Nege qazaqstandyqtar balyq etin az jeıdi

Qazaqstandyqtar normadan 4 ese az balyq jeıdi

Qazaqstandyqtar DDSU usynǵan normadan birneshe ese az balyq jeıdi. Elde jan basyna shaqqandaǵy jyldyq tutyný kólemi - nebári 4 keli. Al Reseı men Qytaıda bul kórsetkish 20 keliden asady.

Mamandardyń aıtýynsha, adam jylyna keminde 16 keli balyq tutynýy tıis. Sebebi balyq quramynda Omega-3 maı qyshqyldary, D dárýmeni, ıod, fosfor jáne aǵzaǵa paıdaly ózge de elementter mol. Alaıda sońǵy jyldary baǵanyń kóterilýi tutyný kólemine tikeleı áser etip otyr.

Ótken jyly balyq pen teńiz ónimderiniń baǵasy bir jyl ishinde 16,3 paıyzǵa ósti. Ásirese muzdatylǵan balyq 22,9 paıyzǵa, al óńdelgen jáne konservilengen ónimder 20,4 paıyzǵa qymbattaǵan. Sonyń saldarynan halyqtyń balyq ónimderine jumsaıtyn shyǵyny da artty. Byltyr bir otbasy toqsanyna orta eseppen 20,3 myń teńge jumsaǵan. Bul – 2024 jylmen salystyrǵanda 8,4 paıyzǵa joǵary kórsetkish.

Óńirler arasynda balyq pen teńiz ónimderin eń kóp tutynatyn aımaq – Soltústik Qazaqstan oblysy. Al eń tómengi kórsetkish Shymkent qalasynda tirkelgen.

Importqa táýeldilik joǵary

Іshki naryqtaǵy suranys tómen bolǵanymen, Qazaqstanda balyq sharýashylyǵyn damytý jumystary aıtarlyqtaı jandanyp keledi. Memleket salany agroónerkásip kesheniniń strategııalyq baǵyty retinde aıqyndap, jańa jobalardy iske qosýǵa basymdyq berip otyr.

Bıyl akvasharýashylyqty qoldaýǵa arnalǵan qarjy birneshe baǵyt boıynsha bólingen. Atap aıtqanda, 1,9 mlrd teńge ónim sapasyn arttyrý men asyl tuqymdy balyq ósirýge, 3,4 mlrd teńge ınvestıtsııalyq shyǵyndardy óteýge, al 1 mlrd teńge kredıt pen lızıng paıyzdaryn sýbsıdııalaýǵa qarastyrylǵan.

Budan bólek, tehnıka men jabdyq satyp alýǵa, sondaı-aq nesıe mólsherlemelerin sýbsıdııalaýǵa taǵy 1 mlrd teńge bólindi. Ol salanyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtyp, óndiristik áleýetin keńeıtýge baǵyttalǵan.

Qazir elde 1200-den astam balyq sharýashylyǵy sýbektisi jumys isteıdi. Onyń 682-si – akvasharýashylyq. Balyq sharýashylyǵy komıtetiniń málimetinshe, sońǵy birneshe jylda bul kórsetkish eki ese ósken. Soǵan qaramastan, óndiris kólemi ishki suranysty tolyq jabýǵa áli jetkiliksiz.

Ótken jylǵy qorytyndy boıynsha, Qazaqstandaǵy balyq naryǵynyń jalpy kólemi 106,4 myń tonna boldy. Onyń ishinde 49,6 myń tonnasy aýlansa, 22,9 myń tonnasy qoldan ósirilgen. Sonymen qatar 21,1 myń tonna ónim eksporttalyp, elge 55 myń tonna balyq ımporttalǵan. Osylaısha ımportqa táýeldilik deńgeıi 43 paıyzǵa jetip otyr.

Máseleni sheshý úshin memleket jeńildetilgen qarjylandyrý tetikterin de iske qosty. 2024 jyldan bastap óndiristik qýaty jylyna 25 tonnadan asatyn akvasharýashylyq jobalaryna 2,5 paıyzdyq mólsherlememen bıýdjettik kredıt berile bastady. 2024-2025 jyldary 10 sýbektige 5,7 mlrd teńge kóleminde jeńildetilgen nesıe berilgen.

Sonymen qatar bıyl aınalym qarajatyn tolyqtyrýǵa 5 paıyzdyq mólsherlememen jeńildetilgen kredıt berý josparlanyp otyr. Bul baǵyt boıynsha jalpy somasy 5 mlrd teńge bolatyn 14 joba iriktelgen. Al ınvestıtsııalyq maqsattarǵa 6 paıyzdyq mólsherlememen 6 mlrd teńgege 18 joba qarastyrylyp jatyr.

Bastamalardyń barlyǵy 2021 jyly qabyldanǵan «2030 jylǵa deıingi balyq sharýashylyǵyn damytý baǵdarlamasy» aıasynda júzege asady. Baǵdarlamanyń negizgi maqsaty – tabıǵı sý aıdyndaryna túsetin júktemeni azaıtyp, óndiristik akvasharýashylyqty damytý.

Komıtet málimetinshe, 2030 jylǵa deıin balyq ósirý kólemin 270 myń tonnaǵa jetkizý josparlanǵan. Sonymen qatar jan basyna shaqqandaǵy balyq tutynýdy 12 kelige deıin arttyrý mindeti qoıylyp otyr.

Balyq qaıda eksporttalyp jatyr?

Salany damytý ishki naryqty qamtýmen ǵana shektelmeıdi. Sońǵy jyldary eksporttyq baǵyt ta kúsheıip keledi. Bul aýyl kásipkerleri úshin jańa múmkindikke aınalyp, balyq sharýashylyǵy tabysty bıznes baǵyttarynyń birine bet bura bastady.

Byltyr elde 38 myń tonnadan astam balyq aýlansa, onyń 12 myń tonnadan astamy qoldan ósirilgen ónim boldy. Búginde Qazaqstanda respýblıkalyq jáne halyqaralyq mańyzy bar 20-ǵa jýyq sý aıdyny, sondaı-aq jergilikti deńgeıdegi úsh myńǵa jýyq kól bar. Bul – salany keńeıtýge jáne jańa óndiristerdi iske qosýǵa jetkilikti resýrs.

Memleket óndiristi qoldaýmen qatar, akvasharýashylyqqa salynǵan ınvestıtsııalardyń bir bóligin óteý tetigin de qarastyrǵan. Sonymen birge asyl tuqymdy balyq ósirýge arnalǵan memlekettik qoldaý júıesi jumys isteıdi. Bıyldan bastap sý berý qyzmetteriniń qunyn sýbsıdııalaý engizildi.

Balyq sharýashylyǵy komıtetiniń málimetinshe, sý jetkizý tarıfiniń 60-85 paıyzyna deıingi bóligi sýbsıdııalanady.

– Bıyl jergilikti jáne respýblıkalyq bıýdjetten balyq sharýashylyǵyna 5 mlrd teńge sýbsıdııa beriledi. Byltyr bul kórsetkish 3,5 mlrd teńge bolǵan. Memlekettik qoldaý sharalary jetildirilip jatyr. Sonyń arqasynda óndirilgen ónim kólemi de artyp keledi. Byltyr naryqqa 18 myń tonnadan astam balyq jáne balyq ónimi shyǵarylsa, bıyl bul kórsetkishti 26 myń tonnaǵa jetkizý josparlanǵan, – delingen komıtet jaýabynda.

Óńdeý salasy da qatar damyp keledi. Qazir elde balyq óńdeýge mamandanǵan 72 kásiporyn jumys isteıdi. Olardyń jalpy jyldyq qýaty - 120 myń tonna. Kásiporyndardyń 20-sy ónimin syrtqy naryqqa shyǵarady.

Qazaqstandyq ónimder Eýroodaq elderine, Reseı men Qytaıǵa eksporttalady. Ásirese kókserke fılesine suranys joǵary.

Jańa tehnologııalar men óndiristik akvasharýashylyqqa kóshý

Sala birtindep tsıfrlyq tehnologııalar men avtomattandyrylǵan júıeler engizilgen óndiristik akvasharýashylyqqa kóship jatyr.

Balyq sharýashylyǵy komıtetiniń tóraǵasy Serik Sermaǵambetovtiń aıtýynsha, saladaǵy ınvestıtsııalyq jobalardyń jalpy quny 60 mlrd teńgege jetken. Bul qarajattyń bir bóligi jańa óndiristerdi iske qosýǵa jáne ınfraqurylymdy damytýǵa baǵyttalǵan.

– 2021-2025 jyldary jalpy quny shamamen 26 mlrd teńge bolatyn balyq ósirý jáne óńdeý boıynsha 95 joba júzege asyryldy. Olardyń óndiristik qýaty jylyna 20 myń tonnadan asady. Nátıjesinde shamamen 1200 jumys orny ashyldy. Salanyń negizgi damý tetigi – «Akvasharýashylyq týraly» zań aıasyndaǵy memlekettik qoldaý, – dedi ol.

Qazir jem satyp alý shyǵyndarynyń 30 paıyzy ótelse, shabaq, dári-dármek jáne analyq qor satyp alý shyǵyndarynyń 50 paıyzy sýbsıdııalanady. Sonymen qatar jem zaýyttaryn, tuıyq sý aınalymy júıelerin jáne balyq ósirý nysandaryn salý shyǵyndarynyń 25 paıyzy memleket tarapynan óteledi.

Májilis depýtaty Serik Egizbaevtyń pikirinshe, óndiristik akvasharýashylyq Qazaqstan úshin strategııalyq mańyzy joǵary baǵytqa aınalyp otyr.

– Búginde balyq sharýashylyǵy naqty esep pen avtomattandyrýǵa negizdelgen salaǵa aınalyp keledi. Ásirese tuıyq sý aınalymy júıeleri, ıaǵnı RAS-tehnologııalary mańyzdy ról atqarady, – dedi depýtat.

Onyń aıtýynsha, mundaı júıelerde sý birneshe ret tazartylyp, qaıta paıdalanylatyndyqtan, sý únemdelip, óndiris tolyq baqylaýda ustalady.

Sonymen qatar salada «aqyldy ferma» tehnologııalary da keńinen engizilip jatyr. Arnaıy sensorlar sý temperatýrasy, ottegi deńgeıi men qyshqyldyq kórsetkishterin úzdiksiz baqylap, derekterdi avtomatty júıege jetkizedi.

Al jasandy ıntellekt balyqtyń ósý qarqyny men minez-qulqyn taldap, sharýashylyqtarǵa naqty usynystar jasap otyr. Bul jem-shóp shyǵynyn azaıtyp, ónim sapasyn arttyrýǵa múmkindik beredi.

Depýtattyń pikirinshe, Qazaqstan úshin sý resýrstaryn únemdeý men klımattyq ózgeristerge beıimdelý – aldaǵy kezeńdegi negizgi mindetterdiń biri.

– Elimiz sý tapshylyǵy seziletin aımaqqa jatady. Sý resýrstarynyń 80 paıyzy syrttan keledi. Sondyqtan tabıǵı jaǵdaılarǵa táýeldilikti azaıtý úshin jańa tehnologııalardy engizý qajet, – dedi ol.

Teńiz akvasharýashylyǵy damyp keledi

Qazir salany tolyq tsıkldi óndiris tizbegi retinde qalyptastyrýǵa kúsh salynyp jatyr. Sonyń biri – Kaspıı teńizindegi «Organic Fish» kompanııasynyń jobasy.

Quryq portynan 20 shaqyrym jerde ornalasqan kásiporyn Qazaqstanda alǵash ret norvegııalyq tehnologııalarǵa negizdelgen teńizdik torly balyq ósirý jobasyn júzege asyryp otyr.

Kompanııa ókilderiniń aıtýynsha, joba birneshe kezeńnen ótken. Aldymen ǵylymı-zertteý jumystary júrgizilip, teńiz ýchaskesi daıyndalǵan. Keıin arnaıy torlar jetkizilip, ornatylǵan.

– Ótken jyldyń kúzinde torly sharýashylyq iske qosylyp, alǵashqy shabaqtar sýǵa jiberildi. Qazir balyqtyń ortasha salmaǵy 1 kelige jetip, ósimi turaqty bolyp otyr. Bıyl kúzde 200 tonna tiri balyq óndirý josparlansa, aldaǵy jyldary óndiris kólemin kezeń-kezeńimen jylyna 5000 tonnaǵa deıin arttyrý kózdelgen. Bul – Kaspıı teńizindegi teńiz fermerligi boıynsha Qazaqstan men Ortalyq Azııadaǵy alǵashqy iri joba, – dedi kompanııa tóraǵasynyń orynbasary Baýyrjan Jumajanuly.

Onyń aıtýynsha, teńiz akvasharýashylyǵy – joǵary tehnologııa men aýqymdy ınvestıtsııany talap etetin sala.

– Zamanaýı teńiz torlary, teńiz kemeleri, port ınfraqurylymy, turaqty jem jetkizilimi, bilikti mamandar, ónimdi óńdeý men logıstıka qajet. Sondyqtan tabys tek ónim baǵasyna emes, óndiris tıimdiligine de baılanysty, – dedi ol.

Naryq qurylymy da ózgerip keledi. Eger jappaı segmentte dástúrli balyq túrlerine suranys joǵary bolsa, iri qalalarda albyrt tuqymdas (losos) ónimderge qyzyǵýshylyq artyp otyr.

– Tutynýshy sapaly, balǵyn jáne durys qaptalǵan ónimdi tańdaýǵa daıyn. Qazaqstan ázirge albyrt ónimderi boıynsha ımportqa táýeldi. Sondyqtan jergilikti óndiristiń artyqshylyǵy úlken, – dedi sala mamany.

Sapaly jem óndirisi – mańyzdy másele

Salany tejep turǵan negizgi faktorlardyń biri – jem óndirisi. Qazir kóptegen sharýashylyq sapaly ımporttyq jem qoldanýǵa májbúr.

– Negizgi shyǵyndar jabdyq pen sapaly jemge ketedi. Budan bólek, shabaq satyp alý, logıstıka, jabdyqty kútip ustaý, qyzmetkerlerdiń eńbekaqysy men tasymal shyǵyndary da qomaqty qarjyny talap etedi, – dedi Baýyrjan Jumajanuly.

Onyń aıtýynsha, teńizdegi torly sharýashylyqta shyǵyn kólemi odan da joǵary. Sebebi munda teńiz kemeleri, jem tasymaldaıtyn barjalar, avtomattandyrý júıeleri men qaýipsizdik shyǵyndary qosylady.

– Qazaqstanda ázirge teńiz akvasharýashylyǵyna arnalǵan arnaıy jem óndirisi tolyq jolǵa qoıylmaǵan. Aldaǵy ýaqytta jergilikti óndiris damysa, ımportqa táýeldilik azaıyp, logıstıka shyǵyny tómender edi, – dedi ol.

Jas mamandar jetispeıdi

Elordanyń irgesinde de balyq sharýashylyǵy qarqyn alyp keledi. Sonyń biri baqbaq (forel) ósirýmen aınalysady. Kásiporyn Aqmola oblysyndaǵy Jaltyrkól kólinde tolyq tsıkl boıynsha óndiris uıymdastyryp, zamanaýı akvasharýashylyq tehnologııalaryn engizip otyr.

Akvasharýashylyq salasynyń mamany, «Astana-Ónim» kompanııasynyń ókili Jasulan Urynbaevtyń aıtýynsha, sharýashylyqtyń basty ereksheliginiń biri – óndiristiń Astanaǵa jaqyn ornalasýy. Bul elorda turǵyndaryn forelmen ári tuqymen qamtamasyz etýge múmkindik beredi.

– Akvasharýashylyq salasynda 10 jyldan astam ýaqyt eńbek etip kelemin. Kásibı tájirıbemniń edáýir bóligin shetelde túrli balyq ósirý tehnologııalarymen jumys isteý arqyly jınadym. Búginde ony Jaltyrkóldegi óndiriste engizip otyrmyz, – dedi ol.

Mamannyń aıtýynsha, óndiris birden birneshe tehnologııany qatar qoldanýymen erekshelenedi. Qazir munda tuqy tuqymdas balyqtar men qubylmaly (kempirqosaqty) forel tolyq tsıkl boıynsha ósiriledi.

Forel ósirý birneshe kezeńnen turady. Aldymen uryqtandyrylǵan ýyldyryq satyp alynady. Keıin ol ınkýbatsııalyq apparattarda ósirilip, shabaqtar arnaıy júıede 50 gramǵa deıin jetkiziledi. Osydan keıin forel kólge ornatylǵan torly jelilerge kóshiriledi.

– Osylaısha óndiriste retsırkýlıatsııalyq sýmen jabdyqtaý júıesi men torly ósirý tásili qatar qoldanylady. Biz kempirqosaqty foreldi Jaltyrkól kóliniń tabıǵı jaǵdaıyna beıimdeı aldyq. Aqmola oblysynda mundaı jobaǵa uqsas óndiris ázirge joq, – dedi maman.

Sharýashylyqta tuqy ósirý baǵyty da tolyq tsıkl boıynsha jolǵa qoıylǵan. Analyq qor kóldiń ózinen qalyptastyrylady. Keıin ýyldyryq uryqtandyrylyp, shabaqtar arnaıy toǵandarda ósiriledi.

Sonymen qatar óndiristiń ózindik qıyndyqtary da bar. Sapaly ónim alý úshin joǵary sapaly jem, zamanaýı jabdyq, taza sý men turaqty temperatýralyq rejım qajet.

– Akvasharýashylyqta árbir qatelik nátıjege tikeleı áser etedi. Sondyqtan sala turaqty baqylaýdy, úlken jaýapkershilikti jáne kásibı mamandardy qajet etedi. Qazir elimizde jas kadrlardyń tapshylyǵy anyq seziledi. Sol sebepti profıldik bilim berý men tájirıbelik alańdardy der kezinde damytý mańyzdy, – dedi Jasulan Urynbaev.

Sarapshylardyń pikirinshe, sala aldynda ımportqa táýeldilikti azaıtý, sapaly jem óndirisin damytý, kadr tapshylyǵyn sheshý jáne halyqtyń balyq tutyný mádenıetin qalyptastyrý sııaqty mańyzdy mindetter tur. Aldaǵy ýaqytta júıeli reforma men memlekettik qoldaý jalǵassa, balyq sharýashylyǵy eń qarqyndy damıtyn salanyń birine aınalýy múmkin.