Jolaýshylar tasymaly: temirjol úlesi nege tómen
ASTANA. KAZINFORM – Qazir temirjol salasy ózgeris ústinde. Jyljymaly quram birtindep jańartylýda, jańa joldar salyndy. Alaıda qolǵa alynǵan jobalarǵa qaramastan jolaýshylar tasymalynyń naryqtaǵy úlesi máz emes. Poıyzdar áli áýe jáne avtokólik tasymalynan qalyp keledi. Bul úrdistiń sebebi nede? Negizgi másele shynymen eskirgen ınfraqurylym men máni ketken basqarý modelinde me? Jańǵyrtý jumystary temirjoldyń burynǵy pozıtsııasyn qalpyna keltirýge qaýqarly ma? Kazinform agenttiginiń analıtıkalyq jolýshysy taqyrypty jan-jaqty saralady.
Talgo poıyzynan perronǵa deıin
Táýelsizdik jyldary jolaýshylar tasymalyna az kóńil bólindi. Negizgi jetistikterden tek 2000-jyldardyń basynda engizilgen Talgo poıyzdaryn, 2010-jyldary iske qosylǵan elektrondy bılet júıesin aıtýǵa bolady. Sońǵysy kóleńkeli naryqtyń deńgeıin tómendetýge ǵana yqpal etken bolatyn.
2005 jyldan bastap memlekettik monopolııadan básekeli modelge aýysa bastadyq. Ádepkide jaýapty kompanııa mundaı aýqymdy ózgeristi júzege asyrýǵa jeke operatorlar qatysady degen bolatyn. Naryqtaǵy qyzmet sapasy arttyrady degen de úmit bolǵan. Alaıda shamamen 20 jylǵa jýyq ýaqyt ishinde eleýli nátıjeje kórgenimiz joq.
Osylaısha, jolaýshylar tasymaly uzaq ýaqyt júk tasymalynyń tasasynda qaldy. Arty toqyraýǵa, keıin qordalanǵan másele men jolaýshylar tarapynan shaǵymnyń kóbeıýine ulasqany bar.
Búginde jolaýshylar tasymalynyń aralas modeli qalyptasty. ıAǵnı QTJ ulttyq tasymaldaýshy kompanııa bolǵanymen, naryqtaǵy jalǵyz oıynshy emes. Búginde salada 13 operator jumys isteıdi. Olardyń qataryna «Qazaqstan temir joly» UK AQ quramyna kiretin «Jolaýshylar tasymaly» AQ qosylǵan.
Elde jolaýshylar jelisiniń tarmaǵy kóp, 143 baǵytty qamtıdy. Basym bóligi áleýmettik mańyzy bar baǵyt bolǵandyqtan memleket tarapynan sýbsıdııalanady. Kommertsııalyq baǵyttardyń ishinde «Tulpar-Talgo» poıyzdaryn paıdalanatyn kompanııalar da sýbsıdııa ıgiligin kórýde.
QTJ málimetine súıensek, ulttyq tasymaldaýshy 102 baǵytqa qyzmet kórsetedi eken, onyń ishinde 61-i – qala mańyna qatynaıdy. Jeke kompanııalar 28 alys, 12 halyqaralyq baǵytta jumys iste keledi. Jolǵa shyǵarylatyn poıyzdar Qazaqstanda da, shetelde de jasaqtalýda.
Kólik mınıstrliginiń dereginshe, qazirgi tańda jolaýshylar parkinde 2 672 vagon bar.
– «Jolaýshylar tasymaly» kompanııasynyń ıeliginde 2 233 jolaýshylar vagony bar. Onyń ishinde 1 375-i standartty, al 732-si kommertsııalyq jedel baǵyttarda paıdalanylatyn Talgo vagondary. Jeke tasymaldaýshylar parkinde 439 vagon saqtaýly. Keıingi 5 jylda jolaýshylar vagondarynyń paıdalanylǵan jyly ortasha eseppen 19 jyldan 15 jylǵa deıin tómendedi. Tozý deńgeıi 59%-dan 41%-ǵa azaıdy, – dedi Kólik mınıstrliginiń Temirjol jáne sý kóligi komıtetiniń tóraǵasy Nurjan Kelbýǵanov Kazinform agenttigine bergen suhbatynda.
Júıeniń naqty sıpatyn tasymal kólemi arqyly baǵalaýǵa bolady. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe, 2025 jyly temirjol arqyly 19,4 mln jolaýshy tasymaldanǵan, aldyńǵy eki jyldyń kórsetkishinen tómen. 2024 jyly temirjol qyzmetin 21 mln adam paıdalansa, 2023 jyly kórsetkish 19,8 mln bolǵan.
Tasymaldyń negizgi bóligi ulttyq operatorǵa tıesili – 12,7 mln jolaýshy (66%), al jeke kompanııalar shamamen 6,7 mln adamǵa (34%) qyzmet kórsetken.
Sonymen qatar qalaaralyq baǵyttardyń suranys birkelki emes sekildi. Ádettegideı jolaýshylar arasyndaǵy joǵary suranysqa ıe baǵyttar qatarynda Astana–Almaty jáne Astana–Shymkent. Basqa baǵyttarda júktemeniń joǵary bolýy mezgil-mezgil baıqalady: Astana–Aqtóbe, Aqtóbe–Almaty, Almaty–Mańǵystaý, Almaty–Atyraý. Jaz mezgilinde qosymsha vagondar tirkelip, poıyz quramy 19–21 vagonǵa deıin ulǵaıady.
Ózgeris neden bastaldy?
Úkimet salany túbegeıli jańǵyrtýǵa kiriskeli kóp bolǵan. Tıimdilikti arttyrý maqsatynda birneshe baǵyt qamtylǵanyn bilemiz.
Aldymen joldardy jóndeý qolǵa alyndy. 2019 jyldan beri 9,5 myń shaqyrym temirjol jelisi jóndeldi, bul barlyq jeliniń 70%-yna teń. Bıyl taǵy 1,6 myń shaqyrym jol jóndeledi dep josparlanǵan
Keıin qaýipsizdik pen temirjoldyń ótkizý qabiletin arttyratyn tsıfrlyq sheshimge basymdyq berilgeni belgili. Atalǵan baǵytqa 10 jylda 35 mlrd dollar ınvestıtsııa salynypty.
Sonymen qatar júk tranzıtin arttyrý basty nazarda boldy. Sebebi júk tasymaly salanyń negizgi tabys kózi sanalady. Boljamǵa sensek, júk tasymalynyń jyldyq tabysy 1 trln teńgeni quraıdy jáne alda bes esege deıin úlǵaıýy yqtımal.
Memleket vokzaldardy qaıta jóndeýge de qyrýar resýrs jumsady. Alǵashqy kezeńde 124 stantsııa jóndeýden ótti. Eskirgen ǵımarattar men vokzal mańy zamanaýı talapqa saı jańaryp, qaýipsizdik qatańdady. Keıbir óńirde jańa vokzaldar boı kóterip jatyr.
Salany damytý strategııasynyń taǵy bir mańyzdy baǵyty – 2030 jylǵa deıin jyljymaly quramdy tolyq jańartý. Osy arqyly Kólik mınıstrligi qyzmet sapasy men jolaýshylarǵa arnalǵan jaıly jaǵdaı jasaýdy kózdeýde.
Ádildigin aıtý kerek, jyljymaly quramdy jańartý jumystary buǵan deıin de júrgizilgen. Alaıda onyń oń kórsetkishi jolaýshylardyń shaǵymynyń kóleńkesinde qalǵanyn kórdik: qysta sýyq, jazda ystyq, jaǵymsyz ıis, bıodárethanalar men smartfon qýattaý qurylǵylarynyń bolmaýy jıi synǵa alyndy.
Naqty betburys 2022–2023 jyldary, ıaǵnı kólik pen ónerkásip bir vedomstvo – Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń quzyrynda engende oryn aldy. Dál sol ýaqytta Qazaqstandaǵy óndiristi damytý sheńberinde vagondar men lokomotıvter parkine serpin berildi. Nátıjesinde 3 jylda otandyq jáne sheteldik óndirýshiler júzdegen jańa vagon shyǵarǵan. Bıyl «Jolaýshylar tasymaly» AQ taǵy 200 vagon alýdy josparlap otyr. Jeke kompanııalar da bul úrdisten qalys qalmaq emes.
Jaǵymdy jańalyqtyń biri, Astanada burynǵy Talgo zaýytynyń bazasynda Stadler Kazakhstan vagondarynyń alǵashqy partııasy sertıfıkattalyp, klımattyq synaqtardan ótý ústinde. Jaqyn arada «Astana – Almaty» jáne «Astana – Semeı» baǵyttarynda paıdalanýǵa berilmek. Atalǵan kásiporyn 2030 jylǵa deıin QTJ-ǵa eýropalyq úlgidegi 557 zamanaýı vagon jetkizýge tıis.
Budan bólek Kólik mınıstrliginiń strategııalyq jospary bar. Baǵdarlama aıasynda temirjol kóliginiń tartymdylyǵyn arttyrýdy úshin marshrýttar geografııasyn keńeıtý, jedel qatynasty damytý kózdelgen.
Mysaly, ótken jyly «Sıan – Almaty», «Almaty – Máskeý», «Balqash – Almaty» ssekildi halyqaralyq jáne óńiraralyq baǵyttar iske qosyldy. Sonymen qatar «Astana – Qyzylorda» (Talgo poıyzy) jáne «Astana – Býrabaı kýrorty» (jol júrý ýaqyty 2,5 saǵat bolatyn elektr poıyzy) sııaqty jedel qatynastar shyqqan. Bıyl «Qaraǵandy – Mańǵystaý» jáne «Astana – Taldyqorǵan» baǵyttaryn iske qosý josparlanýda.
Jalpy, Kólik mınıstrligi jyl sońyna deıin jolaýshylar tasymaly kólemin 21 mln adamǵa deıin jetkizýdi josparlap otyr.
– Qoldanystaǵy halyqaralyq baǵyttar men týrıstik marshrýttardy damytýǵa erekshe kóńil bólinýde. Máselen, Ózbekstanmen birlesken halyqaralyq týrıstik jobalar júzege asyrylyp jatyr, Tájikstan baǵyty da keńeıtilýde: Jibek Joly poıyzy Qazaqstan men Ózbekstan arqyly júrip, keıinnen Dýshanbege deıin uzartyldy. Buǵan qosa Qazaqstan men Ózbekstan arasynda Keruen Express týrıstik marshrýty jumys isteıdi, – dep habarlady Nurjan Nurjan Kelbýǵanov.
Ese ketken báseke
Aýqymdy ınvestıtsııa qaramastan, temirjol qatynasynda jolaýshy azaıyp jatqanyn moıyndaýymyz kerek. Másele tek tehnıkalyq emes, júıelik sıpatqa ıe.
Kólik mınıstrligi negizinen «temirdi» – ıaǵnı materıaldyq bazany jańartýǵa kóńil bólip otyr. Alaıda qyzmet kórsetý sapasyn túbegeıli ózgertpeı, salanyń damýyn shekteıtin negizgi faktordy elemeı keledi. Jolaýshy úshin jańa vagondar men jóndelgen jol jetkiliksiz. Qarapaıym adamǵa jol júrý ýaqyty, kesteniń turaqtylyǵy, bıletiń qoljetimdiligi mańyzdy. Osy kórsetkishterdiń barlyǵynda temirjol básekelesterinen artta qaldy desek artyq emes. Bul oraıda mınıstrlik jetistikke balaǵan jedel poıyzdyń ózi olqylyqty tolyq sheshýge qaýqarsyz.
Umytpasaq, kólik naryǵy pandemııadan keıin túbegeıli qubyldy. Qoljetimdi áýe tasymalynyń damýy, joǵary jyldamdyqty avtojoldar jelisiniń keńeıýi jolaýshylardyń minez-qulqyn aıtarlyqtaı ózgertti. Sodan beri temirjolda toqyraý baıqalsa, balama kólik túrleri kerisinshe turaqty ósim kórsetýde. Mysaly, 2025 jyly temirjol arqyly tasymaldanǵan jolaýshylar sany 7%-ǵa tómendep, 19,4 mln adamdy qurady dedik. Sol kezeńde avtokólik tasymaly jolaýshylar kólemin 12,8%-ǵa arttyrsa, áýe tasymaly 4,8%-ǵa ósirdi.
Dınamıkaǵa qarasaq, jaǵdaı odan da aıqyn: 2022–2025 jyldar aralyǵynda temirjol tasymaly is júzinde 19–21 mln jolaýshy deńgeıinde ózgerissiz qaldy, avıatsııa salasy turaqty ósim kórsetip, 11 mln-nan 15,4 mln jolaýshyǵa deıin artqan.
Taǵy bir mysal, jolaýshylar aınalymy. Ótken jyly azamattyq avıatsııa 30 mlrd jolaýshy-shaqyrymdy qamtamasyz etti – temirjoldyń 15,8 mlrd kórsetkishinen shamamen eki ese kóp. Demek, endi temirjol uzaq qashyqtyqta basymdyqqa ıe emes, jolaýshylardyń tańdaýy áýe tasymalyna aýysqanyn bildiredi.
Qysqa jáne orta qashyqtyqtaǵy aqýal tipti qıyn. Avtokólik tasymaly taǵy temirjoldy artty qaldyrdy. Munda sheshýshi faktor – ıkemdilik pen reısterdiń jıiligi. Qalaaralyq avtotasymaldyń damýy, halyq arasyndaǵy avtokólik satyp alý úrdisi «esikten esikke deıin» qatynaý ustanymyn anaǵurlym ilgeriletken bolatyn.
Sala sarapshylarynyń pikirinshe, osyndaı jaǵdaıda temirjol kóligi avıatsııanyń jyldamdyǵy men avtokóliktiń ıkemdiligine tótep bere almaǵan. Onyń ústine poıyzdardyń qatynaý ýaqyty básekege qabiletsiz, tarıfter baǵa jaǵynan tıimsiz kúıde.
– Sońǵy 15–20 jylda basymdyq júk tasymaly men jańa jeliler salýǵa berildi, al qoldanystaǵy joldardy jóndeýge jetkilikti kóńil bólinbedi. Mundaı jaǵdaı qozǵalys jyldamdyǵyna áser etti: buryn «Almaty – Astana» baǵyty boıynsha Talgo poıyzy 12 saǵat júrip ótetin. Qazir aıaldamasy az tikeleı poıyzdyń ózi 17–18 saǵat júredi. Keıbir ýchaskede joldardyń tozýyna baılanysty jyldamdyq saǵatyna 40 shaqyrymǵa deıin tómendeıdi.
Jaz mezgilinde jol júrý ýaqytynyń uzarýy, keshigý kóbeıedi. Onyń ústine avtojoldar men avıatsııanyń damýy jolaýshylardyń jyldamyraq kólik túrin tańdaýyna túrtki bolýda. Osynyń saldarynan ótken jyly tasymal kólemi edýir qysqardy, bıyl 10%-ǵa deıin azaıady degen qaýpi bar, – deıdi «Qazaqstannyń jeke jolaýshylar tasymaldaýshylary» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Nurbek Qabıjan.
Onyń aıtýynsha, maýsymdyq júkteme sheshilmese, másele ýshyǵa túsedi. Óıtkeni jolaýshylar aǵynynyń 60%-ǵa jýyǵy jaz aılaryna tıesili, qalǵan ýaqytta júkteme tómen. Munyń bári tasymal turaqty tabysqa keri áser etpeı qoımaıdy.
Tańdaý: naryqtyq logıka nemese áleýmettik fýnktsııa
Temirjol qatynasynda bıletter baǵasy tym joǵary. Memleket sýbsıdııa bergenimen, jolpul sol kúıi qalyp otyr. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, tarıfter jol shyǵynynyń ózindik qunyn ótemeıdi, keıde bılet baǵasy ózindik qunnan úsh ese tómen bolady.
Osy tusta aıyrmashylyq memlekettik sýbsıdııa esebinen jabylatyn dástúr bar. Máselen, 2024 jyly QTJ tobyna bólingen tikeleı bıýdjettik tólem shamamen 38,5 mlrd teńgeni qurady. 2022 jyly áleýmettik mańyzy bar oblysaralyq baǵyttar boıynsha jolaýshylar tasymalyn sýbsıdııalaý kólemi 45,8 mlrd teńgege jetken. Soǵan qaramastan, qarjylandyrýǵa degen qajettilik áli azaımady.
– Bul segment dotatsııaǵa táýeldi. Mundaı tájirıbe kóptegen elde bar, óıtkeni jolaýshylar tasymaly áleýmettik qyzmetti atqarady, tolyqtaı naryqtyq modelge súıene almaıdy. Tarıfter men naqty shyǵyn arasyndaǵy alshaqtyq saqtalyp otyr ári ol aıtarlyqtaı úlken. Sondyqtan bıýdjettik qoldaý – erekshe jaǵdaı emes, júıeniń ajyramas bóligi, – dep atap ótti ekonomıst Rasýl Rysmambetov.
Onyń baǵalaýynsha, temirjol tarıfteri bir jolaýshyǵa qyzmet kórsetýdiń ózindik qunynan 3,5 ese tómen. Buǵan poıyyzdardyń tozýy, jóndeý, energııa men ınfraqurylymǵa ketetin shyǵyndardyń ósýi sebep.
Aıta ketý kerek, «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasynyń kredıtorlar men enshiles uıymdar aldyndaǵy qaryzy birneshe jyl qatarynan artyp keledi. Sebebi kompanııa jobalarǵa aýqymdy ınvestıtsııa salýda, al onyń ishinde qaryz esebindegi qarajattyń úlesi jeterlik.
Keı sala mamany tarıfi naryq qaǵıdatyna saı qalyptastyrý kerek dep sanaıdy. Alaıda Rasýl Rysmambetovatyń pikirinshe, jaǵdaıdy jaqsartý úshin mindetti túrde baǵany kóterý mindet emes, budan da tıimdi sheshimder tabýǵa bolady.
– Eger júktemeni kompanııalar arasynda durys bólse, tarıfti kótermeı-aq jaǵdaıdy túzetýge bolady. Qazirgi tańda kóp kompanııa «qoǵamdyq múdde» degen jeleýmen negizsiz jeńildik alyp otyr. Tipti keıbir jeke kompanııa bastapqy kezeńge dep berilgen jeńildikti uzaq ýaqyt boıy paıdalanyp kelgen. Sondyqtan júk tasymaly naryǵyna ádildik qajet, – dep atap ótti spıker.
Qaı baǵyt tıimdi?
Qazaqstanda shamamen 50 qalaaralyq baǵyt bar. Sarapshylar atalǵan baǵyttardy damytýǵa ınfraqurylym quny men memlekettik qoldaýynyń azdyǵy tejep otyr degen oıda.
– Temirjol tasymalyn damytýda basymdyq qalaaralyq baǵytqa, eń aldymen Almaty men Túrkistan oblysyna berilýi tıis. Dál osy óńirlerde halyq tyǵyz qonystanǵan jáne kúndelikti qozǵalys joǵary. Qazir elde shamamen 100 qalaaralyq poıyz qatynaıdy, biraq ásirese ońtústik, ortalyq jáne shyǵys óńirlerde suranys joǵary, – dep esepteıdi Nurbek Qabıjan.
Júketeme tek sapar sanynda emes, jol jaıyna da baılanysty ekeni anyq. El aýmaǵynda bir joldy baǵyttar kóp. Keıingi jyldary ekinshi deńgeıli joldardy kóbeıtý usynysy aıtylyp keledi. Nurbek Qabıjanyń pikirinshe, mundaı jobalar ózin-ózi aqtaýy úshin jetkilikti deńgeıde jolaýshylar aǵyny qajet. Bizde suranys negizinen Soltústik–Ońtústik baǵytymen shekteledi, onyń edáýir bóligi qazirdiń eki joldy jáne elektrlendirilgen.
Ekinshi joldy qajet etetin óńirler aımaq sanatyna shaǵyn stantsııalardy jatqyzýǵa bolady. Qazir stantsııalarda perron men joldar jetkiliksiz, poıyzdar bos platformany kútýge májbúr.
– Jol ınfraqurylymy nazardan tys qalyp otyr. Vokzaldar rasynda jóndeýdi qajet etedi, biraq ǵımarattardy jańartýdy stantsııalyq ınfraqurylymdy damytýmen qatar júrgizý áldeqaıda tıimdi bolar edi. Joǵary jyldamdyqty temirjolǵa kelsek, álemdik tájirıbede mundaı jobalar tek araqashyqtyǵy qysqa ári halqy tyǵyz elderde qoldanylady. Tipti Qytaıdyń ózinde mundaı jobalardyń basym bóligi sýbsıdııalanady jáne kóbine ımıdjdik sıpat, – dep túıindedi Nurbek Qabıjan.
Qoryta aıtsaq, temirjol tasymaly jańa kezeńge aıaq basty. Bir jaǵynan aýqymdy jóndeý, ınvestıtsııa men jyljymaly quramnyń jańarýy qýantatyny anyq. Alaıda naryqtaǵy úles, shyǵyn men báseke kóńil kónshitpeı otyr. Sondyqtan temirjol salasyndaǵy reformanyń tıimdiligi basy ashyq kúıinde qalýda.