Konstıtýtsııany ınstıtýtsıonaldy-quqyqtyq turǵyda jetildirý qajet - Jannur Isına

ASTANA. KAZINFORM – Konstıtýtsııany ınstıtýtsıonaldy-quqyqtyq turǵyda jetildirý qajet. Mundaı pikirdi S.Seıfýllın atyndaǵy Qazaq agrotehnıkalyq zertteý ýnıversıteti shet tilderi kafedrasynyń meńgerýshisi Jannur Isına bildirdi.

- Qazirgi kezeńde konstıtýtsııalyq reformalar memleketterdiń saıası jańǵyrýynyń negizgi quraldarynyń birine aınalyp otyr. Konstıtýtsııaǵa engiziletin ózgerister de eldiń saıası-quqyqtyq júıesin transformatsııalaýǵa baǵyttalǵan ınstıtýtsıonaldyq qadam dep aıta alamyz. Jańartylǵan Konstıtýtsııa halyqaralyq konstıtýtsıonalızmniń zamanaýı úrdisterimen úndesetin, biraq ulttyq saıası-quqyqtyq erekshelikterdi saqtaýǵa baǵyttalǵan qujat retinde baǵalanýy múmkin. Atap aıtqanda, Konstıtýtsııa mátininde quqyq ústemdigi, adam quqyqtary men bostandyqtarynyń basymdyǵy, memlekettik jaýapkershilik jáne qundylyqtyq baǵdar aıqyn kórinis tapqan, - dedi ǵalym.

Onyń aıtýynsha, halyqaralyq konstıtýtsıonalızm teorııasy memleket damýynyń ár kezeńinde negizgi zańnyń qaıta qaralýyn tabıǵı qubylys retinde baǵalaıdy. Neokonstıtýtsıonalızm tujyrymdamasyna sáıkes, Konstıtýtsııa tek bılik qurylymyn aıqyndaıtyn quqyqtyq akt emes, sonymen qatar qoǵamnyń negizgi qundylyqtaryn bekitetin saıası-áleýmettik kelisim. Qazaqstan Konstıtýtsııasynyń jańartylǵan redaktsııasynda quqyq ústemdigi, áleýmettik jaýapkershilik, adam quqyqtarynyń basymdyǵy jáne ulttyq biregeılik máseleleriniń aıqyndalýy osy teorııalyq baǵytpen úılesedi.

- Qazaqstan Konstıtýtsııasy ýnıtarlyq jáne prezıdenttik basqarý modelin saqtaı otyryp, bılik tarmaqtarynyń ózara is-qımylyn retteýge umtylady. Halyqaralyq tájirıbede (Frantsııa, AQSh, Ońtústik Koreıa) prezıdenttik nemese jartylaı prezıdenttik modelderde bılik tepe-teńdigin qamtamasyz etý negizgi másele. Qazaqstan jaǵdaıynda prezıdenttik ókilettikterdiń bir rettik merzimmen shektelýi saıası bıliktiń ınstıtýtsıonaldyq sabaqtastyǵyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan oń qadam retinde baǵalanady. Sonymen qatar, zań shyǵarýshy jáne atqarýshy bılik arasyndaǵy naqty tepe-teńdiktiń qalyptasýy áli de saıası praktıka arqyly aıqyndalýy tıis. Konstıtýtsııada bekitilgen normalardyń tıimdiligi olardyń formaldy bekitilýimen emes, naqty iske asý tetikterimen ólshenedi. Osy turǵyda parlamenttik baqylaý ınstıtýttarynyń derbestigi men yqpaly erekshe mańyzǵa ıe, - dedi ol.

Jannur Isına jańartylǵan Konstıtýtsııany ınstıtýtsıonaldy-quqyqtyq turǵyda jetildirý qajet dep esepteıdi. Sondyqtan ol 7-baptyń 1 tarmaǵyn «Din bostandyǵyn saqtaı otyryp, ekstremızm men dıskrımınatsııaǵa jol bermeý» dep jazý kerek dep esepteıdi.

- 9-baptyń qazirgi redaktsııasynda Qazaqstannyń tarıhı-áleýmettik shyndyǵy eskerilgen, alaıda, memlekettik tildiń konstıtýtsııalyq mártebesin kúsheıtý máselesi ózekti, - dedi ol.

Osyǵan oraı ol 9-bapty bylaı jazýdy usynady:

1. Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili – qazaq tili.

2. Memlekettik til memlekettik basqarý, sot isin júrgizý, zań shyǵarý jáne resmı is-qaǵazdarynyń negizgi tili.

3. Basqa tilder Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasynda kózdelgen qajettilik pen jaǵdaılarda qoldanylady.

4. Memleket Qazaqstan halqynyń barlyq tilderin saqtaýǵa jáne damytýǵa jaǵdaı jasaıdy.

- Tilge qatysty konstıtýtsııalyq normalar memlekettiń ıdeologııalyq emes, ıntegratsııalyq fýnktsııasyn kúsheıtýi qajet. Berilgen usynys quqyqtyq turǵydan: memlekettik tildiń konstıtýtsııalyq mártebesin álsiretpeıdi; kópetnosty qoǵamdaǵy tildik tepe-teńdikti saqtaıdy,- dedi ǵalym.

Munan bólek ǵalym Quryltaıdy zań shyǵarýshy organ retinde bekitý — ınstıtýtsıonaldyq jańashyldyq ekendigin aıtady.

- Alaıda Quryltaı men Prezıdent ókilettikteriniń shekteri naqty ajyratylmasa, qosarlanǵan legıtımdik (dual legitimacy) máselesi týyndaýy múmkin. Usynysym, 46-bapta Prezıdenttiń Quryltaıdy taratý ókilettigin qosymsha baqylaý mehanızmderimen naqtylaý, al 56-bapta Quryltaıdyń baqylaý fýnktsııalaryn kúsheıtý kerek. Usynylǵan baptyq túzetýler memlekettik tildiń qoldanylýy, adam quqyqtary, bilim men ǵylym, ekonomıkalyq quqyqtar, din bostandyǵy jáne memlekettik basqarý salalarynda naqty ári ǵylymı negizdelgen normalardy engizýge baǵyttalǵan, - dedi Jannur Isına.

Osyǵan deıin zańger Serik Aqylbaı jańa Konstıtýtsııanyń memlekettiń strategııalyq damýynyń irgetasy ekenin aıtqan bolatyn.