«10 myń teńge úshin bank kartasyn beredi»: Aqtóbelik tergeýshi dropperlerdiń shemasyn túsindirdi

— Aqtóbedegi statıstıka qandaı?

— Oblys aýmaǵynda 1 336 dropper anyqtaldy. Onyń 258-i shetel azamaty bolyp shyqty. Aqtóbe oblystyq polıtsııa departamenti dropperlerge qatysty 74 qylmystyq is qozǵady. 32 qylmystyq is sotqa jetip, jaza taǵaıyndaldy. Taǵy 42 qylmystyq is boıynsha tergeý jalǵasyp jatyr.

Dropper degen kim? Ol bank kartasyn úshinshi tulǵaǵa paıdalanýǵa múmkindik beretin adam. Sol úshin belgili bir mólsherde syıaqy alady. Qylmystyq kodekstiń 232-1-baby — «Banktik shotqa, tólem quralyna nemese sáıkestendirý quralyna qoljetimdilikti zańsyz usyný, berý jáne alý, sondaı-aq tólemderdi jáne aqsha aýdarymdaryn zańsyz júzege asyrý» baby boıynsha jaýapqa tartylady.

Tarqatyp aıtar bolsaq, 232-1-babynyń 1-bóligine kórsetilgendeı bank shotyn úshinshi tulǵaǵa berip, ári qaraı iske aralaspasa múlki tárkilenip, 160 AEK-ke deıingi mólsherde aıypul salyndy nemese túzetý jumystaryna tartylady, tipti 50 táýlikke deıin qamalady. Osy baptyń 4-bóliginde zańsyz aýdarym jasaýǵa jaýapkershilik qarastyrylǵan, ıaǵnı siz shotyńyzǵa túsken aqshany ózge shotqa aýdarasyz. 2 000 AEK-ke deıin aıyppul nemese 2 jylǵa deıin bas bostandyǵynan shekteý, aıyrý jazalary qarastyrylǵan.

Sonymen birge 232-1-baby 7-bóligi aýyr qylmys sanatyna jatady. Tanysynyń nemese dosynyń banktegi shotyn paıdalanyp aqsha aýdarady, keıin sol aqshany ózgege baǵyttaıdy. Zańsyz tólem men aqsha aýdarymdary dáleldense 3 jyldan 7 jylǵa deıin bas bostandyǵynan shekteý, bas bostandyǵynan aıyrý jazasy qarastyrylǵan.

— Kimder dropper bolyp júr?

— Eń birinshi — stýdentter. Bıyl ǵana oqýǵa túsken jastar aldanyp qalyp jatyr. Aýyldyń da, qalanyń da balasy qarmaqqa iligip qalady. Olardy kim quryqqa túsiredi? Alaıaqtardyń kómekshileri. Stýdentterge kelip, «bank kartasyn berseń krıptovalıýtamen aınalysyp, aqsha tabamyz» dep aldaıdy. Syıaqyǵa 20 myń teńge, 50 myń teńge beremiz dep sendiredi. Bank esepshotyna túsken aqshanyń paıyzyn da berýge ýáde etedi. Máselen, «10 mln teńge tússe, 1 mln teńgesi seniki» dep arbaıdy.

— Eki ortada júrgen deldaldar stýdenttermen betpe-bet kezdese me?

— Iá, olar betpe-bet kezdesedi. Máselen, birinshi kýrstaǵy Talǵat esimdi stýdentke belsendi jas Ivanov keledi. «Maǵan kartańdy bere tur, aqshasyna» dep aıtady. Ivanov shotty alaıaqtyq isterge ózi paıdalanady nemese alaıaqtarǵa beredi. Bul jerde Talǵat — dropper, Ivanov — dropper tartýshy. Ivanov ózi paıdalanyp, adamdardy aldap-arbaý arqyly aqsha ıemdense, Qylmystyq kodekstiń 190-baby 2-bóligi 4-tarmaǵymen is qozǵalady. Eger jábirlenýshiniń materıaldyq shyǵyny 4 mln teńgeden asyp ketse, Qylmystyq kodekstiń 190-baby 3-bóligi 1-tarmaǵymen jaýapqa tartylady. Shyǵyn 18-20 mln teńge bolsa is Qylmystyq kodekstiń 190-baby 4-bóligi boıynsha qozǵalady.

Alaıaqtarǵa kómektesken kýrerler de jaýapqa tartylady. Qylmystyq kodekstiń 28-baby 5-bóligi jáne 190-baby boıynsha is qozǵalady. Kýrerler sálemdemeniń ishinde ne bar ekenin qaramaıdy. Aqsha da, esirtki de bolýy múmkin. Qaýipsizdik úshin kýrer ne berip, ne alyp jatqanyn bilýge tıis.

— Siz aıtqan derekterge qarasaq, dropperler arasynda shetel azamattary bar eken. Ony qalaı túsinemiz?

— Alaıaqtar sheteldik dropperlerdi bir kúnge jaldaıdy. Olar bir kelgeninde 4-5 bankten shot ashyp ketedi. Keıin sol shottyń kartasyn alaıaqtarǵa beredi. Teksere kele sheteldik dropperdiń tek 3-4 saǵatqa kelip, qujattardy rásimdep ketkenin kóremiz. Tarqatyp aıtar bolsaq, sheteldik Qazaqstan aýmaǵyna saǵat 10:00–de kiredi. Aldymen Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵyna baryp, JSN alady. JSN alǵan soń bankke baryp, shot ashady. Osymen is bitti. Ári qaraı óz eline ketedi, Qazaqstan aýmaǵyna kirmeıdi. Bul dropper de ár shotyna aqsha alady.

— Stýdent kelip, aryz jazyp otyr. Ol áskerde birge bolǵan joldas jigitke bank kartasyn ashyp berip, keıin sottan shaqyrtý túskende ǵana aldanǵanyn bilgen. Stýdentter qansha aqsha alady?

— Aryzdanýshy 10 000 teńge alǵanyn aıtty. Shyn máninde alaıaqtyqpen aınalysyp otyrǵan adam ár shotqa 150 000 — 200 000 teńge berse, karta ıesi sonyń az ǵana mólsherin alady. Kóbine ortadaǵy deldaldar óz qyzmetin 50 000 teńgeden esepteıdi, ıaǵnı eki ortada paıda kóretinder kóp. Barlyǵy keıde zańdy jumys istep jatyrmyz dep oılaıdy. Zań boıynsha qylmystyq quqyqbuzýshylyqtyń ár satysynda jaýapkershilik kózdelgenin bilgen jón.

— Stýdentter óz bank kartasyn múlde tanymaıtyn adamǵa bere me?

— 3-4 kýrstarda sózge sheshen, kóshbasshy balalar bolady. Dál sol belsendi topty syrttan baqylap júretin adamdar bar. Tájirıbede bolǵan oqıǵa. Syrttan baqylap júrgen adamdar sol belsendi jigitterdi taýyp, sóılesedi. «Birinshi kýrs stýdentterinen bank shotyn, kartasyn alaıyq. Sender de paıda tabasyńdar. Balalardan jınap bere ǵoı» dep aıtady. Sóıtip joǵary kýrs stýdentteri 1-2 kýrs jigitteriniń bank kartasyn alady, qolyna 5-10 myń teńge beredi.

— Stýdent bilmestik jasady delik. Bári de qylmystyq jaýapqa tartyla ma álde óz kinásiz ekenin dáleldeı ala ma?

— Dropper bolǵan adam polıtsııaǵa kelip, aryz jazady. Óziniń dropper bolǵanyn moıyndaıdy. Sol jaǵdaıda is sotqa jetpeı qysqartylýy múmkin. Sonymen birge dropper tergeý kezinde kómektesse is qysqartýǵa jatady, biraq dropperler óz erkimen kele bermeıdi. Kóbi polıtsııa shaqyrǵan soń kelip, jaǵdaıdy túsindiredi. Bul kezde tergeý júrip, sheshimin sot shyǵarady.

— Dropperlerdiń bank shotyndaǵy aqsha alaıaqtarǵa aldanǵan qarapaıym adamdardyń qarjysy. Іs sotqa jetse jábirlenýshilerdiń shyǵynyn kim óteıdi?

— QR Azamattyq kodeksiniń 953-baby, ıaǵnı, negizsiz baılyqty qaıtarý mindeti anyq kórsetilgen. Alaıaqtarǵa aldanyp qalǵan adamdardyń aqshasyn bank kartasyn bergen dropperler qaıtarady. Sebebi aqsha sol dropperdiń esepshotyna túsken. Este bolsyn, ınternet alaıaqtar jábirlenýshi men dropperdi bir óńirden tańdamaıdy. Dropper basqa, al jábirlenýshi basqa qaladan, aýyldan bolady. Jábirlenýshi Aqtóbeden bolsa, dropper ońtústik nemese shyǵystan. Bir óńirden bolsa tez anyqtalar edi.

— Alaıaqtardyń aldaý shemasy jıi ózgere me?

— Qazir 1414 nómirinen habarlama jiberýdiń esh qıyndyǵy joq. ETsQ qoldanyp, sizdiń telefon nómirińizdi engizemin. Kod jiberý tetigin basqanda birden sizge habarlama túsedi. Kóbi «1414 nómirinen habarlama keldi, bittim» dep aıtady. Bul — tek ETsQ ashýǵa arnalǵan habarlama. Al budan buryn sizdiń telefon nómirińizge qońyraý shalyp, ózińiz týraly aqparat jaýdyrady. Ony qaıdan alady? Áleýmettik jeli ashyq, otbasy músheleri jaıly aqparat qoljetimdi. Tipti ishken-jegenimizdiń bárin kórsetemiz. Telefon shalady, domofondy ózgertý qyzmetinen ekenin túsindiredi. 1414 nómirinen kod jiberedi. Qaı ýaqyttardy tańdaıdy? Jumys qyzý júrip jatqan kezde. Ol saǵat 10:30–18:00 aralyǵy. Arada 2 mınýt ótkende Ulttyq bankten habarlasady. «Nesıe alyp jatsyz ba?» degen kezde shoshyp ketedi.

Bank qyzmetkeri ózinen soń polıtsııa qyzmetkeri habarlasatynyn aıtady. Vıdeoqońyraý kezinde polıtsııa qyzmetkeriniń kıimin kıip otyrǵan adam baılanysqa shyǵady. Senimdi shyǵýy úshin Tý, Eltańba ilýli turady. Aldanbańyz, bul jasandy ıntellekt. Telefonnyń arǵy betinde otyrǵan adam qımyldamaıdy, betin ustamaıdy, qolyn qozǵaltpaýǵa tyrysady. «Barlyq bankten nesıe alasyz. Alaıaqtar sizdiń atyńyzdan nesıe rásimdemes úshin siz birinshi baryńyz» deıdi. Bul — gıpnozdyń túri. Alaıaqtar birinen soń birin tapsyrma bergende adam oılanbastan aıtqanyna kóne beredi. 

Nesıe alǵan soń oǵan Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń qyzmetkeri retinde taǵy beıtanys adam habarlasyp, aqshanyń bárin qaýipsiz shotqa aýdarýdy tapsyrady. Ol dropperlerdiń shoty. Qazir kıberpolıtsııa men bank arasynda kelisim bar. Osyndaı kúmándi aýdarymdardy habarlap otyrady. Soǵan qaramastan jábirlenýshi bank qyzmetkerine, polıtsııaǵa da senbeıdi. Prokýrordy da qatystyryp, túsindirý jumysyn júrgizemiz. Eki saǵat boıy kóndiremiz, tipti polıtsııa bóliminiń ishin, kólikterdi de kórsetip, aıtamyz.

— Alaıaqqa aldanatyndar úlken adamdar, al dropperler jastar dep aıta alamyz ba?

— Iá bolady. Alaıaqqa aldanyp qalatyn adamdardyń shamamen 60% zeınetker. Kóbine alaıaqtar oryssha sóıleıdi. Oryssha sóıletin azamattar arasynda alaıaq qurbandary kóp. Túsindirý jumystary jan-jaqty júrgiziledi. Mektep, kolledj, joǵary oqý oryndaryna baramyz, aıtamyz. Mekemelerge de baramyz. Adamdar estip, kórgen kezde qorǵaný tásilin basqaǵa da úıretken jón. Máselen WhatsApp qosymshasyn buzyp kiretin alaıaqtar bolady. Qosymshany ashqan kezde oń jaq buryshta úsh núkte tur. Ári qaraı baptaý, QR kodty jańartý. Sol kezde QR ózgeredi, qosymshany qoldanyp otyrǵan alaıaqty jeliden shyǵaryp jiberýge bolady. Web WhatsApp qoldanady kóbi. Olar jumys ýaqyty aıaqtalǵan soń shyǵý tetigin baspaıdy. Alaıaqtar sol sátti paıdalanady, habarlamalardy oqyp, tanysady. Buǵan deıingi habarlamalarǵa uqsas jazba qaldyryp, aqsha suraıdy. Banktiń kartasyn jiberedi, túsi qara bolady. ChatGPT arqyly adamnyń aty-jónin ózgertedi. Skrın jasap, karta nómiri arqyly aýdarýdy suraıdy. Karta nómirine aýdarǵanda tek sońǵy 4 sany kórinedi, aty-jóni emes.

— WhatsApp arqyly aldaý tásili shyqqan. Ony da naqtylap berseńiz…

— Men 20-ǵa jýyq SIM-karta satyp alamyn, WhatsApp ashamyn. Alaıaq ár SIM-kartaǵa 8 dollar tóleıdi. Alaıaq sol nómirlerdi alǵan soń ІІM, eGov emblemalaryn qoıyp, adamdarǵa habarlasady. Adamdar ózge elden emes, qazaqstandyq nómirlerden habarlasqan soń senedi. Shyn máninde alaıaqtar shetelde otyrýy múmkin. Adamdar «nómiri bar, qazaqstandyq, nege ustamaısyń» dep aıtady. Nómirdi alǵan adam ony satyp jiberdi, alaıaq ózge elde otyr. Bank shotyn da kórsetedi. Ol alaıaqtyń emes, dropperlerdiń bank shoty. Bank kartasyn alaıaqqa senip bergen dropper qosymshaǵa kirip, shotyndaǵy aqsha aınalymyn qaramaıdy. Ol kezde alaıaqtar kire almaı, kelisken aqshany bermeýi múmkin. Bıyl dropperlerdegi qarjy aınalymy 1,6 mlrd teńgege jetti.

Eske salaıyq, buǵan deıin Qostanaı oblysy Beıimbet Maılın aýdanynyń turǵyny ońaı jolmen aqsha tabý úshin 10 myń teńgege banktik shotyn alaıaqtarǵa bergenin habarlaǵanbyş. Saldarynan onyń shoty qylmystyq shemaǵa paıdalanylyp, ózi qylmystyq jaýaptylyqqa tartyldy.