10 ShІLDE. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

10 shilde, BEISENBІ Bagam araldary Dostastyǵynyń ulttyq meıramy - Táýelsizdik kúni (1973). Bagam - Atlant muhıtyndaǵy Florıda túbeginiń ońtústik-shyǵys jaǵalaýynan Kýbanyń shyǵys jaǵalaýyna deıingi aýmaqta jatqan 700-den astam araldy qamtıtyn memleket. Eń irileri Andros, Úlken Abako, Úlken Bagam araldary. Astanasy - Nasso qalasy. Memlekettik tili - aǵylshyn tili. Aqsha birligi - bagam dollary. Bagam araldarynyń bıleýshisi Ulybrıtanııa korolevasy bolyp esepteledi de, eldi onyń ókili general-gýbernator basqarady. Úkimet basshysy - Premer-Mınıstr. Zań shyǵarýshy organy - Senat pen Ókilder palatasynan turatyn parlament. ESTE QALAR OQIǴALAR 95 jyl buryn (1919) BOAK «Qyrǵyz (qazaq) ólkesin basqarý jónindegi revolıýtsııalyq komıtet qurý týraly» qaýlysy qabyldandy. Onyń alǵashqy quramyna S.Pestkovskıı, A.Baıtursynov, V.Lýkashev, M.Tunǵanshın, B.Qarataev, S.Meńdeshev kirdi. 65 jyl buryn (1949) «Astana sý arnasy» memlekettik qazynalyq kásiporny quryldy. Kásiporynnyń jyldyq sý taratý kólemi 30 mıllıon tekshe metrdi quraıdy. «Astana sý arnasy» 600 shaqyrymǵa jýyq sý qubyryna jáne 270 shaqyrym káriz júıesine qyzmet kórsetedi. Búgingi tańda Astana qalasynda 37 káriz stansasyn, 250 shaqyrym kárizdik kollektordy jáne aýa jiberý stansysyn biriktiretin ortalyqtandyrylǵan sýburǵysh júıesi bar. Aýa jiberý stansasynyń jobalyq qýaty - táýligine 135,9 myń tekshe metr. 49 jyl buryn (1965) Mańǵyshlaq munaıynyń birinshi eshelony munaı óńdeý ónerkásibine jóneltildi. 22 jyl buryn (1992) Qazaqstan Respýblıkasy Mınıstrler Kabınetiniń qaýlysymen Almaty qalasyndaǵy Qazan tóńkerisiniń 50 jyldyǵy atyndaǵy sport saraıy aqyn, ánshi jáne kompozıtor Balýan Sholaq esimimen ataldy. 8 jyl buryn (2006) qyzylordalyq jazýshy-zańger Ámirhan Bákirulynyń Mustafa Shoqaı ómirin zerttep jazǵan «Mustafa Shoqaı» atty kitaby Túrkııanyń «Erzurum» baspasynan túrik tilinde basylyp shyqty. Avtor Shoqaıdyń ómiri men qyzmeti, saıası qaıratkerligi, ult azattyǵy jolyndaǵy azapty ómiri týraly tym erteden derekter jınaı bastaǵan. Onda tarıhı naqty qujattar mol, túrki tildes halyqtardyń Shoqaı týraly keńinen derekter alýyna múmkindik jasalǵan. Kórkem bezendirilgen týyndy túrik tildes oqyrmandaryna jol tartty. Mustafa Shoqaı (1889-1941) - Alash qozǵalysynyń qaıratkeri, Túrkistan ólkesi halyqtarynyń azattyq kúresi jetekshileriniń biri, pýblıtsıst. Qyzylorda oblysynyń Shıeli aýdany Sulýtóbe aýylynda Syr óńiri qazaqtary arasyndaǵy bedeldi kisi - Shoqaıdyń otbasynda dúnıege kelgen. Shoqaıdyń ákesi Torǵaı Syr qazaqtary Reseı patshalyǵynyń qol astyna kirmeı turǵanda Hıýa hanynyń ýálıi, al naǵashylary Hıýa handyǵyn orystardan qorǵaýda erekshe kózge túsken áıgili áskerbasylar bolǵan. Mustafa Shoqaı jazý-syzýdy óz anasynan jasy beske tolmaı jatyp úırengen. Sulýtóbe stantsııasyndaǵy orys mektebinde bastaýysh bilim alǵan ol 1902 jyly Tashkenttegi gımnazııaǵa túsip, 1910 jyly úzdik bitirip shyǵady. Bolashaq qaıratker 1910 jyly Sankt-Peterbor ýnıversıtetiniń zań fakýltetine oqýǵa túsip, ony 1917 jyly bitiredi. Stýdent shaǵynan qoǵamdyq-saıası ómirge belsene aralasyp, túrki-musylman stýdent jastarynyń qozǵalysyna qatysady. Balqan soǵysyna baılanysty 1912 jyly Sankt-Peterbordaǵy qazaq, tatar, ózbek, bashqurt jáne ázirbaıjan stýdent jastary arasynda Túrkııany qoldaý qozǵalysy óris alǵan kezde onyń arasynda Mustafa Shoqaı da bolady. Ol 1915 jyly túrki-musylman halyqtarynyń azattyq qozǵalysyna iritki salý maqsatynda ortalyq bılik oryndary qurǵan «Sırat-ýl-mýstaqım» («Týra jol») partııasyna alǵash qarsylyq tanytqandar qatarynda bolyp, stýdent jastar tobymen birlese otyryp, zııaly qaýym ókilderine «Sırat-ýl-mýstaqım» partııasyn qoldamaý jóninde úndeý tastady. Bul úndeý sol kezde tatar tilinde jaryq kórip turǵan «Sóz» gazetinde jarııalandy. 1916 jyly Álıhan Bókeıhanovtyń usynysymen Memlekettik dýmadaǵy Musylman fraktsııasy janyndaǵy bıýroǵa múshe bolyp, onda hatshylyq qyzmet atqardy. Túrkistandaǵy kóterilistiń sebep-saldaryn tekserýge Memlekettik dýma Tashkentke arnaıy komıssııa attandyrǵanda, onyń quramynda depýtattar A. Kerenskıı, Tevkelevtermen birge Musylman fraktsııasy janyndaǵy bıýro músheleri Sh. Muhamedııarov pen Mustafa Shoqaı boldy. Jergilikti halyqtyń jaǵdaıymen tereń tanysý maqsatynda Mustafa Shoqaı Tashkentpen ǵana shektelmeı, Samarqand pen Ándijanda bolyp, jergilikti jaǵdaımen tanysty. Petrogradqa oralǵannan keıin ózi jınaǵan materıaldar negizinde 1916 jylǵy kóterilis kezinde bılik oryndarynyń Túrkistan halqyn aıaýsyz qýǵyn-súrginge ushyratqany týraly Memlekettik dýmada Musylman fraktsııasy atynan jasalatyn málimdeme mátinin ázirledi. 1917 jyly Aqpan tóńkerisi nátıjesinde patsha ókimetiniń qulaýyn zor qýanyshpen qarsy alyp, qalyptasqan saıası ahýal Reseı ımperııasynda ulttyq ezginiń taýqymetin tartqan túrki-musylman halyqtarynyń bostandyqqa jetýine múmkindikter týǵyzady dep úmittendi. 1940 jyly Parıjge nemis áskeri kirgende, Mustafa Shoqaı tutqynǵa alynyp, birneshe aı kontslagerde otyryp shyǵady. Túrmeden bosaǵan ony nemis fashısteri túrkistandyq soǵys tutqyndarynan qurylýǵa tıis Túrkistan legıonyn uıymdastyrýǵa tartpaq boldy. Mustafa Shoqaı bul usynysty soǵys tutqyndarynyń jaǵdaıyn jaqsartý úshin paıdalaný joldaryn qarastyryp, naqtyly áreketterge bardy. Biraq kóp uzamaı ol Berlındegi «Vıktorııa» aýrýhanasynda kúmándi jaǵdaıda kóz jumyp, qaladaǵy musylmandar zıratyna jerlendi. Mustafa Shoqaı Túrkistandaǵy keńestik bıliktiń otarshyldyq sıpatyn alǵash tanyǵan jáne onymen kúresýge búkil ǵumyryn arnaǵan, túrki halyqtary tarıhynda jańa ıntellektýaldy kókjıekke kóterilgen qaıratker boldy. 7 jyl buryn (2007) Tarazdyń metallýrgııalyq zaýytynda alǵash ret kúkirtsılıkomarganets balqytylǵan №5 peshi iske qosyldy. Bul bolat balqytý jáne quıý ónerkásibinde paıdalanatyn temir marganetstiń jáne kremnııdiń qospaly qorytpasy. 5 jyl buryn (2009) Qostanaı oblysynyń Jitiqara qalasynda aýǵan soǵysynyń ardagerlerine arnalǵan eskertkish ashyldy. Eskertkish qalanyń ortasyndaǵy gúlzarda ornalasqan. Tórt metrlik eskertkishte áskerı tapsyrmany oryndap qaıtyp kele jatqan jaýyngerlerdiń beınesi beınelengen. Eskertkishtiń avtory - Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi Qubaı Ahmet Qusaıynuly. 5 jyl buryn (2009) Almaty oblysyndaǵy Talǵar aýdany Elaman aýylynda «Qazaqstan-Qytaı» gaz jelisi alǵashqy bóliginiń dánekerleý jumystary aıaqtaldy. Bul joba Túrikmenstannyń tabıǵı gazyn Qazaqstan aýmaǵy arqyly Qytaıǵa jetkizý maqsatynda júzege asyrylýda. Sonymen qatar, Qazaqstannyń batys óńirindegi tabıǵı gazdy Qytaıǵa, Qyzylorda, Jambyl, Ońtústik Qazaqstan, Almaty oblystary men Almaty qalasyna tasymaldaý júzege asyrylady. Gaz qubyry Ózbekstan men Qazaqstan shekarasynan bastalyp, Ońtústik Qazaqstan, Jambyl, Almaty oblystarynyń aýmaǵynan Qytaımen shekaralas Qorǵas beketine deıin jetkiziledi. Qubyr jelisiniń jalpy uzyndyǵy 1304,5 shaqyrymdy quraıdy. 136 jyl buryn (1878) Anglııada fýtbol tóreshisi alǵash ret ysqyryqty paıdalandy. Fýtbol alańynda tóreshi tek 1873 jyly ǵana paıda boldy. Ol kezde tóreshiniń oıynǵa óz betimen aralasýyna tyıym salynǵan bolatyn. Olardyń mindetine oıynnyń ýaqytyn qadaǵalaý, match týraly jazý, oıynshylardy alańnan shyǵarý jáne taǵaıyndaý, sondaı-aq ózara kelise almaǵan jaǵdaıda komandalar ókilderiniń daýlaryn sheshý kirdi. 1878 jylǵa deıin fýtbol tóreshilerinde ysqyryqtar bolmady. Olar óz daýystaryna nemese qońyraýlardyń kómegine júgindi. Sondaı-aq ózderine nazar aýdartý úshin túrli belgiler berýge májbúr boldy. 1878 jyldyń 10 shildesinde oıynǵa tórelik etý polıtseıge senip tapsyryldy. Ol oıyn barysynda tóbeles shyqqan kezde kóp oılanbastan ysqyryqty paıdalandy. Úreıleri qashqan jáne ony kútpegen oıynshylar jaǵajyrtysty birden toqtatty. Sodan bastap tóreshiler alańǵa ysqyryqpen shyǵatyn boldy. 89 jyl buryn (1925) Keńes Odaǵynyń Telegraf agenttigi (TASS) quryldy. ESІMDER 118 jyl buryn (1896-1938) Alash qozǵalysynyń qaıratkeri, ǵalym, dáriger pedagog BAIǴÝRIN Áljan Mahmutuly dúnıege keldi. Burynǵy Torǵaı oblysynyń Qostanaı ýezinde týǵan (qazirgi Qostanaı oblysy). Qostanaıdaǵy orys-qazaq ýchılışesin jáne realdyq ýchılışesin, Orta Azııa memlekettik ýnıversıtetin, Lenıngrad medıtsına ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitirgen. Búkilreseılik musylmandar keńesiniń («Islam keńesi») músheligine saılanyp, Torǵaı qazaqtarynyń 2-shi oblystyq jáne Qostanaı qazaqtarynyń ýezdik sezderin ótkizýge belsene qatysqan. «Aq jol» gazetiniń bólim meńgerýshisi, Qostanaıda dáriger bolyp, Qazaq AKSR-i Densaýlyq saqtaý halyq komıssarıatynda jáne týberkýlez dıspanserinde qyzmet atqarǵan. 1935-1937 jyldary Almaty medıtsına ınstıtýty klınıkasynyń dárigeri, kafedra meńgerýshisi bolǵan. 1937 jyly jeltoqsanda tutqyndalyp, saıası qýǵyn-súrginniń jazyqsyz qurbany boldy. 1956 jyly qarashanyń 6-synda aqtaldy. 101 jyl buryn (1913-2000) keskindemeshi, Uly Otan soǵysynyń ardageri STADNIChÝK Ivan ıAkovlevıchdúnıege keldi. Tashkent kórkemsýret ýchılışesin, Lenıngrad keskindeme, músin jáne sáýlet ınstıtýtyn bitirgen. Instıtýt bitirgennen sýretshiniń shyǵarmashylyq qyzmeti qazaq halqynyń ónerimen tyǵyz baılanysty. Onyń «Jazýshy M.Zverev», «Ana», «Týǵan kúnińmen», t.b. týyndylary bar. «Qyzyl Juldyz» ordenimen, medaldarmen marapattalǵan. 88 jyl buryn (1926-2008) zań ǵylymdarynyń kandıdaty, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstan Respýblıkasy Áleýmettik ǵylymdar akademııasynyń akademıgi, KSRO Joǵary mektebiniń úzdigi JOLAMAN Qabıdolla Dosmaǵanbetuly dúnıege keldi. Soltústik Qazaqstan oblysynda týǵan. Almaty zań ınstıtýtyn, Máskeý zań ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitirgen. Almaty zań ınstıtýtynyń aǵa oqytýshysy bolyp qyzmet atqarǵan. 1955-1961 jyldary - Semeı mal dárigerlik ınstıtýtynyń kafedra meńgerýshisi. 1961-1968 jyldary - Pavlodar ındýstrıaldy ınstıtýty partııa komıtetiniń hatshysy, oqý isi jónindegi prorektory, kafedra meńgerýshisi. 1968-1978 jyldary - respýblıkanyń joǵary jáne orta arnaıy bilim mınıstrliginiń bólim meńgerýshisi. 1978-1994 jyldary - Almaty energetıka ınstıtýtynyń kafedra meńgerýshisi, professory. 1994-2008 jyldary - Qazaq memlekettik zań ýnıversıtetiniń professory. 40-tan astam ǵylymı jarııalanymnyń avtory. «Halyqtar dostyǵy» ordenimen, medaldarmen marapattalǵan. 45 jyl buryn (1969) QR Konstıtýtsııalyq keńesiniń múshesi JAILǴANOVA Anar Nuralyqyzy dúnıege keldi. Semeı oblysy Shar aýdany Belterek aýylynda týǵan. 1986 jyly Belterek aýylynyń orta mektebin támámdap, osy jyly S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetine túsip, 1991 jyly ony úzdik aıaqtady. 1999 jylǵy jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Ákimshiliginiń memlekettik-quqyqtyq bóliminiń aǵa sarapshysy laýazymyna aýysty. 2000 jylǵy qyrkúıekte Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Soty Tóraǵasynyń keńesshisi, 2004 jylǵy jeltoqsanda Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Sotynyń sýdıasy bolyp qyzmet atqardy. 2008 jyly 13 naýryzda Qazaqstan Respýblıkasy Parlament Senatynyń Qaýlysymen Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııalyq Keńesiniń múshesi bolyp taǵaıyndaldy. 2002 jyly «Qazaqstan Respýblıkasynda sot qyzmetin uıymdastyrý-quqyqtyq qamtamasyz etý» taqyryby boıynsha kandıdattyq dıssertatsııasyn qorǵady. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Jarlyǵymen 25.08.2005j. №1633 «Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııasyna 10 jyl» merekelik medalimen marapattalǵan.