Qazaq handary nege óz balasyn emes, basqa sultandy murager etip qaldyrdy
ALMATY. KAZINFORM – Qazaq handyǵynda nege han taǵyna ákeden keıin tikeleı bala otyrmaǵan? Nege bir áýlettiń ishinde bılik aǵadan inige, iniden aǵasynyń balasyna ótti? Bul suraqtardyń jaýaby kóshpeli túrki dúnıesiniń saıası mádenıetinde jatyr.
Túrkilik «jol» jáne bıliktiń muralaný qaǵıdaty
Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, assıstent-professor, ál-Farabı atyndaǵy qazaq ulttyq ýnıversıteti «Qazaqstan tarıhy» kafedrasy meńgerýshisiniń orynbasary Edil Noıanovtyń aıtýynsha, túrki memleketterinde bıliktiń muralaný júıesi múldem basqa qaǵıdatqa negizdelgen.
— Túrkilerde, sonyń ishinde Túrki qaǵanatynda bılik ákeden balaǵa emes, jolyna qaraı — aǵasynan inisine, inisinen aǵasynyń balasyna (áýlettegi jasy úlkenine) ótetin júıe qalyptasty. Mundaı júıe Muqan qaǵannyń bıligi kezinde (553-572 jyldar aralyǵy) boldy. Bul áýlet ishindegi bılik úshin talas-tartystyń aldyn aldy, — deıdi ol.
Tarıhshynyń túsindirýinshe, bul júıe mońǵoldardaǵy muragerlik dástúrden túbegeıli ózgeshe bolǵan. Mońǵoldarda bılik ákeden balaǵa, baladan nemerege tikeleı ótip otyrǵan. Alaıda Deshti Qypshaq dalasyna kelgen Shyńǵys hannyń urpaqtary jergilikti ortaǵa beıimdelýge májbúr boldy.
— Qazirgi Mońǵolııa jerinen kelgen Shyńǵys urpaqtary mádenıeti men dástúri áldeqaıda damyǵan jergilikti qypshaq taıpalarynyń yqpalyna tústi. Olar qypshaq tilinde sóıledi, ıslamdy qabyldady, eń bastysy — bılikti muralandyrýda túrkilik joldy ustanýǵa májbúr boldy, — deıdi Edil Noıanov.
Qazaq handyǵyndaǵy taq sabaqtastyǵy
Bul úrdis Qazaq handyǵynyń alǵashqy kezeńinen-aq baıqalady. Alǵashqy han Kereı qaıtys bolǵannan keıin bılik onyń balasyna emes, handyqty birge qurǵan nemere týysy Jánibekke ótti. Keıin Jánibekten soń han taǵyna Kereıdiń uly Buryndyq otyrdy. Buryndyqtan keıin ǵana Jánibektiń uly Qasym han bılikke keldi.
Tarıhshynyń aıtýyna qaraǵanda, mundaǵy basty ólshem — jasy, joly, áýlet ishindegi orny. Sondyqtan bılik árdaıym tikeleı ákeden balaǵa óte bermegen.
Alaıda Qasym hannan keıin bul dástúr buzyldy. Bılik onyń balasy Mamashqa tikeleı kóshti. Bul qadam Qazaq handyǵynda saıası daǵdarystyń bastalýyna sebep boldy.
— Qasymnan keıin bılikti muralaný joly buzyldy. Mamash han bolǵan tusta Qazaq handyǵynyń ýaqytsha álsireý kezeńi bastaldy. Tarıhta 1521-1538 jyldar aralyǵy dál osyndaı kezeń retinde sıpattalady. Mamash han uzaq bılik ete almady. Odan keıin han taǵyna Qasymnyń emes, onyń aǵasy Ádiktiń uly Taqyr otyrdy. Taqyr hannan keıin Qasym hannyń inisi — Jánibektiń kenje balasy Ádiktiń uldary Qoja-Ahmet (1526-1535), Toǵym (1526-1538) handar bılik qurdy. Bul ishki qaıshylyqtardy kúsheıtti, — deıdi Edil Noıanov.
Muralaný tártibiniń buzylýy jáne onyń saldary
Assıstent-professordyń sózinshe, Qazaq handyǵynda taqtyń muralaný tártibiniń buzylýy birneshe ret aýyr saldarǵa ákelgen. 1538-1580 jyldar aralyǵy Qasym hannyń uly — Haqnazardyń bılik etýimen, Qazaq handyǵynyń «qaıta órleý» kezeńimen belgili.
1580-1582 jyldary Jádiktiń uly Shyǵaı, 1582-1598 jyldary Shyǵaıdyń uly Táýekel bılik etip, qazaq halqynyń etnıkalyq aýmaǵynyń birigý kezeńi men qazaq halqynyń qalyptasý úrdisi tolyq aıaqtaldy.
— Al Táýke han qaıtys bolǵannan keıin onyń balasy Qaıyp, artynsha taǵy bir balasy Bolattyń bılik etýi handyqta bytyrańqylyqtyń bastalýymen jáne osy júıeniń shaıqalýymen tikeleı baılanysty. Aqtaban shubyryndy, Alqakól sulama sııaqty qasiretti kezeńder — sonyń saldary, — deıdi ol.
Tarıhshy bul dástúrdiń áleýmettik máni qazaqtyń kúndelikti turmysynan da baıqalatynyn mysal retinde keltirdi.
— Mysaly, 30 jasta bolsańyz da, ákeńizdiń aǵasynyń 18 jastaǵy balasy qara shańyraqqa kelgende sizden buryn atasynyń qurmetin nemese syıyn alýy múmkin. Qazaq muny «joly úlken» dep túsindiredi. Bul — dala zańy, — deıdi tarıhshy.
Edil Noıanovtyń pikirinshe, Shyńǵys urpaqtarynyń XIII ǵasyrdan XIX ǵasyrdyń alǵashqy shıregine deıin, ıaǵnı 1822 jyly Orta júzde, 1824 jyly Kishi júzde handyq bılik joıylǵanǵa deıin taqta otyrýy — osy beıimdelýdiń nátıjesi.
— Olar bılikti saqtap qalý úshin túrkilik basqarý júıesin qabyldady. Sondyqtan qazaq handarynyń óz balasyn emes, basqa sultandy murager etýi — tarıhı zańdylyq, — dep túıindedi ol.
Eske salaıyq, buǵan deıin Qazaq handyǵynda salyq qalaı jınalǵany týraly jazǵanbyz. Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, ál-Farabı atyndaǵy qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń dotsenti Elmıra Teleýovanyń aıtýynsha, handyqtaǵy salyq júıesi kóshpeli mal sharýashylyǵy men jartylaı otyryqshy eginshilikke tikeleı beıimdelgen.