Qaraǵash dáninen ormanǵa deıin: Aqtóbedegi ormanshylardyń bir kúni

Qaladan aýylǵa

Baǵyt Qarǵaly aýdanyndaǵy tálimbaq. Munda byltyr qaraǵash dáni sebilip, qaıyń ekpesi egildi, al bıyl sámbi tal, terek kóktep jatyr. Munyń bári ormanshylardyń eńbegi. Olar kóktem men kúzde tálimbaqqa orman alqabyna qajetti óskindi egip, jaz boıy sýarady, aram shóbin julady. Jaqyn mańdaǵy Qosestek, Aşylysaı, Álimbet aýyldarynda turatyn olar óz kólikterimen qatynap, túste jumys basynda tamaqtanyp, eńbek etip júr.

— Bizdiń terrıtorııamyzdaǵy orman alqabynyń 5 myń gektary kómkerilgen. Byltyr osy aýmaqta tálimbaq ashyldy. Qaraǵash dáni sebilip, shaǵan ekpesi egildi. Terek, súmbi tal, qaıyń da bar. Shynyn aıtsaq, tálimbaq erterekte, Keńes úkimeti kezinde bolǵan, keıin joıylyp ketken. 2025 jyldan bastap arnaıy jer bólinip, jyrtý jumysy júrgizildi. Byltyr mamyr aıynda qaraǵash dánin ektik. Aýmaǵy — 0,8 gektar boldy. Kúzde 0,6 gektarǵa shaǵan aǵashynyń ekpesin ósirdik. Qaraǵashtyń tuqymyn qaladan jınap ákelemiz. Dalalyqta shóptiń arasynan ala almaımyz, al ortalyqta asfalttan sypyryp jınaımyz. Kútimin tapsa, kez kelgen aǵash ósedi óńirde. Jalpy aýmaǵy 3 gektar bolatyn tálimbaqta osy jumysy júıeli jalǵasa beredi, — Lenın ormanshylyǵy basshysynyń kómekshisi Málik Orazalın.

Munda 10 ormanshy, 3 orman sheberi jumys isteıdi. Ormanshylyq basshysy men kómekshisi eńbek etedi. Tálimbaqty baptaý jumysyna «Jasyl el» eńbek jasaǵy da kómektesedi. Sebebi munda sýarý jumystarymen qatar aramshópti julý, taǵy da dán sebý jáne ekpe egý jumystary qatar júrgiziledi.

— Kúzde ekpeni qazyp alyp, arnaıy daıyndalǵan orman alqabyna aparyp egemiz. Qarǵaly aýdany Álimbet aýyly mańynda 1,5 myń gektar jer bólindi. Onda jer jyrtý jumysy júrip jatyr. Óńirde tálimbaqty baptaý jumysy endi úzdiksiz, júıeli júrgiziledi. Ekpe materıaldy qazyp alǵan soń qaıtadan dán seýip qoıamyz. Buǵan deıin bul jumystar aýdan, aýylda emes, qalada júrgizildi. Ol 30 gektar aýmaqty alyp jatyr. Sonda egip, baptap, aýdan, aýylǵa jiberemiz. Endi aýdandarda ashyldy. Tamshylap sýarý ádisi engizilgen. Bul únemdi ári tıimdi. Taǵy bir aıta keterligi, jemis aǵashtaryn ekkimiz keledi. Josparymyz iske assa kóshetti keıin satyp, kiris túsire alamyz, — dedi ol.

Ormanshylyqta adamdar turaqty jumys isteıdi. Ár ormanshy, orman sheberi óz mindetin biledi, tájirıbeli. Kóbiniń eńbek ótili 10 jyldan asqan. Olar bar bilgenin endi ákimdik qyzmetkerlerine úıretedi. Sebebi ár aýdanda jasyl beldeý bolýy tıis. Daıyndyq bastalyp, ákimdik qyzmetkerleri qaraǵash dánin bir-bir qapqa jınap alǵan.

Ormanshylyqqa kómek

Aqtóbe orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý mekemesine qarasty Qarǵaly ormanshylyǵynyń orman bólimi basshysy Amanbaı Tájimishevtiń aıtýynsha, tálimbaqtaǵy ekpeni egý úshin jer jyrtý jumystary bastaldy. Aldymen aımaǵy belgilenip, keıin araqashyqtyǵy 15 metrlik syzbasy syzylady. ıAǵnı15 metrge ekpe egilse, keıingi 15 metr jer tehnıka júrýge arnalǵan. Jer jyrtylyp, topyraq qopsytylyp, tyrmalanyp, keıin ǵana egedi.

— Aqtóbe orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý mekemesinde Lenın, Qarǵaly, Elek ormanshylyǵy bar. Qarǵaly ormanshylyǵynda 15 ormanshy, 3 orman sheberi, bir kómekshi eńbek etedi. Biz Lenın ormanshylyǵyna kómekke keldik. Kúzde 1,5 gektar aýmaqqa ekpe egemiz. Kóktemde bul jumys 8-sáýirde bastalsa, kúzde japyraq túsip, aǵash uıqyǵa ketken kezde bastalady. ıAǵnı kelesi kóktemde kóshet oıanyp, kókteýi kerek. Bıylǵy bólingen aýmaq Reseımen aradaǵy shekara. Qyrdan qarap tursaq Orsk, Novotroıtsk qalalary kórinip turady. Aýqymdy jumys byltyr bastaldy, — dedi Amanbaı Tájimishev.

Ol 2006 jyly qyzmetin ormanshy bolyp bastady. Odan keıin orman sheberi, keıin bólim basshysy boldy. Mundaı aýqymdy jumysqa 2025 jyly kiristi. Byltyr qaladan Baıǵanın aýdanyna baryp, úsh aı eńbek etti. Erte ketip, kesh qaıtady. Bári de ekpe egip úlgerýi kerek. Úlgerse ǵana shyǵym jaqsy bolady.

— Adamdar kóbine kúz ben kóktemdegi ýaqytty ótkizip alady. Aǵash búr jarmaı kóshetti turyp egý kerek. Ol sáýir aıynyń aıaǵyna deıingi merzim. Qazir kezde tyńaıtqysh kóp. Orman alqabyna egetin kóshetti arnaıy tyńaıtqyshqa batyryp qoıamyz. Onyń da kómegi bar, — dedi ol.

Ormanshy — mamandyq

Orman sheberi Ádilbek Turaqbaev Jáńgir han atyndaǵy ýnıversıtette bilim alyp, 2006 jyly jumysqa kiristi. Búginde 20 jyldyq tájirıbesi bar ormanshy.

— Jumysqa kirisken kezde tálimbaq bolmady. Qazir osy jumys jandandy. Tehnıka jańardy, jalaqy ósti. Men 350 myń teńge eńbekaqy alamyn. Bizdiń jumys kestemiz aýqymdy. Belgilengen aýmaqty aralap shyǵamyz. Bir qıyny oǵan óz kóligimizben baramyz. Kezekshiligimiz kóktemde bastalyp, qazan aıyna deıin jalǵasady. Meniń oıymsha Aqtóbeniń Qarǵaly aýdanynda Qosestek orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý mekemesi ashylǵany durys. Qazir Shalqar, Temir, Oıyl, Baıǵanın, Áıteke bı, Qobda, Muǵaljar aýdandarynda bar. Bizdiń terrıtorııada Qyzyl kitapqa engen qandyaǵash (olha — red.) ósedi. Ol sýdyń boıynda ornalasqan. Oblys boıynsha eń kóbi Qarǵaly terrıtorııasynda. Bir ereksheligi qandyaǵashty qoldan kóbeıtý múmkin emes. Ol tek bulaq bar jerde ósedi, — dedi.

Osy Lenın ormanshylyǵy ujymynda bir ǵana áıel jumys isteıdi. Qalany emes, dalalyqty qadir tutatyn maman óz qyzmetin jaqsy kóredi. Sondyqtan bolar keń jazyqty kezip júrýden jalyqqan emes.

— Meniń 11 jyldyń tájirıbem bar. 2016 jyly jumysqa kiristim. Maǵan 11 kvartal júktelgen. Bul degenimiz 586 gektardy quraıtyn 186 shaqyrym jer. Onyń ishinde 402 gektarynda aǵash ósip tur. Aýmaqta qandyaǵash, terek, qaıyń aǵashtary ósedi. Biz ózimizge júktelgen aralyqty aralap, qarap, buzýshylyqtardy anyqtaımyz. Mal baǵý, shóp shabý, aǵash kesý derekteri kezikse tirkeımiz. Hattama toltyramyz, kúndelik te jazamyz. Buzýshylyqqa jol bermes úshin jergilikti turǵyndarǵa aldyn ala aıtyp, aqparattandyryp otyramyz, — dedi Svetlana Kenjetaeva.

Ol er adamdar arasynda jalǵyz júrse de ózine artylǵan jaýapkershilikti sezinedi. Ári áriptesteri qıyn sátte janynan tabylady, qoldaý kórsetedi.

— Men osy aýmaqta turamyn. Joldardy jaqsy bilemin, órt qaýipti aýmaqty da qalt jibermeımin. Ózime jumysym unaıdy. Qarapaıym ǵana mysal, asfaltta júrsem, dalalyqty ańsap turamyn. Óz terrıtorııamda júrsem eshteńeden qoryqpaımyn. Ań da, qus ta kezdesedi munda, — dedi ol.

Orman alqaby kóbeıse, tirshilik jandanady. Qazirdiń ózinde munda qarsaq, elik kezdesedi.

Eń qaýiptisi — órt

Ormanshylar úshin kóktemnen kúz aılaryna deıingi aralyq — qaýipti kezeń. Ásirese jazdyń ystyǵynda shóp qýrap, ot tutanýy múmkin. Mundaıda bir ǵana ormanshynyń kúshi jetkiliksiz. Sondyqtan ár aýdan, aýylda eriktiler toby qurylǵan ári ákimdik qyzmetkerleri de qolqabys etedi. Birinshiden, ormanshynyń qyraǵalyǵy, ekinshiden myqty tehnıka kerek.

— Ár ormanshynyń óz aýmaǵy bar. Biz ony kvartal dep aıtaımyz. Bir ormanshyda 5 kvartal bolýy múmkin. Naqtysyn aıtý qıyn. Keıde bir aýyldan, ekinshi aýylǵa deıingi aralyq kiredi. Ormanshylar aralaıdy, qaraıdy, kúzetedi. Tútin baıqasa dereý basshylyqqa, ákimdikke, órt sóndirýshilerge habar beredi. Ormanshylyqta jańadan berilgen traktor jáne mobıldi keshen bar. Mobıldi keshende 300 lıtr sý bolady. Alystan órt sóndirýge qaýqarly. Bıyl taǵy bir órt sóndirý tehnıkasyn beredi, — dedi Lenın ormanshylyǵy basshysynyń kómekshisi Málik Orazalın.

Órt qaýipti kezeńde orman alqabynda ot jaǵýǵa bolmaıdy. Orman alqabyna kirse de búldirmeý kerek. Alaıda áli de bolsa demalýshylar qoqysty qaldyryp ketedi. Keıin ony sol aýmaqqa jaýapty ormanshylar da jınaıdy.

— Qalada turatyn adamdar tabıǵat aıasynda demalyp, qoqysty jınamaı ketedi. Otty sóndirmeıtini de bar. Órt sodan shyǵady. Adamnyń tabıǵatqa zııany osy. Bir qýantarlyǵy qazir aýyldarda gaz bar. Eshkim otynǵa dep aǵash kesip almaıdy, — dedi Aqtóbe orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý mekemesine qarasty Qarǵaly ormanshylyǵynyń orman bólimi basshysy Amanbaı Tájimishev.

Ormanshylar aýmaqty munaraǵa shyǵyp sholyp shyǵady. Munara árbir 4-5 shaqyrymda bolýy tıis. Tútindi kórse baryp, terrıtorııa kimge tıesili ekenin anyqtaıdy. Órt bolsa ratsııa arqyly habar beredi. Shalǵaı jerlerge ázirge uıaly baılanys nashar.

Aıta keteıik, oblysta 2021-2027 jyldar aralyǵynda 35,05 myń gektar jerge 64,7 mln túp orman ekpesin otyrǵyzý josparlandy. Sonyń ishinde byltyr 8 624 ga alqapqa 15,3 mln túp ekpe egildi. Bıyl 3433 gektarǵa 6 mıllıon túpten astam ekpe otyrǵyzylady.