10 myń áskerdi 600 qazaq qyryp salǵan
ASTANA. QazAqparat - Orbulaq shaıqasy - qazaq batyrlaryn birlik pen yntymaqqa, jaýǵa qarsy birige áreket etýge shaqyrǵan naǵyz erliktiń kórinisi boldy. Ekinshiden, bul oqıǵa soǵys taktıkasynda qoldanylǵan ózgeshe aıla-tásilderimen erekshelenedi. Úshinshiden, Orbulaq jedel ári utymdy áreket etýi men suńǵyla kóregendiginiń arqasynda 600 áskermen 10 myńnan astam jaýyngerdi qyryp salǵan Jáńgirge «salqam» (aıbatty) degen atty alyp berdi. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyq tarıhynda osynaý shaıqastyń da ózindik orny bar.
Ár jerde bytyrap júrgen oırattar 17 ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda bas qurap, Jońǵar handyǵyn qurdy. Sóıtip, aınalasyndaǵy jer-jerdi jaýlap alýǵa tyńǵylyqty daıyndaldy. Olardyń qarý-jaraqtaryn tarıhshy ıÝ.Krıjanovıch: «Qalmaqtar soǵysqa óte myqty qarýlanyp shyǵady. Dýlyǵamen, naızamen jáne saýytpen. Olardyń sadaqtary men qylyshtary bizderdikinen qysqa jáne ushy qaıyrylmaǵan. Ózderi ony laqtyratyn naıza dep ataıdy» dep sıpattaǵan. Osyndaı ázirlikpen olar Altaı qyrǵyzdarynyń jáne Toqmaqtyń jerin basyp aldy. Sóıtip, 1643-1647 jyldary qazaq-jońǵar soǵysynyń órti tutandy.
«Ejelgi dushpan el bolmas». 1643 jyly Batyr qońtaıshy myńdaǵan áskerin bastap, Saıran-Nur kóliniń tusymen taýly tóbeler arqyly Jetisýǵa ótip, Іle ózeni tusynda qazaq kóshterin bólip tastamaq boldy. Sondaı-aq, Іle ózeniniń janyndaǵy ózderi oılastyrǵan aýmaqqa Tyshqantaý, Qoıandytaý, Altynemel, Sholaq atty bıik taýlardyń jotalarymen jasyryn túrde ótpekshi boldy.
Olardyń bul áreketinen qazaq handyǵynyń astanasy - Túrkistandaǵy qaýym der kezinde qulaqtandy. Olar az ýaqytta sheshim qabyldap, Esim hannyń uly Jáńgirdi shaǵyn ǵana áskermen Jetisýǵa attandyrdy. Sol arada Jalańtós bahadúrden kómek surap úlgerdi. Al, Jáńgir 600 áskerimen jaýdy taý arasynda qarsy alyp, kómek kelgenshe bógeı turýy tıis-tin. Degenmen, ol tek muny ǵana maqsat etpedi. Kerisinshe, taýly jerdi paıdalanyp, jaýǵa myqty soqqy berýdi oılady. Ol tańdap alǵan áskerdiń quramynda Arǵyn Aǵyntaı, Alshyn Jıembet, Qańly Sarbuq, Naıman Kókserek, Dýlat Jaqsyǵul, Sýan Eltyndy sekildi erjúrek batyrlar bolǵan.
Keı derekterge úńilsek, Jáńgir sol alty júz sarbazdyń árqaısysyn qaıda, qalaı paıdalanýdy jaqsy bilgen kórinedi. «Ol ashyq shaıqastan qashyp, azdaǵan adamdarynyń bir bóligin eki taýdyń arasymen saıǵa ornalastyrdy. Olar jerdi tereń etip qazyp, bıik qorǵan dýalyn jasady, al jaýyngerlerdiń ekinshi bóligi taýdyń arǵy jaǵynda tyǵylyp otyrdy. Jońǵarlar qorǵanǵa taıap kelip, oǵan shabýyl jasady. Kóp adamynan aıyrylǵan soń, olardy qorshap alýǵa alańnyń tarlyǵy múmkindik bermedi. Sol kezde Jáńgir olardyń tý syrtynan shabýyldady. Oılamaǵan jerden bolǵan soqqynyń, ári jaýyngerlerdiń batyldyǵynyń arqasynda, myltyqtarynyń óte sapaly bolýynan Bogatyrǵa (Batyrǵa V.G.) qatty soqqy berdi», - dep sıpattaıdy Jáńgir bastaǵan sarbazdardyń soǵys ádisin A.Levshın.
Soǵys alańy shynymen qolaıly boldy. Uzyndyǵy 200 metrdeı eki bıik taýdyń silemindegi tar saı edi. Teńiz deńgeıinen 2000-2500 metr joǵary ornalasqan. «Olardyń jelke jaǵynda tómen túsýge bolatyn jer jáne birneshe júz atty ásker ornalasýǵa bolatyn saı bar. Odan taýdyń etegimen kele jatqan jońǵarlarǵa shuńqyrda otyrǵan qazaq jaýyngerleri de, olardyń attary da kórinbeıdi. Shaıqas osy jardyń astynda bastalǵan» deıdi shaıqas týraly tarıhshy-muraǵattanýshy Bolatbek Násenov. Tótennen bastalǵan urys kezinde jońǵarlar ózderiniń qaqpanǵa túskenin baǵamdap úlgerdi. Alaıda, art jaǵynan topyrlap áskerler lek legimen kelip jatty. Olardy toqtatý qıyn boldy. Eshkim qolbasshy buıryǵyn estimedi. Bári saı ishinde nyǵyzdalyp, sarbazdardyń oǵynan shetinen múrdem ketti.
Aqyrynda jońǵarlar tómenge bet aldy. Qazaq atqyshtary olardy Aınabulaq ózenindegi ótkelge qýyp tyqty. Osy arada joǵarydan asylyp turǵan tastar tómen qulaı bastady. Ol atqa nemese áskerine tıip, qyryla bastaıdy. Birshama jońǵar aman qutylyp shyqsa da, syrtta qazaq jaýyngerleriniń oǵynan qaza tapty. Jáńgir sultan esin jıyp úlgermegen jaýǵa syrt jaǵynan shabýyldap, vıntovkasymen soqqy berdi. Osylaısha jońǵar jaǵynan on myńǵa jýyq adam qyrylǵan.
Adam shyǵynynyń az emestigin baıqaǵan qońtaıshy keri sheginýge májbúr boldy. Іle-shala qazaqtarmen shaıqasýǵa qolaıly ashyq jer izdedi. Ondaı jer Orbulaqtyń shet jaǵynan tabyldy. Sol aralyqta jáńgir sultanǵa Jalańtós Bahadúr bastaǵan 20 myń qol ásker kómekke keldi. Saǵy synǵan Batyr qońtaıshy joryǵynyń sátsizdigin túsinip, eline oralǵan. Alaıda, ashý-yzamen jolaı ushyrasqan aýyldar men eldimekenderdi shaýyp, mal-múlkin tonap, 10 myńdaı qazaqty tutqynǵa alyp ketken eken.
Orbulaqtaǵy oqıǵa qazaqty biriktirip, jumyla kótergen júktiń jeńil bolatynyn dáleldep berdi. Qazaq batyrlary el táýelsizdigine qol suqqan kez-kelgen jaýdan qaımyqpaıtynyn, bir-birine kómek qolyn soza alatynyn jáne kimmen shaıqassa da, ábjil aılakerlikpen, aqylmen áreket etetindigin kórsetti.
Soǵan qarap búgingi keı jastar 10 myń jaýdy qyryp salǵan 600 batyrdyń erligin 80 myń jaýǵa qarsy kúresken 300 spartalyq jaýyngermen qatar qoıyp júr. Osy jastar tarapynan qazaq tarıhyndaǵy Orbulaq shaıqasy týraly «300 spartandyq» sekildi kórkem fılm túsirý jaıly usynystar da aıtylýda.
