy jasóspirimder ómirin arqaý etken kóshe hıkaıasy.

2023 jyly Qasym-Jomart Toqaev Túrkııanyń Syrtqy ister mınıstri Hakan Fıdandy qabyldady. Memleket basshysy ony jańa qyzmetine taǵaıyndalýymen quttyqtap, qazaq-túrik qatynastaryn odan ári nyǵaıtýǵa eleýli úles qosatynyna senim bildirdi. Kezdesýde Túrkııa Respýblıkasynyń qurylǵanyna 100 jyl tolýy ataldy. Osy aıtýly mereıtoıǵa oraı Prezıdent Astana kósheleriniń birine «Anadoly» ataýyn berýdi tapsyrdy.

2024 jyly Bakýde Túrki áleminiń ortaq álipbıi jónindegi komıssııanyń úshinshi otyrysy ótti. Halyqaralyq Túrki akademııasy men Túrik tili ınstıtýty uıymdastyrǵan jıynda latyn grafıkasyna negizdelgen ortaq túrki álipbıiniń jobasy talqylandy. Otyrysta túrki tilderine tán dybystardy qamtıtyn 34 áripten turatyn ortaq álipbı jobasy maquldandy.

2024 jyly Astanada ótken Dúnıejúzilik kóshpendiler oıyndarynyń tórtinshi kúninde qazaqstandyq sportshy Batyr Bekseýit jamby atýdan kúmis medal ıelendi.

2025 jyly Astanada «Quqyq arqyly beıbitshilik pen bolashaqqa» atty Konstıtýtsııalyq ádilet jónindegi halyqaralyq forým ótti. Qazaqstan Konstıtýtsııalyq Soty uıymdastyrǵan is-shara Konstıtýtsııanyń 30 jyldyǵyna arnaldy. Forýmǵa Eýropa, Azııa jáne Afrıkanyń 15 elinen ókilder qatysyp, barlyǵy 150-den astam adam bas qosty. Qatysýshylar konstıtýtsııalyq quqyq pen adam quqyqtaryn qorǵaý máselelerin talqylady.

2025 jyly Baıqońyr ǵarysh aılaǵynan «Progress MS-32» júk kemesi bar «Soıýz-2.1a» zymyran-tasyǵyshy ushyryldy. Ǵarysh kemesi Jerdi 34 ret aınalyp, Halyqaralyq ǵarysh stantsııasymen túıisti. Bul «Progress» serııasyndaǵy 185-shi ǵarysh kemesiniń ushyrylymy boldy.

Aýdarǵan: Nurlan Tuıaqov