Qazaqstandaǵy konstıtýtsııalyq reforma eldiń halyqaralyq bedeline de yqpal etedi — sarapshy
ASTANA. KAZINFORM — Qazaqstanda ótetin aldaǵy referendým eldiń ishki saıası júıesine ǵana emes, halyqaralyq arenadaǵy pozıtsııasyna da yqpal etýi múmkin. Pragadaǵy CEVRO ýnıversıteti janyndaǵy Azııa-Tynyq muhıty zertteýleri ortalyǵynyń atqarýshy dırektory, halyqaralyq qatynastar salasynyń sarapshysy Jan Železný (ıAn Jelezny) Qazaqstandaǵy konstıtýtsııalyq reformanyń mańyzy jáne onyń halyqaralyq áriptestikke yqtımal áseri týraly Kazinform menshikti tilshisimen pikir bólisti.
— Reformalar Qazaqstannyń halyqaralyq jáne óńirlik áriptestikterine qalaı áser etýi múmkin?
— Menińshe bul konstıtýtsııalyq ózgeristerdi jeke-dara emes, qazir Qazaqstanda júrgizilip jatqan aýqymdy reformalar baǵytynyń konteksinde qarastyrý qajet. Áńgime tek saıası transformatsııa týraly ǵana emes, ekonomıkalyq kún tártibi, jańa tehnologııalyq protsesterge beıimdelý, sonyń ishinde jasandy ıntellektini damytý, sondaı-aq Tórtinshi ónerkásiptik revolıýtsııa jaǵdaıynda qalyptasyp jatqan jahandyq ekonomıkalyq arhıtektýrada Qazaqstannyń barynsha aıqyn oryn alýǵa umtylysy týraly bolyp otyr.
Saıasattaný turǵysynan qaraǵanda, bolyp jatqan ózgerister saıası júıeniń turaqtylyǵyn nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan keńirek ınstıtýtsıonaldyq tujyrymdamanyń bir bóligi sııaqty kórinedi.
Mundaı tásil Qazaqstannyń halyqaralyq arenada memleketter úshin de, sheteldik ınvestorlar, bıznes jáne basqa da syrtqy qatysýshylar úshin de senimdi seriktes pozıtsııasyn kúsheıtýge yqpal etýi múmkin.
Keńirek maǵynada bul reformalar kúnnen-kúnge kóppolıarly bolyp kele jatqan álemde Qazaqstannyń pozıtsııasyn nyǵaıta alady. Árıne qazirgi halyqaralyq ortada eleýli syn-qaterler bar — jahandyq kúshter balansy ózgerdi, jańa yqpal ortalyqtary paıda bolyp, dástúrli jáne jańa oıynshylar arasyndaǵy báseke kúsheıdi. Alaıda bul úderister tek Qazaqstanǵa emes, kóptegen basqa memleketterge de áser etip jatyr.
Osy jaǵdaılar aıasynda Qazaqstannyń belsendi ári teńgerimdi syrtqy saıasat júrgizýge umtylyp otyrǵany baıqalady. El aımaqtaǵy rólin nyǵaıtyp, ózin jaýapty «orta derjava» retinde birtindep ornyqtyryp keledi. Bul turǵyda konstıtýtsııalyq ózgerister ishki turaqtylyqty kúsheıtetin qosymsha faktorǵa aınalýy múmkin. Al bul óz kezeginde Qazaqstannyń óńirlik jáne halyqaralyq úderisterge anaǵurlym belsendi ári yqpaldy qatysý múmkindigin keńeıtedi.
— Azamattardyń referendýmǵa qatysý belsendiligi Qazaqstannyń halyqaralyq jáne óńirlik deńgeıde qalaı qabyldanýyna áser etýi múmkin be? Eger áser etse, qalaı degen suraq bar?
— Árıne, kez kelgen daýys berýge azamattardyń qatysýy memlekettiń ishki damýy úshin ǵana emes, onyń halyqaralyq arenadaǵy qabyldanýy úshin de asa mańyzdy. Ásirese osyndaı aýqymdy konstıtýtsııalyq reforma kezinde bul máseleniń mańyzy erekshe artady. Eger ózgerister Konstıtýtsııa mátininiń 80 paıyzdan astamyn qamtysa, bul obektıvti túrde azamattardyń keńinen qatysýyn jáne qoǵamnyń joǵary deńgeıde aqparattandyrylýyn talap etedi.
Dál osy faktorlar reformalar protsesiniń de, saıası júıeniń negizin qalyptastyratyn jańa konstıtýtsııalyq modeldiń de legıtımdiligin aıqyndaıdy. Onyń ústine legıtımdilik tek ishki aýdıtorııa úshin ǵana emes, syrtqy baqylaýshylar — shetel úkimetteri, halyqaralyq uıymdar, ınvestorlar, bıznes qaýymdastyq jáne basqa da qatysýshylar úshin de mańyzdy.
Sondyqtan bul jaǵdaıda azamattyq belsendilik erekshe mánge ıe. Suhbatqa daıyndalyp otyryp, Qazaqstan bıliginiń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymymen (EQYU) ózara is-qımyly, halyqaralyq baıqaýshylardy, sonyń ishinde EQYU Demokratııalyq ınstıtýttar jáne adam quqyqtary jónindegi bıýrosy ókilderin jáne basqa da tıisti qatysýshylardy shaqyrýy nazarymdy aýdardy. Bul mańyzdy element, óıtkeni ol referendým protsesine el ishinde de, halyqaralyq áriptester tarapynan da senimdi arttyra túsedi.
— Jalpyhalyqtyq talqylaýǵa usynylyp otyrǵan bul ózgeristerdiń aýqymyn qalaı baǵalaısyz?
— Usynylyp otyrǵan ózgeristerdiń aýqymy shynynda da óte úlken. Áńgime jekelegen túzetýler týraly ǵana emes, Konstıtýtsııa mátinin qaıta qaraý jóninde bolyp otyr: ózgeris mátinniń 80 paıyzdan astamyn qamtıdy, al jańa elementter Konstıtýtsııanyń negizgi bóligine ǵana emes, onyń preambýlasyna da engiziledi. Munyń barlyǵy tutas konstıtýtsııalyq júıeni qamtıtyn keshendi reforma týraly aıtýǵa múmkindik beredi.
Eń basty jańalyqtardyń biri — eki palataly parlamentten bir palataly parlamentke kóshý.
Saıasattaný oqýlyqtarynda mundaı qadam ádette saıası jáne rásimdik sheshim qabyldaý tetikterin jeńildetýge ári jedeldetýge umtylys retinde túsindiriledi. Eger bul úderisti keńirek kontekste qarastyrsaq, ol ishki mindettermen ǵana emes, halyqaralyq ortanyń ózgerýimen de baılanysty.
Qazaqstan syrtqy syn-qaterlerge de, álemdik tártiptiń ózgerýinen paıda bolyp jatqan jańa múmkindikterge de jaqsyraq daıyn bolý úshin óziniń ishki ınstıtýtsıonaldyq qurylymyn nyǵaıtýǵa umtylyp otyrǵandaı áser qaldyrady. Basqasha aıtqanda, másele ishki basqarý modelin qaıta qaraýda ǵana emes, memlekettik júıeni jańa halyqaralyq ortaǵa beıimdeýge talpynys jasaýda bolyp otyr. Osy turǵydan alǵanda, konstıtýtsııalyq reforma eldiń ishki qurylymy úshin ǵana emes, onyń óńirdegi jáne keńirek halyqaralyq kontekstegi orny úshin de mańyzdy bolýy múmkin.
— Konstıtýtsııalyq reformalar eldiń syrtqy saıası baǵytyna áser ete me, álde mundaı úderister negizinen ishki sıpatta bola ma?
— Eger bul máselege saıasattaný turǵysynan qarasaq, eń aldymen Konstıtýtsııa mátinine — onyń qurylymyna, mazmunyna jáne usynylyp otyrǵan ózgeristerdiń sıpatyna nazar aýdarylady. Alaıda mundaı úderisti tek ishki másele retinde qarastyrý durys bolmas edi. Konstıtýtsııalyq reforma kez kelgen jaǵdaıda syrtqy ólshemge de ıe.
Jobanyń preambýlasy men birqatar erejesine nazar aýdarsaq, Qazaqstan belgili bir dárejede ishki damý logıkasyn ǵana emes, negizgi halyqaralyq seriktesteriniń qalaýyn da eskerip otyrǵanyn baıqaýǵa bolady. Osy turǵyda eń aldymen Eýropalyq odaqty atap óter edim. Ol Qazaqstannyń eń mańyzdy saýda seriktesteriniń biri jáne sońǵy jyldary Qazaqstanǵa ǵana emes, jalpy Ortalyq Azııa óńirine qyzyǵýshylyǵyn arttyryp keledi.
Qazirgi halyqaralyq jaǵdaıda Eýropalyq odaq Qazaqstandy jetkizý tizbekterin ártaraptandyrý máselesinde mańyzdy seriktes retinde qarastyrady. Bul ásirese sırek kezdesetin materıaldar men basqa da strategııalyq mańyzy bar resýrstar salasyna qatysty. Oǵan qosa, Qazaqstan Azııadaǵy óndiristik ortalyqtar men Eýropadaǵy tutyný naryqtary arasyndaǵy logıstıkalyq baǵyttarda mańyzdy kólik toraby retinde de jıi qarastyrylady.
Sonymen birge, Qazaqstanda bolyp jatqan úderisterge Eýropalyq odaq qana qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan joq. Basqa da syrtqy oıynshylar, sonyń ishinde NATO-ǵa múshe memleketter de óńirdegi jaǵdaıdyń damýyn muqııat baqylap otyr. Óz kezeginde Qazaqstan da Eýropalyq odaqpen yntymaqtastyqty óziniń syrtqy saıasatynyń strategııalyq mańyzdy baǵyttarynyń biri retinde qarastyryp otyrǵany baıqalady.
Osy turǵydan alǵanda, jańa konstıtýtsııalyq tásildiń jekelegen elementteri, atap aıtqanda, adamǵa baǵdarlaný jáne jeke bostandyqtarǵa basymdyq berý — eýropalyq seriktester úshin erekshe mánge ıe bolýy múmkin. Dál osyndaı qaǵıdalar reformalardyń baǵyty men olardyń saıası mazmunyn aıqyndaıtyn mańyzdy kórsetkishter retinde qabyldanýy yqtımal.
Túptep kelgende, sheshýshi faktor — jobanyń mazmuny ǵana emes, ony is júzinde qalaı júzege asyrý bolmaq. Eger jańa Konstıtýtsııany Qazaqstan azamattary qoldasa, ony keıingi kezeńde sapaly ári júıeli túrde engizý eldiń ishki turaqtylyǵy úshin de, halyqaralyq seriktesterdiń, eń aldymen eýropalyq taraptyń baǵalaýy úshin de basty mánge ıe bolady.