1 TAMYZ. QAZAQPARAT KÚNTІZBESІ: ATAÝLY KÚNDER, OQIǴALAR, ESІMDER

1 tamyz, SÁRSENBІ

Ázirbaıjan árpi men tiliniń kúni. Ázirbaıjan Prezıdentiniń 2001 jylǵy 9 tamyzdaǵy «Ázirbaıjan árpi men ázirbaıjan tiliniń kúnin bekitý týraly» Jarlyǵyna sáıkes jyl saıyn atap ótiledi.

Búkildúnıejúzilik emshekpen emizýdi nasıhattaý aptalyǵy (1-7.08.). 1992 jyldan bastap, ıÝNISEF balalar qorynyń bastamasymen barlyq elde ótkiziledi. Qazaqstan 1994 jyldan bul máselege úlken mán berip, ony qorǵaý, jandandyrý jóninde ulttyq baǵdarlama jasady. Qazaqstanda 14 aýrýhana «Balaǵa aıaly alaqan» degen atpen jumys istep, ıÝNISEF-tiń «Altyn taqtasyn» syıǵa aldy.

Qytaı Halyq Respýblıkasy Armııasynyń kúni - Qytaı áskerı qyzmetkerleriniń kásibı meıramy (1927). 1927 jylǵy tamyzdyń 1-inde Qytaıdyń shyǵysyndaǵy Tszıansı provıntsııasynyń Nanchan qalasy turǵyndary Gomından rejımine qarsy kóteriliske shyqty. Bul kóterilis eldegi ekinshi azamat soǵysynyń bastalýyna sebep boldy jáne Qytaı jumysshy-sharýalarynyń qyzyl armııasy quryldy.

Qytaı - Eýrazııa qurlyǵynyń shyǵys bóliginde, Tynyq muhıtynyń batys jaǵalaýyn alyp jatqan memleket. Shekarasy Reseı, Mońǵolııa, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Aýǵanstan, Pákistan, Nepal, Býtan, Úndistan, Bırma, Laos jáne Vetnammen shektesedi. Muhıt jaǵalaýyndaǵy aımaǵynda 5 myńnan astam aral bar, olardyń eń irisi - Taıvan jáne tropıkalyq Haınan araldary. Kóne Qytaıǵa ónertabystyń tórt túri - qaǵaz, kitap shyǵarý, kompas jáne oq-dári jasaý jatady. El halqynyń sany boıynsha birinshi orynda, adam sany 1,3 mlrd. Ákimshilik jaǵynan 23 provıntsııaǵa, 5 avtonomııalyq aýdanǵa, ortalyqqa tikeleı baǵynatyn Beıjiń, Shanhaı, Tıantszın, Chýntsın qalalaryna jáne Sıangan (Gonkong) men Aomyn (Makao) arnaıy ákimshilik aýdandaryna bólinedi. Joǵarǵy zań shyǵarýshy organy - Búkilqytaılyq halyq ókilderi jınalysy. Memleket basshysy - QHR Tóraǵasy. Atqarýshy organy - Premer-Mınıstr basqaratyn Memlekettik keńes. Astanasy - Beıjiń qalasy. Resmı tili - qytaı tili. Aqsha birligi - ıýan.

Qazaqstan Respýblıkasy men Qytaı Halyq Respýblıkasy arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynas 1992 jylǵy qańtardyń 3-inde ornatyldy. Qazaqstannyń Qytaıdaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi - Adyrbekov Ikram. Qytaıdyń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne Ókiletti Elshisi - Chjan Sııýn.

Shveıtsarııa Konfederatsııasynyń ulttyq meıramy - Konfederatsııanyń negizi qalanǵan kún. Shveıtsarııa - Eýropanyń dál ortasynda ornalasqan memleket. Aýmaǵy Frantsııa, Germanııa, Avstrııa, Lıhtenshteın, Italııamen shektesedi. Astanasy - Bern qalasy. Memlekettik tili - nemis, frantsýz, ıtalıan tilderi. Aqsha birligi - shveıtsar franki. Shveıtsarııa 23 kantonnan turatyn federatıvtik respýblıka. Ár kantonnyń óz Konstıtýtsııasy, Úkimeti jáne Parlamenti bar. Memleket basshysy - Prezıdent. Zań shyǵarý organy Ulttyq jáne Kantondar keńesinen turatyn eki palataly Federaldyq jınalys. Atqarýshy organy - Federaldyq keńes.

Qazaqstan Respýblıkasy men Shveıtsarııa arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynas 1992 jylǵy maýsymnyń 1-inde ornatyldy.

Benın Respýblıkasynyń Ulttyq meıramy - Táýelsizdik kúni (1960). Benın -Afrıkanyń batysynda, Gvıneıa shyǵanaǵyna taıaý ornalasqan memleket. Soltústiginde Býrkına-Faso, Nıgermen, shyǵysynda Nıgerııamen, batysynda Togomen shektesedi. Astanasy - Porto-Novo qalasy. Resmı tili - frantsýz tili. Aqsha birligi - batys afrıkalyq frank. Memleket jáne Úkimet basshysy - Prezıdent. Joǵary zań shyǵarýshy organy - Ulttyq jınalys.

Reseı Federatsııasynyń ınkassator kúni. 1939 jyly KSRO Memlekettik banki janyndaǵy ınkassatsııa apparaty quryldy.

Tamyzdyń 1-i men 3-i aralyǵynda Lıtvanyń Drýskınınkaı kýrortynda úzilissiz úsh kúnge sozylatyn dástúrli bı marafony ótedi.

ESTE QALAR OQIǴALAR

45 jyl buryn (1967) Baıanaýylda «Dos-Muqasan» ansambliniń mýzykanttary ózderiniń alǵashqy kontsertin qoıdy. Tyńdarmandary jergilikti turǵyndar men Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýty stýdenttik qurylys otrıadtarynyń músheleri boldy. Ansambl aty ony uıymdastyrýshylar esimderiniń alǵashqy býyndarynan («Dos» - Dosym Súleev, «Mu» - Murat Qusaıynov, «Qa» - Qamıt Sanbaev jáne «San» - Sanıa, Aleksandr Lıtvınov) quralǵan. Ony qurylys otrıadyndaǵy Ven­g­rııadan kelgen stýdentterdiń jetekshisi ıAnosh Karpotı usynǵan. Keıin ansambl quramyna M.Moldabekov, Q.Ájibaeva, Sh.Omarov, B.Jumadilov, N.Qusaıynovtar qosyldy. Olardyń repertýarynda elektrondy mýzykalyq aspaptar súıemelimen oryndalatyn «Nazqońyr», «Ahaý, bıkem», «On alty qyz», «Sulý qyz», «Qudasha», t.b. qazaqtyń halyq ánderi, halyq jáne qazirgi qazaq kompozıtorlarynyń, sondaı-aq ansambl músheleriniń shyǵarmalary oryn aldy. «Dos-Muqasan» dástúrli folklorlyq-mýzykalyq týyndylardy óz kezeńindegi estradalyq mýzyka mánerine saı óńdep, qulpyrta oryndaǵan.  Bul sıpat, ásirese «Jeruıyq» rok-operasy, «Dala jáne ǵarysh» sııaqty kúrdeli shyǵarmalardan anyq baıqalady. Ansambl Tashkent qalasynda ótken Búkilodaqtyq «Halyqtar dostyǵy» festıvaliniń, Mınskide ótken kásibı oryndaýshylar baıqaýynyń, sonymen qatar Berlınde, Máskeýde ótken Jastar men stýdentterdiń halyqaralyq festıvaldarynyń laýreaty atanǵan. Qazaqstan komsomol syılyǵyn ıelengen.  

11 jyl buryn (2001) Ujymdyq qaýipsizdik týraly kelisimge qatysýshy memleketterdiń basshylary Ortalyq Azııa aımaǵynda jedel qımyldy ujymdyq kúshterdi qurý týraly sheshim qabyldady. Onyń quramyna Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan Respýblıkalarynyń jáne Reseı Federatsııasynyń bólimderi men bólimsheleri kirdi. Búgingi tańda Ortalyq Azııa aımaǵynda jedel qımyldy ujymdyq kúshterdiń quramynda 10 batalon bar. Onda Reseı men Tájikstannan úshten, Qazaqstan men Qyrǵyzstannan ekiden batalon bar. Jeke quramnyń jalpy sany 4 myńǵa jýyq adamdy quraıdy.

9 jyl buryn (2003) Elbasy N.Nazarbaev Qarashyǵanaq kenishinde Kaspıı qubyr jelisi konsortsıýmy (KTK) qubyrlary arqyly birinshi munaı jiberý saltanatyna qatysty.

514 jyl buryn (1498) Hrıstofor Kolýmb Amerıkaǵa jetip, ony aralǵa balap Santa Isla (Santa Isla) dep ataǵan.

219 jyl buryn (1793) Frantsııada ólshemder men salmaqtardyń biryńǵaı álemdik júıesine negiz bolǵan metrlik júıe engizildi.

53 jyl buryn (1959) Temirtaý qalasynda jumysshylardyń totalıtarlyq táripke qarsy bas kóterýi bastaldy. Jumysshylar men soldattardyń qaqtyǵysynan 10 adam qazaǵa ushyrap, kóptegen adam jaraqat aldy. «Qaraǵandy zaýytynyń qurylysyndaǵy istiń jaıyn» KOKP Ortalyq Komıtetiniń Tóralqasynda qaralyp, keıinnen Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy N.Belıaev qyzmetinen bosatyldy.

178 jyl buryn (1834) Brıtanııa ımperııasynyń otar elderinde quldyqqa tyıym salatyn zań qoldanyla bastady.

178 jyl buryn (1834) aǵaıyndy mehanık Cherepanovtar Reseıdegi eń alǵashqy paravozdy qurastyryp shyǵardy.

98 jyl buryn (1914) dúnıejúzin qaıta bóliske salý jolynda «Úshtik odaq» (Avstrııa-Vengrııa, Germanııa, Italııa) pen Anglııa, Frantsııa, Reseı odaǵy arasyndaǵy saıası-ekonomıkalyq qaıshylyqtardan birinshi dúnıejúzilik soǵys bastaldy. Soǵys barlyq elderdiń ekonomıkasyn kúızeltip, adamzatty buryn kórmegen qaıǵy-qasiret pen asharshylyqqa dýshar etti. 1916 jyly maýsymnyń 25-inde Reseı patshasy ımperııanyń «buratana halyqtaryn», onyń ishinde qazaqtardy da maıdan shebindegi qara jumysqa alý týraly jarlyq shyǵardy. Qara jumysqa 100 000-nan astam qazaq jigitteri alynyp, olardyń basym kópshiligi batys maıdanǵa attandyryldy.

88 jyl buryn (1924) Keńes Odaǵy Qyzyl Juldyz ordenin bekitti.

88 jyl buryn (1924) KSRO-nyń astanasy - Máskeý qalasyndaǵy V.Lenınniń balzamdalǵan denesi salynǵan kesene kelýshiler úshin alǵash ret ashyldy.

73 jyl buryn (1939) KSRO Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń Jarlyǵymen «Keńes Odaǵynyń Batyry» medali bekitildi. 1939 jylǵy qazannyń 16-yndaǵy Jarlyq negizinde medal ataýy Keńes Odaǵy Batyrynyń «Altyn Juldyz» medali bolyp ózgertildi.

73 jyl buryn (1939) Orta Azııada Úlken Ferǵana arnasyn qazý jumystary bastaldy. Arna qurylysyna Qazaqstannyń ońtústik óńirinen de kóp adam tartyldy.

38 jyl buryn (1974) Reseıdiń dýbna qalasyndaǵy Birikken ıadrolyq zertteýler ınstıtýty Mendeleev kestesindegi 106-shy element (Sg) alynǵany týraly habarlama taratty.

23 jyl buryn (1989) Polshada azyq-túlikke baǵany memleket tarapynan retteý joıyldy. Baǵa birer kúnde 500 paıyzǵa deıin shyrqap shyǵa keldi. Sol tusta eldi apatty jaǵdaıdan bir mezgil tegin tústik tamaq taratýdy uıymdastyrý saqtap qaldy.

9 jyl buryn (2003) Elbasy N.Nazarbaev Batys Qazaqstan oblysynyń Bórili aýdanyndaǵy Qarashyǵanaq kenishinde Kaspıı qubyr jelisi konsortsıýmy (KTK) qubyrlary arqyly birinshi munaı jiberý saltanatyna qatysty.

5 jyl buryn (2007) Astanada belgili aqyn jáne jýrnalıst Qaıyrbaı Tóreǵojynyń «Jańbyrly jaz» atty kitaby jaryq kórdi.

Kitap avtordyń sońǵy jyldary jazǵan óleńder jınaǵynan turady. Jınaqqa «Arman-aı atty poemasyda kirdi. Kitap «Folıant» baspahanasynan shyǵarylǵan, jáne onyń tırajy myń danany quraıdy.

Búgingi kúni 50 jasqa tolyp otyrǵan Q.Tóreqojy qalamynan buryn basyp shyǵarylǵan «Kúnshýaq» atty óleńder jınaǵy jáne ár jyldary jaryq kórgen jarııalymdar, ocherkter, kishigirim áńgimeler bar.

5 jyl buryn (2007) Uly Otan soǵysynyń batyry, jaýynger jáne jazýshy Baýyrjan Momyshulynyń týǵan jeri - Jambyl oblysy Jýaly aýdanynyń ortalyǵynda batyrǵa arnalǵan eskertkishtiń irgetasy qalandy.

Іrgetasty qalaý rásimine Uly Otan soǵysynyń jergilikti ardagerleri, myń bulaq pen myń batyrdyń ólkesi atanǵan aýdannyń qurmetti azamattary men qoǵam qaıratkerleri qatysty.

Momyshuly Baýyrjan (1910-1982) - Keńes odaǵynyń batyry, ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń dańqty jaýyngeri, qazaqtyń kórnekti jazýshysy. Jambyl oblysynyń Jýaly aýdanyndaǵy Kólbastaý mekeninde dúnıege kelgen.

Ofıtserdiń kúndeligi», «Bir túnniń tarıhy», «Bizdiń semıa», «Moskva úshin aıqas» «Jaýyngerdiń tulǵasy», «Maıdan», «Maıdandaǵy kezdesýler», «General Panfılov», «Tólegen Toqtarov», «Kýba áserleri», «El basyna kún-týsa», «Ushqan uıa», «Adam qaıraty» povesteri men áńgimeleriniń avtory.

Ol Keńes dáýirindegi Memlekettik syılyqtyń laýreaty, «Qyzyl Tý, Eńbek Qyzyl Tý, Halyqtar dostyǵy, 1-shi dárejeli Otan soǵysy, 2 ret Qyzyl Juldyz, Qurmet belgisi» syndy orden-medaldarmen marapattalsa, halqynyń shyn mánindegi qaharman ulyna Qazaqstan táýelsizdikke qol jetkizgennen keıin «Keńes odaǵynyń batyry» ataǵy berilgen.

3 jyl buryn (2009) Astanada «Qazaqstannyń Damý Banki» AQ men Qytaı Eksport-Import Bankiniń arasynda nesıe jelisin berý týraly Bas nesıe kelisimine qol qoıyldy.

Qol qoıylǵan Kelisimge saı Qytaı Eksport-Import Banki Qazaqstannyń Damý Bankine 15 jylǵa deıingi merzimge 5 mlrd. AQSh dollary somasyna nesıe jelisin berýdi kózdep otyr. Bul nesıe jelisiniń maqsatty sıpaty bar - qarajat qazaqstandyq kompanııalardyń ınvestıtsııalyq jobalaryn, sonyń ishinde qytaılyq kásiporyndardyń óndiristik ónimderiniń, qyzmetteriniń jáne jabdyqtarynyń eksportyn kózdeıtin jobalardy júzege asyrý úshin beriletin bolady.

Beriletin nesıe jelisi energetıka, kólik jáne kommýnıkatsııalyq ınfraqurylymdy damytýǵa, sondaı-aq metallýrgııa, hımııa jáne munaı-hımııa ónerkásibindegi strategııalyq jobalardy júzege asyrýǵa baǵyttalady.

514 jyl buryn (1498) Hrıstofor Kolýmb eýropalyqtardyń arasynda alǵashqy bolyp Venesýelada boldy.

222 jyl buryn (1790) AQSh-ta alǵashqy jalpyfederaldyq halyq sanaǵynyń nátıjesi shyǵaryldy.

178 jyl buryn (1834) brıtandyq kolonııalarda quldyq joıyldy.

136 jyl buryn (1876) Kolorado AQSh-tyń 38-inshi shtaty boldy.

93 jyl buryn (1919) Vengrııada naýryz aıynda jarııalanǵan keńes respýblıkasy qulatyldy.

88 jyl buryn (1936) Máskeý qalasynda V.I.Lenınniń balzamdalǵan máıitin oǵan arnaıy salynǵan Mavzoleıde alǵashqy kelýshiler kórdi.

76 jyl buryn (1936) Berlınde Olımpıada oıyndarynyń ashylýy ótti.

71 jyl buryn (1941) alǵashqy djıp shyǵaryldy.

58 jyl buryn (1954) Vetnam, Laos jáne Kambodjada oq atýdy toqtatý kúshine endi. Frantsııanyń Úndiqytaıdaǵy kolonııaldyq soǵysy aıaqtaldy.

52 jyl buryn (1960) Batys Afrıkadaǵy Benın memleketi (Dagomeıa Respýblıkasy) Frantsııadan táýelsizdigin aldy.

31 jyl buryn (1981) «MTV» mýzykalyq telekanaly alǵash ret efırge shyqty. Týra alty jyldan keıin ol Eýropada da jumys isteı bastady.

21 jyl buryn (1991) ıtalıandyq-argentınalyq fýtbol juldyzy Dıego Maradonna sporttan ketti.

ESІMDER

118 jyl buryn (1893-1966) mýzyka aspabyn jasaýshy sheber, Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri, Qazaqstannyń dástúrli kóne mýzyka aspaptaryn jetildirý isimen aınalysqan tuńǵysh organolog, Baıan Ólgıı aımaǵynyń qurmetti azamaty QASYMOV Qamar dúnıege keldi.

Pavlodar oblysynyń Baıanaýyl aýdanynda týǵan. 20 ǵasyrdyń 20-30-shy jyldaryndaǵy mádenı betburystardyń bel ortasynda bolyp, kóne qyl qobyzdy, sal-serilerdiń toǵyz perneli qara dombyrasyn, ańshylyq pen saıatkerliktiń aıasynda ǵana qoldanylyp kelgen daýylpaz ben shyńdaýyldy, baqtashylardyń sybyzǵysyn klassıkalyq aspap dárejesine deıin jetildirip, orkestrlik shyǵarmalarǵa laıyqtap jasaǵan. Qasymov jasaǵan ulttyq aspaptar ár túrli deńgeıde ótken halyqaralyq kórmelerge qoıylǵan. Respýblıkamyzda alǵash ashylǵan mýzykalyq aspap jasaý sheberhanalarynyń isin jolǵa qoıyp, Qurmanǵazy atyndaǵy memlekettik halyq aspaptar orkestri men Jambyl atyndaǵy Qazaq fılarmonııanyń jáne Qurmanǵazy atyndaǵy Almaty memlekettik konservatorııanyń mýzykanttaryn orkestrlik úlgide jasalǵan mýzykalyq aspaptarmen qamtamasyz etken. Qasymov jasaǵan mýzykalyq aspaptar Máskeý, Sankt-Peterbor, Almaty, Semeı qalalaryndaǵy murajaılarda saqtaýly.

Eńbek Qyzyl Tý ordenimen, medaldarmen jáne Mońǵolııa úkimetiniń eń joǵarǵy «Altyn gads» ordenimen marapattalǵan.

84 jyl buryn (1928) bıologııa ǵylymynyń doktory, professor, Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi TÁShENOV Qazıs Tashenuly  dúnıege keldi.

Soltústik Qazaqstan oblysynda týǵan. Petropavl zooveterınarlyq ınstıtýtyn, Omby aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn, Qazaqstan Ǵylym akademııasy Tájirıbelik bıologııa ınstıtýtynyń aspırantýrasyn bitirgen. 1956-1990 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Ǵylym akademııasy Fızıologııa ınstıtýtynyń kishi, aǵa ǵylymı qyzmetkeri, zerthana meńgerýshisi, dırektordyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary, dırektory bolǵan. 1990-2002 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasy Tóralqasynyń múshesi, bıologııa ǵylymdary bólimshesiniń akademık hatshysy, Adam jáne janýarlar fızılogııasy ınstıtýtynyń zerthana meńgerýshisi, bıologııa jáne medıtsına ǵylymdary bóliminiń akademık hatshysy mindetin atqarýshy bolǵan. Ǵalymnyń negizgi ǵylymı eńbekteri mal fızıologııasyna arnalǵan. Ol kúıis qaıyratyn maldyń taz qarynynda mıkrobıologııalyq beloktyń jınaqtalý protsesi azyq ratsıonynyń sıpatyna jáne as qorytý jolyna kelip túsetin silekeı mólsherine baılanysty ekendigin birinshi ret anyqtady. Hırýrgııalyq operatsııa arqyly uıqy bezi men ót joldaryn bólek shyǵarýdyń tútiktik ádisin oılap tapty. Sondaı-aq júıkeler men qan tamyrlaryn bútindeı saqtaı otyryp, ultabardan bólip alynǵan kishkene qaryn jasaý tásilin usyndy. As qorytý organdary men sút bezderiniń qyzmetin retteýge búırek, qalqansha jáne jynys bezderiniń qatysyn anyqtap, as qorytý jáne sút túzilý protsesteriniń ózara baılanysty ekenin dáleldep, sút shyǵarý mehanızmin ashty. Sonymen qatar Chehoslavakııa ǵalymdarymen birlese otyryp, kúıis qaıyratyn malǵa arnalǵan jasandy azyq ratsıonyn usyndy. Táshenovtiń jetekshiligimen 25-ke jýyq ǵylym kandıdaty men doktory dıssertatsııa qorǵaǵan. Onyń 250-den astam ǵylymı eńbegi, onyń ishinde 4 monografııasy jaryq kórgen. 20-den astam jumysy shet elde jarııalanǵan. Esimi Qazaqstannyń Altyn kitabyna engizilgen.

Halyqaralyq «Aq krest» ordenimen jáne medaldarmen marapattalǵan.

74 jyl buryn (1938) tarıh ǵylymynyń doktory QOJAHMETULY Keńesbaı dúnıege keldi.

Almaty oblysynda týǵan.  Qazaq memlekettik ýnıversıtetin jáne aspırantýrasyn bitirgen. 1966-1967 jyldary Egıpette ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizgen. 1967-1987 jyldary - Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń assıstenti, aǵa oqytýshysy, dotsenti, dekany. 1989 jyldan atalmysh ýnıversıtettiń shyǵystaný fakýlteti Azııa jáne Afrıka elderi tarıhy kafedrasynyń meńgerýshisi bolǵan. Negizgi ǵylymı jumystary Azııa, Afrıka, Eýropa, Amerıka elderiniń tarıhyn zertteýge arnalǵan. Ǵalym Qazaqstanda shyǵystaný salasyn damytýǵa úles qosqan. Máskeý, Baký, Montereı (AQSh) qalalarynda ótken shyǵystanýshylardyń konferentsııalaryna qatysyp, baıandama jasaǵan. 100-den asa ǵylymı eńbektiń, sonyń ishinde 4 monografııanyń avtory.

64 jyl buryn (1948) Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııalyq keńesiniń múshesi, zań ǵylymynyń kandıdaty, 2-shi synypty memlekettik ádilet keńesshisi, Qazaqstan Respýblıkasy prokýratýrasynyń qurmetti qyzmetkeri BAQTYBAEV Іlııas Jaqypbekuly dúnıege keldi.

Almaty oblysynda týǵan. Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirgen. 1977-1982 jyldary - Almaty qalasy Áýezov aýdandyq prokýratýrasynda prokýrordyń kómekshisi, aǵa tergeýshi. 1982-1984 jyldary - Almaty qalasy Áýezov aýdandyq sotynyń halyq sýdıasy. 1985-1988 jyldary - Almaty qalasy Máskeý aýdany prokýrorynyń orynbasary. 1988-1990 jyldary - Almaty qalasy Frýnze aýdanynyń prokýrory. 1990-1991 jyldary - Qazaq KSR Prezıdenti Apparaty memlekettik-quqyq bóliminiń konsýltanty, memlekettik-quqyqtyq referentýrasynyń aǵa referenti. 1991-1994 jyldary - Almaty qalasy prokýrorynyń orynbasary, Almaty oblysynyń prokýrory. 1994-1997 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýrorynyń orynbasary, birinshi orynbasary. 1997-2000 jyldary - Qostanaı oblysynyń prokýrory. 2000-2003 jyldary - Ońtústik Qazaqstan oblysynyń prokýrory. 2003 jylǵy naýryzdan 2008 jylǵy aqpanǵa deıin Qazaqstan Respýblıkasy Bas prokýrorynyń birinshi orynbasary qyzmetin atqarǵan. 2008 jyly naýryzda Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń qaýlysymen Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýtsııalyq keńesiniń múshesi bolyp taǵaıyndaldy.
«Qurmet» ordenimen, «Astana» medalimen, «Qazaqstan Konstıtýtsııasyna 10 jyl», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Parlamentine 10 jyl», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigine 10 jyl» merekelik medaldarmen marapattalǵan.

54 jyl buryn (1958) palýan, sambodan halyqaralyq dárejedegi sport sheberi MUSABEKOV Almas dúnıege keldi.

Jambyl oblysynyń Baızaq aýdanynda týǵan. Jambyl gıdromelıoratıvtik qurylys ınstıtýtyn bitirgen. «Qaırat» erikti sport qoǵamynyń jattyqtyrýshysy, Baızaq aýdandyq tutynýshylar qoǵamynyń sport jónindegi nusqaýshysy bolǵan. 1989 jyldan jeke kásippen aınalysady, «Sambo», «Azııa-sport» seriktestikteriniń dırektory. Ol Eýropa chempıonatynyń kúmis júldegeri, Álem kýbogynyń jeńimpazy, Eýropa chempıony, Keńester Odaǵynyń eki dúrkin jeńimpazy, eki dúrkin kúmis júldegeri, toǵyz dúrkin qola júldegeri atanǵan.

Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen eki márte marapattalǵan.

149 jyl buryn (1863-1936) sáýletshi, qurylys ınjeneri ZENKOV Andreı Pavlovıch dúnıege keldi.

Reseıdiń Túmen qalasynda týǵan. Sankt-Peterbordaǵy Nıkolaev ınjenerlik akademııasyn (qazirgi Sankt-Peterbor  sáýlet-qurylys ýnıversıteti) bitirgen. 1898 jyly Qazaqstanǵa qonys aýdaryp, Almaty qalasynda qonystanǵan. 1907-1917 jyldary Jetisý oblystyq ınjenerlik basqarmasynda jumys istegen. Ol jer silkinisine tótep beretin aǵash úıler salýmen, jer silkinisine tózimdi qurylystar jobasyn jasaýmen shuǵyldanǵan. Onyń jobasymen Vernyı áıelder gımnazııasy, Kafedraldyq sobor, Vernyı áskerı májilis úıi, Vernyı saýda úıi, t.b. salyndy. Ol Reseı men Túrkistannyń birsypyra ǵylymı qoǵamdary men qoǵamdyq uıymdaryna múshe bolyp, baspasóz betinde tarıhı jáne etnografııalyq materıaldar jarııalap turǵan.

63 jyl buryn (1949) Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy TURǴANQULOV Qýandyq Turǵanqululy dúnıege keldi.

Almaty oblysynda týǵan. Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyn bitirgen. 1979-1986 jyldary - Qapshaǵaı qalalyq partııa komıtetiniń nusqaýshysy, bólim meńgerýshisi. 1986-1990 jyldary - «Ońtústikqazgeologııa» óndiristik birlestigi partııa komıtetiniń hatshysy.

1990-1993 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti men Mınıstrler Kabıneti Apparatynyń konsýltanty, aǵa referenti, uıymdastyrý-ınspektorlyq jáne aımaqtyq damý bóliminiń bas ınspektory. 1993-1996 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Apparatynyń, Ákimshiliginiń kadr saıasaty bólimi meńgerýshisiniń orynbasary.

1996-2007 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasy tóraǵasynyń orynbasary. Qazirgi qyzmetinde 2007 jyldan bastap isteıdi.

Medalmen marapattalǵan.

103 jyl buryn (1909-1986) etnograf, tarıh ǵylymynyń doktory JDANKO Tatıana Aleksandrovna dúnıege keldi.

Ýkraınada týǵan. M.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetin, KSRO Ǵylym akademııasy Etnografııa ınstıtýtynyń aspırantýrasyn  bitirgen. 1947 jyldan KSRO Ǵylym akademııasy Etnografııa ınstıtýtynyń kishi ǵylymı qyzmktkeri, ǵylymı hatshysy, Orta Azııa jáne qazaqstan bólimshesiniń meńgerýshisi, Etnologııa jáne antropologııa ınstıtýtynyń basshysy qyzmetterin atqarǵan.

Ǵalymnyń negizgi ǵylymı eńbekteri Orta Azııa men Qazaqstannyń kóshpeli jáne otyryqshy turǵyndarynyń tarıhy, Aral teńizi jaǵalaýy halyqtarynyń etnogenezi jáne etnıkalyq tarıhyna arnalǵan.

«Halyqtar dostyǵy» ordenimen, medaldarmen marapattalǵan.

102 jyl buryn (1910-1984) qazaqstandyq dybys operatory, KSRO Kınomatografıster odaǵynyń múshesi.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri PERShIN Stefan ıAkovlevıch dúnıege keldi. Uly Otan soǵysyna qatysqan.

Reseıdiń Orynbor oblysy Novotroıtsk qalasynda týǵan. Almaty baılanys polıtehnıkýmyn, Sankt-Peterbor kınoınjenerler ınstıtýtyn bitirgen.

1937-1941 jyldary Almaty kınohronıka stýdııasynyń dybys rejısseri, 1955 jyldan «Qazaqfılm» stýdııasynda qyzmet atqarǵan.

Ol qazaq tilindegi fılmder dýblıajynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn quryp, kınotaspaǵa qazaq tilinde eń alǵash jazǵan. Dybys operatory retinde «Meniń atym Qoja», «Arqamyzda Moskva», «Mahabbat týraly ańyz» t.b. 10-nan astam tolyqmetrajdy kórkem fılmderdiń, sonymen qatar 50-den astam derekti jáne ǵylymı-tanymdyq fılmderdiń túsirilýine qatysqan.

Eki ret Qyzyl Tý ordenimen jáne medaldarmen marapattalǵan.

62 jyl buryn (1950) Respýblıkalyq ulan Qolbasshysy, general-leıtenant ShABDARBAEV Amangeldi Smaǵululy dúnıege keldi.

Almaty oblysynyń Qaskeleń aýdanynda týǵan. Qazaq dene tárbıesi ınstıtýtyn, Abaı atyndaǵy Almaty memlekettik ýnıversıtetin, Máskeý qalasyndaǵy Joǵary Memlekettik Qaýipsizdik Komıteti mektebin bitirgen.

Qazaq KSR Memlekettik Qaýipsizdik Komıtetinde jedel ýákil-nusqaýshy, kadr bóliminiń aǵa jedel ýákili, 9-bólimniń kúzet bólimshesi komendanty, 5-bólimniń aǵa jedel ýákili qyzmetterin atqarǵan. 1987-1992 jyldary - Almaty oblysy Qaskeleń qalasyndaǵy «Qazmunaıjolqurylys» tresi basqarmasy bastyǵynyń orynbasary. 1992-1995 jyldary - Prezıdent Kúzet qyzmeti bólimshesiniń bastyǵy, bólim bastyǵynyń orynbasary, basqarma bastyǵynyń orynbasary, 1-bólimniń bastyǵy, Prezıdent Kúzet qyzmeti bastyǵynyń birinshi orynbasary. 1995-1997 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik tergeý komıteti bastyǵynyń orynbasary. 1997-2002 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Qaýipsizdik Komıteti «A» arnaıy qyzmetiniń bastyǵy. 2002-2006 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Kúzet qyzmetiniń bastyǵy. 2006-2009 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Qaýipsizdik Komıtetiniń tóraǵasy qyzmetterin atqarǵan. 2009 jyldan QR Prezıdentiniń keńesshisi boldy.

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2012 jylǵy 23 qańtardaǵy №247 Jarlyǵymen Shabdarbaev Amangeldi Smaǵululy Respýblıkalyq ulan Qolbasshysy laýazymyna taǵaıyndaldy.

2-dárejeli «Dańq» ordenimen jáne medaldarmen marapattalǵan.

51 jyl buryn (1961) QR Densaýlyq saqtaý mınıstri QAIYRBEKOVA Salıdat Zekenqyzy dúnıege keldi.

1961 jylǵy 1 tamyzda Qaraǵandy oblysynda dúnıege kelgen.
1984 jyly Qaraǵandy memlekettik medıtsına ınstıtýtyn «emdeý isi» mamandyǵy boıynsha bitirgen.2002 jyly E.A.Býketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetin «quqyq taný» mamandyǵy boıynsha bitirgen.2001-2006 jyldary - Qazaq memlekettik medıtsına akademııasynyń qoǵamdyq densaýlyq jáne densaýlyq saqtaýdy basqarý kafedrasynyń izdenýshisi.1984-1998 jyldary Qaraǵandy oblysynyń medıtsına uıymdarynda dáriger-nevropatolog, Qaraǵandy kóp baǵdarly emdeý-dıagnostıkalyq birlestigi bas dárigeriniń orynbasary bolyp jumys istedi. 1998-2001 jyldary - Qaraǵandy oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń medıtsınalyq kómekti uıymdastyrý bóliminiń bastyǵy, Qaraǵandy oblystyq eńbek, jumyspen qamtý jáne halyqty áleýmettik qorǵaý basqarmasynyń № 5 medıtsınalyq-áleýmettik saraptama komıssııasynyń tóraıymy. 2001-2004 jyldary Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń bólim bastyǵy, basqarma bastyǵy, Emdeý-profılaktıkalyq jumys departamenti dırektorynyń orynbasary, Mınıstrliktiń Apparat basshysy qyzmetin atqardy.
2004-2006 jyldary Qazaq memlekettik medıtsına akademııasynyń prorektory boldy. 2006-2008 jyldary - Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Ákimshiliginiń áleýmettik-ekonomıkalyq taldaý bóliminiń bas sarapshysy, bas ınspektory, áleýmettik-ekonomıkalyq monıtorıng bóliminiń sektor meńgerýshisi. 2008 jylǵy 4-jeltoqsannan bastap Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Medıtsınalyq qyzmet kórsetý salasyndaǵy baqylaý komıtetiniń tóraıymy. 2009 jylǵy 5-qazannan bastap Qazaqstan Respýblıkasy Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Medıtsınalyq qyzmetke aqy tóleý komıtetiniń tóraıymy.Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysymen 2010 jylǵy 23 sáýirinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Densaýlyq saqtaý vıtse-mınıstri bolyp taǵaıyndaldy.

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen 2010 jylǵy 7 qazanda Qazaqstan Respýblıkasynyń Densaýlyq saqtaý mınıstri bolyp taǵaıyndaldy.

Medıtsına ǵylymdarynyń doktory. «Qurmet» ordenimen marapattalǵan.

82 jyl buryn (1930) kompozıtor, KSRO halyq ártisi, QazKSR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, professor RAHMADIEV Erkeǵalı Rahmadıuly dúnıege keldi.

Sol kezdegi Semeı oblysynyń Shubartaý aýdanyndaǵy bul kúnderi «Mádenıet» dep atalatyn aýylynda dúnıege kelgen. Ol 6-synyptan bastap «Úlgi» kolhozy mektebiniń ınternatyna ornalastyrylady. Erkeǵalı oqýda alǵyr bolyp ósti. 1948 jyldyń maýsym aıynda kontserttik ansamblmen Nurǵısa Tilendıev, Beken Jylysbaev jáne baıanda oınaıtyn Konstantın Oshlakovtar aýylǵa keledi. Olardyń oıynda Balqash mańyndaǵy aýyldarǵa óner kórsetýmen qatar, P.I. Chaıkovskıı atyndaǵy ýchılışege daryndy jasóspirimderdi tańdap alý maqsaty da bar edi. Joǵary synyptardyń oqýshylaryn tyńdap, synaǵan komıssııa músheleri olardyń ishinen Erkeǵalımen qosa eseptegende tórteýin tańdap aldy. Erkeǵalı 1948 jyldyń kúzinde dombyra klasy boıynsha mýzykalyq ýchılışeniń oqýshysy bolyp qabyldandy. Ýchılışeni oıdaǵydaı támamdaǵan Erkeǵalı 1952 jyldyń jazynda emtıhandardy jaqsy tapsyryp, konservatorııa stýdenti atandy. Ol qabyldaý synynda qobyzǵa arnalǵan «Trıo» pesasyn jáne «Jasyl orman» ánin oryndady. Endi Erkeǵalı L.Hamıdıdiń usynysymen professor Evgenıi Brýsılovskııdiń  klasynda ónerin jetildirýge kiristi. 1957 jyly Erkeǵalı Rahmadıev óziniń dıplomdyq jumysy retinde Memlekettik emtıhan komıssııasynyń aldyna «Qamar sulý» operasynyń birinshi bólimin usyndy. Onyń ustazy E.Brýsılovskıı keleshek Qazaqstannyń kórnekti kompozıtory bolatyndyǵyn tanyǵan-dy. Osy baǵytta bilimin damyta túsý úshin Erkeǵalı Rahmadıev P.I.Chaıkovskıı  atyndaǵy Máskeý konservatorııasyna bir jyldyq tárbıe alýǵa keldi. 1962 jyly Máskeýde jas kompozıtorlar konkýrsynda Erkeǵalı Rahmadıevtiń «Balqashtaǵy kesh» atty horǵa arnalǵan poemasy birinshi dárejedegi dıplommen baǵalandy. «Qamar sulý» operanyń 1963 jyldyń 15-sáýirinde Abaı atyndaǵy QMAOB teatrynda qoıylýy úlken shyǵarmashylyq shabytqa jeteledi.1970 jyly kompozıtor Erkeǵalı Rahmadıev orkestrdiń qoldaýymen trýbada oryndalatyn «Skertsony» vokaldyq-horeografııalyq «Qyzyl kıiz úı» kompozıtsııasyn, M.Áýezovke arnalǵan lırıkalyq poema-rekvıemin, «Aıastan» atty kantatasyn jáne dramalyq qoıylymdarǵa arnalǵan «Qabaǵan ıt», «Áke taǵdyry», «Suhbattasý» mýzykalaryn jaryqqa shyǵardy. 1972 jyly opera "Alpamys"támamdaldy, oǵan ilese shyǵarylǵan sımfonııalyq kúı «Daırabaı» kompozıtor Erkeǵalı Rahmadıevke úlken jetistik ákeldi.1980 jyly Erkeǵalı Rahmadıev Q.Muhamedjanovtyń lıbrettosy boıynsha «Tyń týraly» jańa operany ómirge ákeldi.1980-jyldary Erkeǵalı Rahmadıevtiń trýbalyq orkestrdiń qostaýymen jáne skrıpkaǵa arnalǵan, orkestr demeýimen oryndalatyn kontserttik eki shyǵarmasy taǵy da ómirge keldi. Qazaqstannyń áıgili skrıpkashysy, talaı halyqaralyq konkýrstardyń úzdigi, professor Aıman Musaqojaeva, Qazaqstannyń halyq ártisi ıÝ.N. Klýshkınmen birge eki shyǵarmany tamasha oryndady. 1990-jyldarda Erkeǵalı Rahmadıev ózi súıetin kameralyq-vokaldyq janrǵa qaıtadan aýysty. Birinshi kontsertte Shahımardan Ábilevtiń oryndaýynda Abaıdyń óleńderine jazylǵan romanstar tizbegi tutastaı birneshe teatr sahnalarynda tyńdaýshylardy baýrap aldy Erkeǵalı Rahmadıevtiń Ábish Kekilbaevtyń lıbrettasyna súıen-gen «Abylaı han» atty epıkalyq operasy eki bólimnen turady. Operanyń mazmuny - Qalmaq, Qoqan, Hıýa handyqtarynan Otandy, jerdi, eldi qorǵaý. Munda Buhar jyraý men Abylaı hannyń beınesi operanyń negizgi taqyryby. Kompozıtor qandaı mýzyka janrynda bolmasyn jazylǵan shyǵarmalarynda jańalyq ádisin, este qalatyn tyń qatparlardy aýdarady. Onyń árbir shyǵarmasy (operalar, kontsertter, sımfonııalyq poemalar, kúıler, kantatalar, ánder jáne romanstar) respýblıkanyń mádenı ómirinde aıyryqsha oryn alady. Erkeǵalı Rahmadıevtiń mekemelerdegi qyzmeti stýdenttik kezinde bastaldy. Qyzdar pedagogıkalyq ınstıtýtynda oqytýshy bolǵan-dy. Máskeýdegi mamandyǵyn shyńdaý kýrsynan keıin 1958 - 59 jyldary Almaty konservatorııasynda folklor kabınetin basqardy, Jambyl atyndaǵy Qazaq memlekettik fılarmonııasynyń jetekshisi, 1961 - 65 jyldarda Qazaq KSR-niń Mádenıet mınıstrliginde Kórkemóner bas basqarmasynyń bastyǵy, al 1966 jyly Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń dırektory bolyp taǵaıyndaldy. 1967 jyly ol Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııanyń rektory, 1968 jyly Qazaqstan kompozıtorlar odaǵynyń tóraǵasy jáne KSRO kompozıtorlar odaǵynyń hatshysy.Konservatorııa qabyrǵasynda teatraldyq fakýltet jáne rejısserlik bólim ashyldy. Konservatorııa jyl saıyn 170-200-deı mýzyka mamandaryn daıyndaıdy. Professor Erkeǵalı Rahmadıevtiń ustazdyǵymen Ó.Nesiphanov, T.Qajyǵalıev, S.Erkimbekov, O.Janııarov, S.Romashenko, V.Strıgotskıı, :M.Taımenkeev jáne basqa da daryndy kompozıtorlar konservatorııany támamdady. 1991 - 93 jyldar aralyǵynda QR Mádenıet mınıstri qyzmetin atqardy. Mýzyka ónerinde, qoǵamdyq jumysta jáne atqarǵan jemisti eńbekteri úshin «Eńbek qyzyl tý», «Halyqtar dostyǵy» ordenderimen, birneshe medaldarmen, Qazaq KSR-nyń jáne Armenııa, Ózbekstan, Eston respýblıkalarynyń, Tatar avtonomııalyq respýblıkasynyń maqtaý gramotalarymen marapattalǵan. 1966 jyly oǵan Qazaq KSR-nyń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri, 1975 jyly Halyq ártisi, 1981 jyly KSRO halyq ártisi ataǵy berildi, al 1980 jyly Qazaq KSR memlekettik syılyǵy tapsyryldy.

50 jyl buryn (1962) jýrnalıst, «Egemen Qazaqstan» respýblıkalyq gazeti» aktsıonerlik qoǵamynyń vıtse-prezıdenti QYDYR Erkin dúnıege keldi.

1984 jyly QazMÝ-di bitirgen. 1984-90 jyly "Ońtústik Qazaqstan" gazetinde eńbek etti. 1990 jyldan bastap "Egemen Qazakstan" gazetinde jaýapty qyzmetter atqarady. 1999 jyly QR Prezıdentiniń jýrnalıstıka salasyndaǵy syılyǵymen marapattalǵan.