«1 keli 850 gramm»: ómirge asyqqan sábıler men olarǵa jylý syılaǵan jandardyń oqıǵasy
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqstanda sońǵy bes jylda 142 myńǵa jýyq sábı merziminen buryn dúnıege kelgen. Olardyń arasynda salmaǵy bir kelige de jetpeıtin náresteler bar. Mundaı jaǵdaıda dárigerler sábıdiń ómirin saqtap qalý úshin kúresse, analar úshin ár kún qorqynysh pen úmitke toly.
Kazinform tilshisi Shala týǵan sábılerdiń dúnıejúzilik kúnine oraı merziminen buryn bosanǵan anamen jáne kishkentaı nárestelerge kıim toqıtyn eriktilermen sóılesti. Sondaı-aq qazaq halqynyń shala týǵan sábılerdi kútýge qatysty dástúrin zerdelep kórdi.
«Balamdy qolyma alǵanda qatty qoryqtym»
Qosshy qalasynyń turǵyny Aıdana (esimi ózgertilgen) tuńǵysh sábıin júktiliktiń 33-aptasynda dúnıege ákelgen. Júktilik kezinde onyń qan qysymy kóterilip, denesi isine bastaǵan. Dárigerler aýyr preeklampsııa dıagnozyn qoıyp, ana men balanyń densaýlyǵyna qaýip tóngendikten, shuǵyl kesar tiligin jasaýǵa sheshim qabyldaıdy.
Osylaısha, Aıdananyń balasy nebári eki keli salmaqpen dúnıege kelgen. Biraq sábıin bosanǵannan keıin birden baýyryna basa almaǵan. Ózi úsh kún jansaqtaý bóliminde jatsa, nárestesi shamamen bes kún dárigerlerdiń baqylaýynda bolǵan.
– Bul meniń birinshi balam. Júktiligim osylaı aıaqtalady dep oılaǵan joqpyn. Aýrýhanaǵa alǵashynda júktilikti saqtaý úshin túsken edim. Biraq jaǵdaıym nasharlap, búkil denem isinip ketti. Sodan dárigerler shuǵyl kesar tiligin jasady. Balamdy alǵash qolyma bergende qatty qoryqtym. Óıtkeni ol óte kishkentaı, álsiz boldy. Ne isteý keregin bilmedim. Onyń ústine ózimniń de jaǵdaıym jaqsy emes edi, - dep eske alady Aıdana.
Jas ana úshin aýrýhanadan shyqqannan keıingi kezeń de ońaı bolmaǵan. Náreste álsizdiginen ana sútin ózdiginen eme almaǵan, sondyqtan Aıdana sútin saýyp, bótelkemen tamaqtandyrýǵa májbúr bolǵan. Onyń ústine sábıiniń salmaq qospaýy da jas anany alańdatqan.
Óziniń aıtýynsha, bosanǵannan keıin segiz-toǵyz kún ótkende, balasynyń salmaǵy 1 keli 850 gramm bolǵanyna qaramastan, olardy aýrýhanadan shyǵarǵan. Arada kóp ýaqyt ótpeı, náreste qaıta aýyryp, balalar aýrýhanasyna túsken.
– Bizdi aýrýhanadan shyǵarǵanda balamnyń salmaǵy 1 keli 850 gramm boldy. Ol durys salmaq qospady, omyraýdy da eme almady. Sútimdi saýyp, bótelkemen beretinmin. Úıge kelgennen keıin bir aıǵa jetpeı qaıta aýyryp qaldy. Balalar aýrýhanasyna tústik. Sol jerde de salmaq qospaı jatqanyn aıtty. Keıin úıge shyqqan soń arnaıy tarazy alyp, balamdy kún saıyn ólshep otyrdym, - deıdi ol.
Aıdanany áli kúnge deıin mazalaıtyn másele – perzenthanada jas anaǵa jetkilikti túsindirý jumysynyń júrgizilmeýi. Onyń sózinshe, shala týǵan sábıdi qalaı kútý, qandaı jaǵdaıǵa nazar aýdarý kerektigi tolyq aıtylmaıdy.
– Men buryn shala týǵan balalar týraly kóp bilmeıtinmin. Osyndaı jaǵdaı basyma túskennen keıin ǵana ınternetten oqyp, izdene bastadym. Meniń oıymsha, mundaı analarǵa kóbirek qoldaý kerek. Dárigerler bárin túsindirip, úıretýi qajet. Al maǵan eshkim durystap túsindirgen joq. Balany qalaı kútý keregin de bilgen joqpyn. Tipti balamnyń salmaq qospaǵanyna qaramastan, aýrýhanadan shyǵaryp jiberdi, Esime tússe, áli kúnge deıin jylaǵym keledi, - deıdi Aıdana.
Degenmen jas ana qıyn sátte jalǵyz qalmaǵanyn aıtady. Oǵan anasy men jaqyn týystary kómektesken. Qazir balasy segiz aılyq. Aıdananyń sózinshe, sábıiniń jaǵdaıy jaqsy, ósip keledi. Biraq sońǵy ýaqytta jıi aýyryp júrgendikten, densaýlyǵyna áli de alańdaıdy.
Bir jylda 17 myńǵa jýyq sábı shala týǵan
Aıdananyń oqıǵasy – Qazaqstanda jyl saıyn myńdaǵan otbasy bastan ótkeretin jaǵdaıdyń biri. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, sońǵy bes jylda elimizde 142 myńǵa jýyq náreste merziminen buryn dúnıege kelgen. Al 2025 jyly shala týǵan balalardyń sany shamamen 17 myń bolǵan.
Vedomstvonyń habarlaýynsha, 2025 jyly merziminen buryn bosaný kórsetkishi 2024 jylmen salystyrǵanda 8 paıyzǵa tómendegen. Degenmen shala týǵan nárestelerdiń arasynda dárigerlerdiń erekshe baqylaýyn qajet etetin balalar áli de kóp.
Ásirese dúnıege kelgen kezdegi salmaǵy 1000 gramǵa jetpeıtin sábılerdi kútip-baptaý kúrdeli. Mınıstrlik deregine sáıkes, mundaı náresteler barlyq jańa týǵan balalardyń 0,3–0,4 paıyzyn quraıdy. 2025 jyly Qazaqstanda salmaǵy bir kelige jetpeıtin 1356 sábı dúnıege kelgen.
DSM-niń málimetinshe, byltyr shala týǵan nárestelerdiń barlyǵyna joǵary tehnologııalyq medıtsınalyq kómek kórsetilgen. Degenmen mundaı sábılerge medıtsınalyq kómekten bólek, erekshe kútim de qajet. Aıdana perzenthanada jatqan kezinde sábıiniń aıaǵyna kıgizilgen kishkentaı jún shulyqqa nazar aýdarǵanyn aıtady. Onyń qaıdan kelgenin suraǵanda, shala týǵan nárestelerge arnap eriktiler toqıtynyn bilgen. Balasyna shulyqtan bólek, baskıim, keýdeshe men kórpe de berilgen. Keıin áleýmettik jeli arqyly «28 ilmek» qozǵalysymen tanysyp, bul buıymdardy eriktilerdiń tegin daıyndaıtynyn bilgen.
Sóıtsek, Qazaqstanda merziminen buryn dúnıege kelgen sábılerge osylaı qamqorlyq kórsetip júrgen tutas eriktiler qozǵalysy bar eken. Olar kishkentaı nárestelerge arnap júnnen kıim toqyp, daıyn buıymdardy perınataldyq ortalyqtarǵa tegin jetkizedi.
«28 ilmek»: shala týǵan sábılerge jylý syılaǵan jandar
Qosshy qalasynda ártúrli mamandyq ıeleri aı saıyn bas qosyp, ómirge asyǵyp kelgen sábılerge arnap kıim toqıdy. Olardyń arasynda muǵalimder, dárigerler, úı sharýasyndaǵy áıelder, oqýshylar men zeınetkerler bar. Jas ereksheligi de ártúrli. Tipti eriktiler qatarynda 89 jastaǵy ájeı de bolǵan. Bir qaraǵanda, bul kádimgi toqyma úıirmesine uqsaýy múmkin. Biraq munda toqylǵan ár buıymnyń ıesi – merziminen buryn dúnıege kelgen kishkentaı sábı.
«28 ilmek» klýbynyń Qosshy qalasyndaǵy úılestirýshisi Anar Jabaspaeva bul qozǵalystyń tarıhy 2012 jyldan bastalǵanyn aıtady. Onyń sózinshe, jýrnalıst Karla Nur shala týǵan nárestelerdi kútý týraly reportaj daıyndaý kezinde ınkýbatordaǵy sábıdiń aıaǵyna kıgizilgen jún shulyqty baıqaıdy. Dárigerden onyń ne úshin qajet ekenin suraǵanda, shulyqtyń náresteni jyly ustaýǵa arnalǵanyn estıdi. Osy oqıǵadan keıin shala týǵan balalarǵa arnap kıim toqıtyn eriktilerdi biriktirý ıdeıasy týǵan.
Alǵashqy kezdesý Almatyda uıymdastyrylǵan. Keıin bastama ózge qalalarǵa taralyp, halyqaralyq qozǵalysqa aınalǵan. Anar Jabaspaevanyń aıtýynsha, qazir 14 elde 150-den astam klýb jumys isteıdi. Qazaqstannyń ózinde 22-den astam qalada osyndaı eriktiler toby bar.
– Men bul qozǵalysqa 2020 jyly Astanada qosyldym. Keıin Qosshyǵa kelgende nege bizdiń qalada da osyndaı klýb ashpasqa dep oıladym. Eki jyl boıy toqý tásilderin, kezdesýlerdiń qalaı uıymdastyrylatynyn úırendim. Sodan keıin ózimizdiń alǵashqy kezdesýimizdi ótkizdik. Qazir besinshi jyl jumys istep jatyrmyz. Bizdiń qatarymyzda oqýshylar da, zeınetkerler de bar. Ártúrli mamandyq ıeleri keledi. Bárimizdi biriktiretin nárse – balalarǵa kómektesýge degen nıet, - deıdi Anar Jabaspaeva.
Qazir Qosshydaǵy klýbta 17–18 erikti bar. Olar úsh aı saıyn Kókshetaýdaǵy perınataldyq ortalyqqa 50–60 jıyntyq aparady. Ár jıyntyq bes buıymnan turady: kórpe, keýdeshe, baskıim, shulyq jáne maqta jipten toqylǵan oıynshyq.
Kıimderdiń ólshemi men toqylý tásili de aldyn ala belgilengen. Anardyń aıtýynsha, eriktiler arnaıy usynylǵan úlgilerdi basshylyqqa alady. Sebebi merziminen buryn dúnıege kelgen nárestelerdiń denesi óte názik bolǵandyqtan, buıymdardyń qaýipsizdigine erekshe kóńil bólinedi.
– Biz kez kelgen jipten toqı bermeımiz. Júnniń quramy, buıymnyń ólshemi, toqylý tásili mańyzdy. Mysaly, kórpeni úlken tesiktersiz, artyq áshekeısiz toqımyz. Ár daıyn buıymdy qabyldar aldynda ólshemin tekseremin. Keıin jýyp, óńdep, qaptaımyz. Óıtkeni bul kıimder óte kishkentaı sábılerge arnalǵan, - deıdi klýb úılestirýshisi.
Anar Jabaspaeva júnnen toqylǵan kıimderdiń nárestelerdi jyly ustaýǵa arnalǵanyn túsindirdi. Ári jún talshyqtary sábıdiń terisine jeńil massaj jasap, terisin qyshytyp, dem alýdy umyttyrmaıdy. Degenmen ol eriktilerdiń medıtsınalyq emge aralaspaıtynyn erekshe atap ótti.
– Biz medıtsınalyq jumysqa aralaspaımyz. Ol jerde kásibı neonatologter bar. Balalarǵa bul toqylǵan kıimderdi qashan kıgizýge bolatynyn dárigerler sheshedi. Bizdiń mindetimiz – emdeý emes, qoldaý kórsetý. Biz tek jylý syılaımyz, - deıdi ol.
Sondaı-aq ol eriktiler úshin eń qýanyshty sátterdiń biri – ózderi kıim toqyp bergen balalardyń jaǵdaıy jaqsarǵanyn estý ekenin aıtady. Tipti eriktiler eshqashan júzbe-júz kórmegen nárestelerdiń taǵdyryna alańdap, olardyń amandyǵyn tilep otyrady.
– Keıde dárigerler bizge balanyń jaǵdaıy aýyr ekenin aıtady. Biz bárimiz ýaıymdap, tileýin tileımiz. Keıin onyń ózdiginen tynys ala bastaǵanyn estigende qatty qýanamyz. Topta bir-birimizge habarlasyp, qýanyshymyzdy bólisemiz. Ol balany ómirimizde kórmeýimiz de múmkin. Biraq onyń jaǵdaıy jaqsarǵanyn bilý biz úshin úlken qýanysh, - deıdi «28 ilmek» klýbynyń úılestirýshi.
«Keıbir analar ózin kinálap, jylaıdy»
Anar Jabaspaeva úshin bul jumys tek kıim toqýmen shektelmeıdi. Ol perınataldyq ortalyqtarǵa barǵan kezde shala týǵan balalardyń analary qandaı kúı keshetinin de kózimen kórgen. Aıtýynsha, keıbir áıelder sábıiniń merziminen buryn dúnıege kelgenine ózin kinálaıdy. Tipti otbasynda qoldaý kórsetýdiń ornyna, anany jazǵyratyn jaǵdaılar da kezdesetinin jetkizdi.
– Keıbir analar balasy shala týǵany úshin ózin kinálaıdy. Tipti analardyń ózinen kúıeýi nemese enesi áıeldiń ózin kinálaıtyn jaǵdaılar bolatynyn estidik. Biz perınataldyq ortalyqqa barǵanda analardyń qandaı kúıde otyrǵanyn kóremiz. Olar qatty ýaıymdaıdy, balasynyń jaǵdaıyna alańdaıdy. Keıde toqylǵan kıimderdi aparǵanymyzda jylap, alǵys aıtady. Óıtkeni olarǵa osyndaı qoldaýdyń ózi óte mańyzdy, - deıdi Anar Jabaspaeva.
Eriktiniń aıtýynsha, keıbir analarǵa psıhologııalyq kómek qajet ekeni baıqalady. Sebebi olar sábıiniń densaýlyǵyna alańdap qana qoımaı, ózderiniń qorqynyshy men ýaıymyn da eńserýge tyrysady.
Bul máseleni Aıdana da kótergen edi. Ol balasy dúnıege kelgennen keıin ózine jetkilikti aqparat berilmegenin, al shala týǵan náresteni kútýge baılanysty kóptegen suraqqa jaýapty ózdiginen izdegenin aıtty.
– Basqa qalalarda, ózge aýrýhanalarda jaǵdaı qalaı ekenin bilmeımin. Biraq men bosanǵan perzenthanada shala týǵan sábılerdiń analaryna tıisti qoldaý kórsetilmeıdi eken. Bul – úlken másele. Mundaı jaǵdaıda analarǵa kóbirek kóńil bólip, bárin egjeı-tegjeıli túsindirý kerek. Al maǵan balany qalaı kútý keregin ústirt túsindirdi de, úıge shyǵaryp jiberdi. Eshqandaı qoldaý men kómek bolǵan joq, - deıdi Aıdana.
Osy eki áıeldiń áńgimesi shala týǵan sábılerge medıtsınalyq kómek kórsetýmen qatar, olardyń analaryna da qoldaý qajet ekenin ańǵartady. Perınataldyq ortalyqta dárigerler náresteniń ómirin saqtap qalýǵa kúsh salady, dese de analarǵa balasynyń jaǵdaıyn jan-jaqty túsindirý, úı jaǵdaıyndaǵy kútimge daıyndaý jáne psıhologııalyq qoldaý kórsetý de mańyzdy.
Anar Jabaspaevanyń sózinshe, eriktiler mundaı qoldaýdy óz múmkindikteri sheginde kórsetýge tyrysady. Bul iske klýb múshelerinen bólek, qaıyrymdylyq bastamasyna janashyrlyq tanytqan adamdar da atsalysyp júr.
«28 ilmek» qozǵalysynyń turaqty demeýshisi joq. Eriktiler qajetti jipti satyp alý úshin qaıyrymdylyq jármeńkelerin uıymdastyrady. Olardyń bastamasyna dostary men jaqyndary da qoldaý kórsetip, árkim óz múmkindiginshe úles qosyp júr.
– Bizde turaqty demeýshi joq. Birde dostarymyz, birde týystarymyz kómektesedi. Qaıyrymdylyq jármeńkelerin ótkizip, aqsha jınaımyz. Sol qarajatqa jip satyp alamyz. Jip taýsylǵan saıyn kelesi joly qaıdan alamyz dep oılanamyn. Óıtkeni eriktiler toqýǵa daıyn, biraq oǵan materıal kerek. Buryn jınalatyn oryn tabý da qıyn boldy. Qazir bizge oryn berip, qoldaý kórsetip júrgen adamdar bar. Máselen, bıyl ákimdik jınalatyn oryn berdi, - deıdi Anar Jabaspaeva.
Soǵan qaramastan, eriktiler jumysyn toqtatqan emes. Olardyń arasynda toqyma toqýdy buryn bilmegen, keıin osy klýbta úırengen adamdar da bar. Anardyń aıtýynsha, qozǵalystyń basty qaǵıdasy – kómekteskisi kelgen kez kelgen adamǵa múmkindik berý.
Al toqylǵan kıimderdiń keıbiri sábılerdiń otbasynda uzaq jyldar saqtalady. Eriktiler úshin bul – eń úlken alǵystyń biri.
Qazaq shala týǵan balany nege tymaqqa salǵan
Búginde eriktiler merziminen buryn dúnıege kelgen nárestelerge arnap júnnen kıim toqyp júr. Al qazaq halqy erte zamanda shala týǵan balany jyly ustaýdyń ózindik joldaryn qoldanǵan. Sonyń biri – náresteni qasqyr terisinen tigilgen tymaqqa salý.
Etnograf, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, professor Táttigúl Qartaevanyń aıtýynsha, qazaqtyń dástúrli qoǵamynda shala týǵan balany aman alyp qalýǵa baılanysty túrli kútim tásilderi men yrymdar bolǵan.
– Qazaqtar shala týǵan balany qasqyrdyń terisinen tigilgen tymaqqa salǵan. Tymaqqa salyp, ony ilip qoıǵan. Kıiz úı bolsa, keregege, qystaý úı bolsa, qabyrǵaǵa ilgen. Anasy emizip, qundaqtaǵannan keıin balany qaıtadan tymaqtyń ishine salyp otyrǵan. Óıtkeni shala týǵan balanyń terisi juqa, eti az bolady, tez tońady. Al qasqyr terisinen tigilgen tymaq óte jyly bolǵan, - dep túsindirdi etnograf.
Táttigúl Qartaevanyń aıtýynsha, qazaq halqy shala týǵan náresteniń aman-esen ósip-jetilýine erekshe mán bergen. Bul tek balany kútý tásilderinen ǵana emes, oǵan qoıylǵan esimderden de baıqalady.
Máselen, buryn balasy shetinegen otbasylarda nemese náreste merziminen buryn dúnıege kelgen jaǵdaıda Tursyn, Baltabaı, Temirbaı, Berikbaı sııaqty esimder qoıylǵan.
– Tursyn degen at tek shala týǵan balaǵa ǵana qoıylmaǵan. Aldyndaǵy balasy shetinegen otbasylarda keıin dúnıege kelgen nárestege de osy esimdi bergen. Baltabaı, Temirbaı, Berikbaı degen attardyń da máni sondaı. Baltabaı dep kindigin baltamen shaýyp, berik bolyp qalsyn degen nıetpen qoıǵan. Temirbaı dep temirdeı berik bolsyn degen. Munyń bári balanyń aman qalýyna degen tilekpen baılanysty, - deıdi Táttigúl Qartaeva.
Etnograftyń sózinshe, qazaq arasynda «ıttiń baýyrynan ótkizý» degen yrym da bolǵan. Bul rásim balanyń ómirsheń, tózimdi bolsyn yrymmen jasalǵan.
– Qazaqta «ıtjandy bolsyn» degen túsinik bar, ıaǵnı bala ómirsheń, tózimdi bolsyn degen maǵynada aıtylǵan. Sol sebepti shala týǵan balany ıttiń baýyrynan ótkizý yrymy bolǵan. Ol úshin tóbet nemese tazynyń urǵashysyn paıdalanǵan. Balany ıttiń baýyryna jaqyndatyp, aýzyn onyń emshegine tıgizgen, - deıdi ǵalym.
Budan qazaq halqynyń shala týǵan náresteni qorǵaýǵa, aman alyp qalýǵa degen umtylysynyń tarıhı kórinisin baıqaýǵa bolady.
Osyǵan deıin Qazaqstannyń Ortalyq Azııadaǵy náreste óliminiń kórsetkishi eń tómen el atanǵany týraly jazdyq.