Qazaqtyń ulttyq kıimi men áshekeıi: mánin bilsek, sáni artady
ASTANA. KAZINFORM – Qazaqtyń ulttyq kıimi – syrt kózge qarapaıym kóringenimen, onyń astarynda ǵasyrlar boıy qalyptasqan tártip pen tereń maǵyna jatyr. Búginde ulttyq kıimge qyzyǵýshylyq artqanymen, onyń naqty kimge, qaı jasta, qandaı jaǵdaıda kıiletinin ajyrata almaı jatatyn jaǵdaılar jıi kezdesedi. Sonyń saldarynan taqııa men sáýkele, kımeshek pen jaýlyq, shashbaý men sholpy sııaqty uǵymdar aralasyp, ulttyq kıim kóbine sándik element retinde ǵana qabyldana bastady. Sondyqtan ulttyq kıimdi taný ony kııýden emes, mánin túsinýden bastalýǵa tıis.
Shapan: qurmet pen turmystyń toǵysqan tusy
Ulttyq kıimniń tabıǵatyn túsiný úshin onyń ishki júıesine nazar aýdarý qajet. Ózbekáli Jánibekov óz eńbekterinde qazaq kıimin kezdeısoq qalyptasqan turmystyq buıym emes, belgili bir zańdylyqqa baǵynǵan mádenı júıe retinde sıpattaıdy. Ǵalymnyń paıymdaýynsha, árbir kıim úlgisi adamnyń jasyna, jynysyna, áleýmettik mártebesine jáne ómir kezeńine qaraı tańdalǵan, ıaǵnı ulttyq kıim — adamnyń qoǵamdaǵy ornyn bildiretin «únsiz til».
Ulttyq kıimniń mánin ashatyn eń aıqyn mysaldyń biri — shapan. Qazaqtyń sanasynda shapannyń erekshe oryn alýy kezdeısoq emes. Ol ári syrt kıim, ári qurmettiń belgisi. «Shapan jabý» dástúri arqyly adamǵa degen syı-qurmet kórsetilgen. Bul — jaı syılyq emes, adamnyń qoǵamdaǵy ornyn moıyndaýdyń, oǵan degen iltıpattyń kórinisi. Sondyqtan shapan turmystyq buıymnan áldeqaıda joǵary deńgeıdegi mádenı nyshan sanalǵan.
Alaıda shapannyń ózi de birkelki emes. Ózbekáli Jánibekov eńbeginde onyń birneshe túri naqty sıpattalady. Máselen, syrma shapan tysy men astarynyń arasyna jún salynyp tigiletin, sýyqqa tózimdi kıim retinde kórsetiledi. Mundaı shapandar sulýlyǵymen emes, jylýymen baǵalanǵan. Halyq arasynda aıtylatyn «Sulýynan jylýy» degen uǵymnyń tórkini de osyndaı kúnkóris pen tirshilik talabynan týǵany baıqalady. Al qaptal shapan men qımaly shapan tigilý tásilimen erekshelenip, jeńildeý bolyp keledi. Bul aıyrmashylyqtar qazaq kıiminiń tabıǵatqa beıimdelip otyrǵanyn kórsetedi. ıAǵnı kıim — qorshaǵan ortaǵa jaýap retinde qalyptasqan.
Ulanǵaıyr dalada aýa raıynyń árkelki bolýy da kıim túrlerine áser etken. Jyly óńirlerde jeńildeý kıim basym bolsa, qysy qatań aımaqtarda qalyń ári jylýy mol kıimder keń taraǵan. Bul ulttyq kıimniń eń aldymen ómir qajettiligine negizdelgenin ańǵartady.
Syrt kıimniń taǵy bir keń taraǵan túri — shekpen. Júnnen toqylatyn bul kıim kúndelikti tirshilikke, eńbekke qolaıly bolǵan. Al ishik ań terisinen tigilip, qystyń qaqaǵan aıazynda qorǵanysh qyzmetin atqarǵan. Demek, shapan, shekpen, ishik — úsheýi de syrt kıim bolǵanymen, olardyń árqaısysynyń óz mindeti, óz maýsymy, óz orny bar.
Qazaq qyz-kelinshekteri men analary úshin kamzoldyń orny da erekshe. Kamzol — jeńi joq, kóbine kóılektiń syrtynan kıiletin, júrip-turýǵa yńǵaıly kıim. Onyń aldyńǵy jaǵy ashyq bolyp keledi. Kamzol barqyt, jibek, shuǵa sııaqty matalardan tigilip, keste jáne zermen áshekeılenedi. Keı óńirlerde ol «kájekeı» dep atalady.
Bas kıim — jas pen mártebeniń aınasy
Ulttyq kıimniń ishki júıesi baskıimderden tipti anyq kórinedi. Qazaqta baskıimge qarap adamnyń kim ekenin ajyratqan. Máselen, taqııa — kúndelikti baskıim. Ony qyzdar da, erler de kıgen. Biraq olardyń taqııasy birdeı bolmaǵan. Erler taqııasy kóbine qarapaıym, ustamdy pishilse, qyzdardyń taqııasy úkili, kesteli, zerli bolǵan. Bul — baskıimniń tek kıim ǵana emes, jas pen jynysty aıqyndaıtyn belgi ekenin kórsetedi.
Taqııanyń da túr-túri bolǵan. Zerli, úkili, oqaly, syrma, shoshaq tóbe, tikshe, qatıpa taqııa sekildi ataýlar sonyń dáleli. Qyzdardyń taqııasy kóbine kestemen, zermen áshekeılenip, tóbesine úki taǵylatyn bolǵan. Bul onyń sándik sıpatyn aıqyndaǵan. Qazaq uǵymyndaǵy «úkideı úlbiregen» degen teńeý de osyndaı áshekeıli baskıimniń kórkem bolmysymen sabaqtasyp jatady.
Al sáýkele — múlde basqa deńgeıdegi baskıim. Ol tek uzatylatyn qyzǵa arnalǵan, erekshe jaǵdaıda kıiletin saltanatty baskıim. Bıik pishini men mol áshekeıi qyzdyń jańa ómirge qadam basqanyn bildiredi. Sondyqtan sáýkele kúndelikti kıimge jatpaıdy, onyń orny da, ýaqyty da bólek. Muny eskermeı, ony jaı sándik buıym retinde qabyldaý — ulttyq kıimniń ishki júıesin elemeý.
Turmysqa shyqqan áıeldiń kıimi ózgeredi. Ol kımeshek kıedi. Kımeshek áıeldiń otbasyly ekenin bildiretin baskıim retinde qarastyrylady. Etnografııalyq zertteýlerde onyń pishini men áshekeıiniń jas ereksheligine qaraı ózgerip otyrǵany aıtylady. Kımeshektiń syrtynan oralatyn jaýlyq áıeldiń ustamdylyǵy men ınabattylyǵyn bildirgen. Osylaısha, taqııa, sáýkele, kımeshek, jaýlyq — adamnyń ómir kezeńderin aıqyndaıtyn belgiler júıesin quraıdy.
Aıaq kıim: turmysqa beıimdelgen sheshim
Aıaq kıim de qazaq turmysyna saı qalyptasqan. Mási — jumsaq ári jeńil aıaq kıim retinde kóbine úı ishinde nemese jeńil júriske qoldanylǵan. Onyń syrtynan kebis kıilip, másini tozýdan, syrtqy áserden qorǵaǵan. Al saptama etik uzyn qonyshty bolyp, dalada, ásirese at ústinde júrýge yńǵaıly bolǵan. ıAǵnı aıaq kıimniń ózi de tek kórik úshin emes, naqty qoldanysqa qaraı bólingen.
Áshekeı: sánnen góri maǵyna basym
Ulttyq kıim áshekeı buıymdarmen tolyqqan. Alaıda áshekeıler tek sándik qyzmet atqarmaǵan. Eger Ózbekáli Jánibekov eńbekterinde kıimniń qurylymy men áleýmettik máni júıeli túrde sıpattalsa, al áshekeı buıymdardyń qyzmeti etnografııalyq zertteýlerde keńirek qarastyrylady.
Zertteýlerge súıensek, syrǵa, bilezik, júzik sııaqty áshekeıler qyz-kelinshekterdiń sáni ǵana emes, olardyń jas ereksheligi men áleýmettik mártebesin bildiretin belgi bolǵan. Bul týraly Halel Arǵynbaev eńbekterinde aıtylady.
Al shashqa taǵylatyn shashbaý men sholpynyń da ózindik qyzmeti bar. Shashbaý órilgen shashtyń ushyna taǵylyp, ony jınaqy ustap turýǵa arnalǵan. Al sholpy kúmisten jasalyp, qozǵalys kezinde syńǵyrlaǵan dybys shyǵarady. Keı etnografııalyq túsinikterde bul dybys qyzdyń júris-turysyn rettep, ony jınaqy ustaýǵa yqpal etkeni kórsetiledi.
Demek, qazaqtyń ulttyq kıimi — jeke-jeke buıymdardyń jıyntyǵy emes, bir-birimen tyǵyz baılanysqan tutas júıe. Onyń árbir elementi — baskıim, syrt kıim, aıaq kıim, áshekeı — belgili bir qyzmet atqaryp, adamnyń jasyn, jynysyn, áleýmettik ornyn aıqyndap otyrǵan. Bul — ǵasyrlar boıy qalyptasqan ómir saltynyń, dúnıetanymnyń jáne qoǵamdyq tártiptiń kórinisi. Alaıda búgingi kúni osy júıeniń tutastyǵy jıi buzylyp jatady. Ulttyq kıim kóbine sándik element retinde ǵana qoldanylyp, onyń ishki mazmuny nazardan tys qalyp jatady. Sonyń saldarynan ártúrli kezeńge, ártúrli jasqa arnalǵan kıimder men áshekeıler orynsyz aralasyp ketedi.
Sondyqtan ulttyq kıimdi jańǵyrtý — ony tek qaıta kııý emes, onyń mánin qaıta túsiný. Qaı kıimniń kimge arnalǵanyn, qaı kezde kıiletinin, qandaı qyzmet atqaratynyn bilý — osy mádenıetti saqtaýdyń basty sharty. Eger búgingi qyzyǵýshylyq tek sán deńgeıinde qalyp qoımaı, mazmunmen tolyqsa, onda ulttyq kıim shyn máninde jańǵyrady.
