Jent qalasynda Altyn ordanyń teńge saraıy jumys istegen
QYZYLORDA. KAZINFORM — Qyzylorda oblysy Jalaǵash aýdanynyń aýmaǵynda Aqqyr aýylynan ońtústikke qaraı Jent qalashyǵynyń izi jatyr. Ol — Syrdarııa ózeniniń tómengi aǵysynda ornalasqan saıası, ekonomıkalyq jáne dinı mańyzy jaǵynan erekshe ortaǵasyrlyq biregeı shahar.
Tarıhshy Darhan Іlııasovtyń aıtýynsha, Jent qalasy shamamen X ǵasyrda jazba derekterge túse bastaǵan. Shahar Uly Jibek jolynyń boıynda, Horezmnen Sarysý, Torǵaı boıy arqyly Batys Sibir men Ortalyq Qazaqstanǵa ótetin kerýen joldarynyń túıisken jerinde ornalasqan.
— Bastapqy kezeńde Oǵyz qaǵandyǵynyń quramyndaǵy iri bekinis ári saýda núktesi boldy. Tarıhta áıgili Saljuq ımperııasynyń qurylýymen tyǵyz baılanysty. Saljuq bek osy qalada ıslam dinin qabyldap, ony óz memleketiniń tiregine aınaldyrǵan. Tipti, Saljuq memleketiniń negizin salýshylardyń biri — Súleımen shahtyń qabiri de osy Jent topyraǵynda jerlengen degen derek bar. XIII ǵasyrdyń basynda (1220 jyly) Shyńǵys han áskeri Syr boıyndaǵy qalalarǵa shabýyl jasaǵanda Jent qalasy ózge shaharlarǵa qaraǵanda úlken qıraýdan aman qaldy. Mońǵol qolbasshysy Joshy han qalany beıbit jolmen baǵyndyryp, óz ordasyna aınaldyrdy. Jent qalasy XIII–XIV ǵasyrlarda Altyn Ordanyń Syrdarııa boıyndaǵy eń iri ákimshilik jáne ekonomıkalyq ortalyǵy boldy. Munda Altyn Orda handarynyń atynan aqsha (tıyn) soǵatyn saraı jumys istedi. Bul qalanyń memleket ishindegi qarjylyq jáne strategııalyq qýatyn kórsetedi, — dedi tarıhshy Darhan Іlııasov.
Ortaǵasyrlyq saıahatshylar men geograftar Jentti kórkem, bazary baı, jemis-jıdekke toly, aınalasy qunarly egistik alqaptarymen qorshalǵan úlken qala retinde sıpattaǵan.
Qalada Orta Azııa, Iran, Qytaı jáne Eýropa kópesteri bas qosyp, mata, qysh ydystar, jibek pen mal sharýashylyǵy ónimderin aıyrbastaǵan. Arheologııalyq qazba jumysy qysh quıý, temir balqytý, zergerlik óner men súıekten buıymdar jasaýdyń joǵary deńgeıde damyǵanyn kórsetti.
— Jent ıslam mádenıetiniń Syr óńirindegi basty ortalyǵy edi. Munda záýlim meshitter, medreseler men iri kitaphanalar jumys istegen. Qaladan shyqqan ǵalymdar óz esimderine «ál-Djendı» degen nyspyny qosyp qoldanǵan. XIV ǵasyrdyń sońy men XV ǵasyrdyń basynda Ámir Temirdiń joryqtary, Syrdarııa ózeninde sýdyń tartylýy Jenttiń sharýashylyǵy úshin aýyr soqqy bolyp tıdi. Altyn Orda ydyraǵannan keıin ishki ózara qyrqys kúsheıip, XVI ǵasyrǵa qaraı qala ómir súrýin toqtatyp, qańyrap bos qaldy. XX ǵasyrda Sergeı Tolstov bastaǵan Horezm arheologııalyq-etnografııalyq ekspedıtsııasy qala ornynda aýqymdy zertteý júrgizdi. Nátıjesinde qalany qorshaǵan bıik dýaldar men munaralardyń qaldyqtary, sýlandyrý júıeleri, ıaǵnı aryqtar men kanaldar, Altyn Orda dáýirine tıesili tıyndar men qysh ydystar tabyldy. Budan Jent qalasy qıraǵan úıindiler ǵana emes, qazaq memlekettiliginiń qalyptasý kezeńine deıingi Syr óńiriniń saıası-mádenı qýatyn aıǵaqtaıtyn tarıhı eskertkish ekenin kóremiz, — deıdi tarıhshy.
Buǵan deıin biz Mańǵystaý oblysynyń Túpqaraǵan aýdanyndaǵy Qaraqabaq qalashyǵynda arheologııalyq zertteý jumystary jalǵasyp jatqanyn jazǵan edik.
