Qazaq dástúrinde «qyz alyp qashý» bolmaǵan – mádenıettanýshy
ASTANA. KAZINFORM — Qyzdy alyp qashý qazaq dástúrine jatpaıdy. Bul túsinik keńes dáýirinde qalyptasyp, keıin qate túrde «ulttyq salt» retinde qoǵamda ornyqqan. Bul týraly jazýshy, mádenıettanýshy Zıra Naýryzbaı málim etti.
Onyń aıtýynsha, dástúrli qazaq qoǵamynda neke eki áýlettiń kelisimine negizdelgen áleýmettik ınstıtýt bolyp, qyzdyń jáne ata-anasynyń kelisiminsiz nekege turǵyzý aýyr qylmys sanalǵan. Mundaı áreket tek jeke adamnyń ǵana emes, búkil rýǵa jasalǵan qorlyq retinde qabyldanyp, qatań jaza qoldanylǵan.
— Kelisimsiz nekege turý dástúrli qazaq qoǵamynda aýyr qylmys bolǵan. Mundaı jaǵdaılar tarıhta kezdeskenimen, qyzdy óz erkimen alyp ketken jigitter de árdaıym qatań jazalanǵan. Mysaly, Estaı Qorlandy alyp qashqanda nemese Mańǵystaýda ánshi ári qolóner sheberi Qaıyp Qorabaıuly Aqbóbek basqaǵa aıttyrylǵan qyzdyń óz erkimen alyp qashqanda da ony ólimshi etip sabady. Eger qyz aıttyrylmaǵan, biraq eki jaq úılenýge kelise qalsa, másele kóbine qalyńmal men aıyp tóleý arqyly sheshilgen. Al aıttyrylǵan qyzdy alyp qashý bir rýdyń emes, úsh rýdyń arasyndaǵy qaqtyǵysqa ulasyp, daý kúrdelengen, — dedi sarapshy.
Mádenıettanýshynyń aıtýynsha, «qyz alyp qashý» uǵymynyń keń taralýy keńes bıliginiń dástúrli neke rásimderine, sonyń ishinde qalyńmalǵa tyıym salýy saldarynan bolǵan. Bul qoǵamda beıresmı, májbúrli tájirıbelerdiń paıda bolýyna jol ashty.
— Sol kezeńde «jastar óz erkimen qashyp ketti» degen ýáj jaýapkershilikten jaltarýdyń amalyna aınaldy. Júsipbek Aımaýytovtyń «Aqbilek» romanynda da sol dáýirdiń shyndyǵy kórinis tapqan: túrli áskerı jasaqtar, keıin keńestik mılıtsııa men sholaq belsendiler aýyldarǵa basyp kirip, qyz-kelinshekterge zorlyq kórsetken. Ýaqyt óte kele bul qubylystar tarıhı konteksten ajyratylyp, qate túrde «ulttyq dástúr» retinde qabyldana bastady, — dedi Zıra Naýryzbaı.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda dástúrdi jańǵyrtý protsesine kóbine 1930 jyldardan keıin týǵan, asharshylyq pen ujymdastyrýdan keıingi býyn aralasty. Olar dástúrli qazaq qoǵamyn óz kózimen kórmegen, etnografııalyq bilimdi kóbine keńes kezindegi oqýlyqtar men ıdeologııalyq eńbekter arqyly alǵan. Sol sebepti, tarıhı shyndyq pen keńestik beıneler aralasyp, qate túsinik qalyptasty.
Sarapshy keńes ıdeologııasynyń áserin de atap ótti. Sol kezeńde qazaq qoǵamy «artta qalǵan», «jabaıy», «áıel quqyǵyn aıaqqa taptaǵan» orta retinde sıpattalǵan, áıeldi urlaý taqyryby ádebıette, kınoda jáne ǵylymı eńbekterde ásirelenip kórsetilgen. Keńestik sıpattamalar keıin «ulttyq dástúr» retinde qaıta usynyldy, biraq shyn máninde, 1920–30 jyldary paıda bolǵan zorlyq-zombylyq dástúrge jatpaıdy.
Zıra Naýryzbaı bul qubylystyń tek qazaq qoǵamyna ǵana tán emestigin de atap ótti. 1917 jylǵy tóńkeristen keıin Reseı men basqa óńirlerde de áleýmettik kúızelis saldarynan áıelderge qatysty zorlyq-zombylyq kúsheıgen, biraq ol orys halqynyń «ulttyq dástúri» retinde qabyldanbaǵan.
— Qyz alyp qashýdy dástúr dep aqtaý — tarıhty burmalaý jáne zorlyq-zombylyqty aqtaý. Sondaı-aq dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar degendeı, bul másele 21 ǵasyrdyń deńgeıinde qoǵamdyq jaýapkershilik turǵysynan baǵalanýy kerek, — dep túıindedi sarapshy.
Aıta keteıik, Ulttyq quryltaıdyń V otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev qyz alyp qashý — ultymyzdyń bedeline nuqsan keltiretin jabaıy qylmys ekenin aıtqan edi.
Sonymen qatar, Prezıdent Shymkentte Nuraı esimdi boıjetkenniń kisi qolynan qaza bolýy oqıǵasyna baılanysty Bas prokýratýraǵa dereý shara qoldaný jóninde tapsyrma berdi. Aıta keteıik, marqum Nuraı Serikbaıdyń ólimine kúdikti retinde 28 jastaǵy Shymkent qalasynyń turǵyny ustalyp, ýaqytsha ustaý ızolıatoryna qamaldy. Bul jaǵdaı qoǵamdaǵy qyz bala qaýipsizdigi máselesiniń ózektiligin taǵy da kórsetti.