Ulttyq taǵam – Naýryz kóje: dástúr men berekeniń sımvoly
ASTANA. KAZINFORM — Atadan qalǵan asyl dástúr boıynsha naýryz kóje – Naýryz meıramy qarsańynda daıyndalatyn qasıetti as. Ulystyń uly kúni ár shańyraq bul taǵamdy molshylyq pen berekeniń nyshany retinde ázirlep, jańa jyldy aq tilekpen qarsy alýǵa mán beredi.
Naýryz merekesinde dástúrli túrde daıyndalatyn kóje — qystan qalǵan súr et pen jeti túrli dámnen turady. Ár otbasy «Aq mol bolsyn» dep ázirlegen bul kójeni kórshilerimen bólisedi. Úı ıesi qonaǵyna ydysqa toltyryp bergen as arqyly «jańa jylda kelgen nesibeńiz azaımasyn» degen izgi tilegin bildiredi. Dástúr boıynsha, quıylǵan kójeni taýysyp ishý qajet, áıtpese yrys azaıady dep esepteledi eken.
Búginde naýryz kóje qala dúkenderiniń sórelerinde jyl boıy satylady. Sebebi jastar arasynda ulttyq asqa qyzyǵýshylyq artqan. Dámin saǵynǵandar ony saǵattap ázirlemeı-aq birden satyp alady, al satýshylar úshin ulttyq asty daıyndaý turaqty kásipke aınalǵan.
Alaıda, mereke qarsańynda qazanǵa arnaıy ázirlengen balǵyn kójeniń dámi erekshe. Ulttyq taǵamdy daıyndaý tásili elimizdiń ár óńirinde de árqalaı qalyptasqan. Osyǵan oraı Kazinformt tilshisi mereke qarsańynda tirliktegi tájirıbesi mol qaraǵandylyq Jansaıa Smaǵulovany sózge tartyp, Naýryz kójeni ázirleýdiń ádisin bildi.
Ulttyq asty dámdi etetin ónim emes — shynaıy nıet — Jansaıa Smaǵulova
Qaraǵandy qalasynyń týmasy Jansaıa Smaǵulova Naýryz kójeni on tórt jylǵa jýyq ýaqyt ázirlep keledi. Ulttyq taǵamdy daıyndaýdy ol anasynan úırengen. Meıram kúni as úıdegi tirlikti bala kezinen kóre júrip, taǵamnyń qyr-syryn jadynda saqtap ósken.
— Naýryz kójeni ázirleý — bizdiń otbasymyzda urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp kele jatqan dástúr. Bala kezimde anam osy taǵamdy daıyndap, ákem dastarqan basynda bata beretin. Sol sátterdi kórip ósip, anamnyń qasynda júrip, naýryz kóje jasaýdy úırendim. Keıin turmysqa shyǵyp, shańyraq qurǵan soń bul dástúrdi úzbeı óz úıimde de jalǵastyryp kelemin. Otbasyn qurǵanyma 14 jyl boldy. Osy ýaqyt ishinde jyl saıyn kórisý kúninen bastap Naýryz merekesine daıyndalyp, balalarymyzǵa bata berip, ulttyq salt-dástúrimizdi dáriptep kelemiz. Bul — ata-babadan mıras bolǵan qundylyq, — dedi Jansaıa Smaǵulova.
Aıtýynsha, ulttyq taǵam 7 túrli dámnen daıyndalǵanymen, ár óńirdiń, tipti, ár otbasynyń pisirgen kójesiniń óz ereksheligi bar. Bul rette kójeniń quramy kóbine sol aımaqta ósetin ónimderge qaraı qalyptasady.
— Naýryz — kún men tún teńelip, tabıǵat jańaratyn erekshe kezeń. Qazaq halqy qystan aman shyqqanyna shúkirshilik etip, bir-birimen kórisip, aq dastarqan jaıǵan. Sol dastarqannyń basty taǵamy — jeti túrli dámnen jasalatyn naýryz kóje. Biraq bul astyń quramy ár óńirde ártúrli bolýy — jergilikti dándi-daqyldar men ónimderge baılanysty. Biz Qaraǵandy oblysynyń turǵyndary bolǵandyqtan, Saryarqa óńirinde ósetin ónimderdi paıdalanamyz. Keı óńirlerde kójege aıran nemese qatyq qosylsa, un óndirisi damyǵan aımaqtarda kespe de qosylady. Mysaly, Almatyda daıyndalatyn naýryz kójeniń dámi men quramy bizdikinen erekshelenedi. Degenmen, ár óńirdiń ózine tán kójesi — erekshe ári dámdi, — dedi otanasy.
Osy tusta Jansaıa Smaǵulova jyl saıyn ázirleıtin Naýryz kójeniń quramymen bólisti. Taǵamdy daıyndaý kezinde ol qazandy ár aralastyrǵan saıyn aqjarma tilegin aıtyp, jyl boıy otbasy men elge birlik, molshylyq pen tatýlyq tileıdi eken. Onyń oıynsha, Ulystyń Uly kúni jasalatyn qasıetti taǵamdy eń bastysy — jaqsy tilek tileı otyra, yqylaspen ázirlep usyný. Óıtkeni, naýryz kóje — toqshylyq pen mol yrystyń, qut-berekeniń joralǵysy.
— Men naýryz kójeniń quramyna arpa, bıdaı, júgeri, nan, tuz, qurt jáne qys boıy arnaıy saqtalǵan súr et kiredi. Bul — kójeniń negizgi jeti dámi. Qalaý boıynsha jal-jaıa, qazy-qarta qosyp, dámin baıyta túsemin. Sý men tuzdy mólsherine qaraı qosyp, shamamen 3–4 saǵatta ázirleımin. Menińshe, naýryz kójeniń dámdi bolýy — ony ázirlegen adamnyń nıeti men batasyna baılanysty. Ózim ár ónimdi qosqan saıyn, kójeni aralastyrǵan saıyn otbasym men elim úshin tilek tileımin. Osyndaı aq nıetpen daıyndalǵan as árdaıym dámdi bolady, — dedi ol.
Jańarqanyń kelini Naýryz meıramyn asyǵa kútip qarsy alady. Naýryz kójeden bólek, qazanǵa et salyp, as ázirlep, aǵash ydystarǵa túrli dám salady. Ár salt-dástúrge erekshe mán beredi. Ol aıtýly kúnniń mánin balalaryna túsindirip, ulttyq tárbıege baýlıdy. Aıtýynsha, qazirgi kezde Naýryz meıramyn balalary da qýanyshpen qarsy alady eken.
— Sońǵy 5–6 jylda elimizde Naýryz merekesi keń kólemde atalyp ótip keledi. Bul qýanyshty úrdisti asyǵa kútemin. Balalarym da bul taǵamdy erekshe jaqsy kóredi. Sebebi olar kishkentaıynan meniń osy merekege qalaı daıyndalatynymdy kórip ósip keledi. Balany jastaıynan ulttyq dástúr men saltqa baýlý óte mańyzdy. Ár otbasy bul merekeni óz deńgeıinde atap ótip, ulttyq taǵam ázirlese, ol bala sanasyna erte sińedi dep oılaımyn. Biz jyl saıyn 21–22 naýryz kúnderi merekeni atap ótemiz. Dastarqan jaıyp, et asyp, naýryz kóje ishemiz. Jańaarqadan arnaıy qymyz aldyryp, Naýryzdy qazaqy dástúrmen qarsy alamyz, — dedi Jansaıa Smaǵulova.
Endi ǵana shańyraq kótergen jas otbasylardyń arasynda naýryz kóje daıyndaýdy biletinderi de, bilmeıtinderi de bar. Osy oraıda Jansaıa Smaǵulova alǵash ret kóje ázirlemek bolǵan jas kelinshekterge keńes aıtty.
Onyń aıtýynsha, eń aldymen úıdegi bar ónimnen ázirlep bastaý qajet. Ýaqyt óte kele tájirıbe jınalyp, árkim óz dámin tabady. Eń bastysy — taǵamdy shynaıy nıetpen, otbasy men elge degen aq tilekpen ázirleý.
Aıta keteıik, Petropavl turǵyny da naýryz kójeni daıyndaýdaǵy óz retseptin bólisti.