Álem medıtsınasyndaǵy 2025 jylǵy basty ǵylymı jańalyqtar
ASTANA. KAZINFORM — Kazinform agenttigi álemdik medıtsına men bıomedıtsınalyq ǵylymdaǵy ótken jyly ashylǵan mańyzdy jańalyqtardy nazarlaryńyzǵa usynady.
Bıyl medıtsına salasynda birqatar iri jańalyqtar ashyldy. Olar aýrýdy erte anyqtaýǵa, qaterli isikti dálirek ári densaýlyqqa qosymsha zııan keltirmeı emdeýge jáne regeneratıvti medıtsınaǵa degen senimdi kúsheıtýge múmkindik berdi. Іsikterge qarsy zııany az dári-dármekter, adam ómirinde mańyzdy qyzmetterdi qalpyna keltiretin qurylǵylar men ımplanttarǵa deıingi jańalyqtar medıtsınadaǵy aıqyn serpilisti kórsetti. Basqasha aıtqanda, medıtsına burynǵydaı baıaý jetilmeıdi. Densaýlyq saqtaý salasy endi kóptegen aýrýǵa birdeı qoldanýǵa bolatyn jańa tehnologııalarǵa bet burdy.
Qytaılyq kóz obyryna qarsy dárisi FDA-dyń “sırek aýrýlarǵa arnalǵan” mártebesin aldy
Qytaılyq ǵalymdar ázirlegen kóz obyryna qarsy jańa preparat AQSh-tyń Azyq-túlik jáne dári-dármek basqarmasynan (FDA) sırek kezdesetin aýrýlarǵa arnalǵan orphan drug mártebesin aldy. Bul mártebe tek óte sırek aýrýlardy emdeıtin dárilerge beriledi. Jańa tásilde “aptamer” dep atalatyn arnaıy molekýlalar qoldanylady. Olar qaterli isik jasýshalaryn dál taýyp, solarǵa jabysady da, isikti joıatyn dárini tikeleı jetkizedi. Osy arqyly saý tinderge keletin zııan barynsha azaıady.
Janýarlarǵa júrgizilgen tájirıbeler bul preparattyń kózdegi isiktiń ósýin tıimdi túrde tejeıtinin kórsetti. Sonymen qatar qaterli isiktiń baýyr, ókpe, súıek jáne mı sııaqty basqa aǵzalarǵa taralý qaýpi de tómendegen. Bul ásirese qaterli ýveal melanomasy kezinde asa mańyzdy. Óıtkeni bul dert ádette tym kesh anyqtalyp, baýyrǵa tez taralady.
Qazaqstan melanomany emdeýdiń zamanaýı tásilderin ázirleýge halyqaralyq deńgeıde atsalysyp jatyr
Bul jyly qazaqstandyq ǵalymdar melanomanyń damýyna áser etetin mańyzdy aqýyz – Raf fermentin zerttedi. Olar osy fermentti tejeýge arnalǵan jańa dárilerdi jasaqtap, synaqtan ótkizdi. Bul jumys melanomany emdeýge baǵyttalǵan halyqaralyq zertteýlerdiń bir bóligi. Joba onkologııa salasyndaǵy jahandyq medıtsınanyń basty maqsattarynyń birin aıqyndaı tústi. Negizgi maqsat – qazirgi dárilerdiń shamasy jetpeıtin isikterdi jeńý jáne isiktiń ósýin týdyratyn molekýlalardy dóp taýyp, tejeý. Zertteý toby qazir klınıkaǵa deıingi synaqtardyń daıyndyǵyna erekshe mán berip otyr.
Ǵalymdardyń aıtýynsha, bul zertteý melanomany ár adamnyń jeke erekshelikterine qaraı emdeýge jańa múmkindikter ashady. Osylaısha mamandar zerthanada alynǵan nátıjelerdi naqty klınıkalyq tájirıbede tıimdi qoldanýǵa bolatyn dárilerdi jasaýǵa nıetti.
AP2A1 aqýyzy jasýshalardy jasartýdyń jańa tásili retinde qarastyrylyp jatyr
Osaka ýnıversıtetiniń ǵalymdary AP2A1 aqýyzynyń jasýshalardyń qartaıýyna tikeleı qatysy baryn anyqtady. Qartaıǵan jasýshalardyń AP2A1 deńgeıin tómendetkende, jasýshalar qaıta jasaryp, qartaıý belgileri azaıǵan. Al jas jasýshalarda bul aqýyzdyń deńgeıin arttyrǵanda, qartaıý protsesi jyldamdaǵan.
Ǵalymdar bul zertteýde AP2A1 aqýyzy men onyń integrin β1 aqýyzymen ózara áreketin baqylaǵan. Bul bolashaqta jasýshalardy qaıta jasartatyn, kollagen óndirisin kóbeıtetin jáne jasqa baılanysty aýrýlardy azaıtatyn emderdi jasaýǵa jol ashady. Degenmen, zertteý áli aıaqtalǵan joq. Barlyq tájirıbeler zerthanada júrgizilip jatyr.
Álemde alǵash ret shoshqanyń baýyry adamǵa salynyp, 10 kún boıy jumys istedi
2025 jyldyń eń qyzyq tehnologııalyq jańalyqtarynyń biri – ksenotransplantatsııa jańa jetistikke jetti. Qytaılyq ǵalymdar geni óńdelgen shoshqanyń baýyry adam aǵzasynda 10 kún boıy jumys istegenin habarlady. Baýyr adam aǵzasynda bolǵanda aǵza baýyrdy qabyldamaý reaktsııasyn kórsetpegen. Operatsııa kezinde alty geni óńdelgen Bama mını-shoshqasynyń baýyry qoldanyldy. Naýqastyń óz baýyry aǵzasynda qalǵan. Al ǵalymdar jańa baýyrdyń qyzmetin, ót óndirý deńgeıin baqylady. Bul nátıje geni óńdelgen janýarlardyń músheleri adam donorlaryn kútetin naýqastarǵa ýaqytsha kómek retinde qoldanylýy múmkin ekenin kórsetti. Degenmen, mamandar uzaq merzimdi tolyq almastyrý áli bolashaqtyń enshisinde ekenin atap ótti.
Álemdegi eń kishkentaı jasandy júrek 7 jasar balaǵa ımplantatsııalandy
Balalarǵa arnalǵan júrek kútimi salasy da mańyzdy jetistikke jetti. Qytaılyq dárigerler júregi tolyq isten shyqqan 7 jasar balaǵa magnıttik túrde sýspendırlengen ekiqabatty júrek qoldaýshy qurylǵyny ornatty.
Qurylǵynyń salmaǵy – 45 gramm, dıametri – 2,9 santımetr. Bul eń kishkentaı ári eń jeńil jasandy júrek retinde belgili. Bul balalar medıtsınasynda ózekti máseleni sheshýge arnalǵan. Búginde balalarǵa arnalǵan donorlyq júrekter tapshy. Al eresekterge arnalǵan qurylǵylar balalar úshin qaýipti. Alǵashqy kúnderi operatsııadan keıin balada júrek qyzmeti jaqsardy. Qurylǵynyń kishireıtilgen ári dál basqarylatyn júıesi jasandy qan aınalymyn qaýipsiz jáne tıimdi etýge múmkindik beredi.
Qarapaıym qan taldaýy Parkınson aýrýyn aldyn ala anyqtaýy múmkin
Ierýsalımdegi Evreı ýnıversıtetiniń ǵalymdary Parkınson aýrýyn alǵashqy belgileri paıda bolmaı turyp anyqtaýǵa arnalǵan, aǵzaǵa zııansyz qan taldaý ádisin usyndy. Bul ádis qandaǵy óte usaq genetıkalyq bólshekterdi taldaýǵa negizdelgen. Ǵalymdar qandaǵy osy usaq bólshekterdiń mólsherin salystyrý arqyly aýrýdy dál anyqtaýǵa bolatynyn aıtady. Qan taldaýy Parkınson aýrýyna tuqym qýalaýy múmkin adamdarda da tıimdi tıimdi nátıje kórsetken.
Zertteý kezinde Parkınsondy emdeý úshin mıǵa jasalatyn arnaıy protsedýradan keıin qandaǵy osy usaq bólshekterdiń ózgeretini baıqaldy. Bul olardyń aýrýdyń qanshalyqty aýyr ekenin kórsetetin belgi bolýy múmkin ekenin ańǵartady.
Eger bul ádis aýqymdy zertteýlerde rastalsa, Parkınson aýrýyn emdeý tásili túbegeıli ózgerýi múmkin. Dárigerler aýrýdy aldyn ala anyqtasa, erte kezden emdeýge kóshe alady. Bul biraz ýaqyttan bergi júıke júıesiniń sozylmaly aýrýlaryn emdeýdegi maqsattardyń biri.
Fastfýd pen daıyn taǵamdar Parkınsonnyń erte belgilerine áser etýi múmkin
2025 jyly jarııalanǵan taǵy bir zertteý Parkınson aýrýynyń aldyn alý máselesine basa nazar aýdardy. Ǵalymdardyń aıtýynsha, daıyn ári qatty óńdelgen taǵamdardy kóp jeıtin adamdarda bul aýrýdyń alǵashqy belgileri jıirek baıqalýy múmkin.
Zertteý barysynda mamandar adamdardyń kóp jyl boıy qalaı tamaqtanǵanyn jáne densaýlyq jaǵdaıyn salystyra otyryp taldaǵan. Sonyń nátıjesinde fastfýd pen daıyn ónimderdi jıi tutynatyn adamdarda Parkınsonǵa tán bastapqy belgiler jıi kezdesken.
Zertteýshiler bul taǵamdar aýrýdyń tikeleı sebebi dep naqty aıta almaıtynyn eskertedi. Alaıda zertteý tamaqtaný ádetin ózgertý arqyly aýrý qaýpin azaıtýǵa bolatynyn kórsetip, durys as máziri mıdyń uzaq merzimdi saýlyǵy úshin mańyzdy ekenin taǵy bir márte dáleldedi.
Zamanaýı medıtsına adamnyń qol-aıaǵyn qalpyna keltirýge bir qadam jaqyn: Aksolotldiń qaıta qalpyna kelý qupııasy ashyldy
Bıyl regeneratıvti medıtsına jańa serpin aldy. Dálirek aıtsaq, aksolotldiń qalpyna kelý mehanızmi zertteldi. Ǵalymdar aksolotldiń qandaı múshelerdi qalaı qalypqa keltiretinin teksergen. Zertteý barysynda retıno qyshqyly sıgnaldarynyń gradıentteri (ıaǵnı baǵyt beretin molekýlalyq sıgnaldar) múshelerdiń orny men qurylymyn qalpyna keltirýde mańyzdy ról atqaratyny anyqtaldy. Bul sıgnaldardy ózgertý arqyly zertteýshiler nátıjeni basqara alǵan, tipti qosymsha aıaq nemese qol ósirýge múmkindik paıda boldy. Sonymen qatar, shox genimen júrgizilgen zertteýler adamnyń damýy men aksolotldiń regeneratsııasy arasyndaǵy uqsastyqtardyń baryn kórsetken.
Nátıjeler regeneratıvti ǵylymdaǵy negizgi oıdy kúsheıtti: adam aǵzasynda da osy molekýlalyq komponentter bar, al uzaq merzimdi maqsat – jaralardy ǵana emdeýdi emes, tinderdi tyrtyq qaldyrmaı, tolyq qalpyna keltirý jolyn úırený.
Daýn sındromynyń bolashaǵy: CRISPR artyq 21-hromosomany túzetýge talpynyp jatyr
Japonııalyq ǵalymdar zerthanada CRISPR-Cas9 tehnologııasy arqyly Daýn sındromyna negiz bolatyn artyq 21-hromosomany joıýǵa bolatynyn kórsetti. Zertteýshiler uryq jasýshalary men arnaıy óńdelgen teri jasýshalarynda tájirıbe júrgizgen. Túzetilgen jasýshalarda gender qalypty jumys istep, jasýshanyń qyzmeti jaqsaryp, stress belgileri azaıǵan. Alaıda zertteý barysynda tehnologııanyń qate nysanǵa áser etýi (off-target effects) sııaqty qıyndyqtary da anyqtaldy.
Sonymen qatar, bul jumys emdeý men aldyn alý arasyndaǵy shekara, áleýmettik jáne etıkalyq máseleler jaıynda jańa pikirtalastar týdyrdy. Ǵalymdar atap ótkendeı, genetıkalyq medıtsınadaǵy kelesi kezeń tek tehnologııaǵa ǵana emes, sonymen birge onyń rettelýi men basqarylýyna da baılanysty.
HIV-ke qarsy jylyna eki ret jasalatyn ıne: FDA lenakapavırdi maquldady
Jyldyń mańyzdy jańalyǵy – AQSh-taǵy dári-dármek qaýipsizdigin baqylaý uıymy (FDA) VICh-ke qarsy jańa dárini eki ret jylyna jasalatyn ınektsııa retinde qoldanýǵa ruqsat etti. Zertteýler kórsetkendeı, «Yeztugo» preparaty VICh-ke qarsy óte jaqsy qorǵanys beredi. Ony jylyna eki ret alý jetkilikti bolǵandyqtan, kúndelikti qabyldaıtyn dárilerge qaraǵanda em qabyldaý jeńildep, stıgma azaıady. Dárini kóp adamǵa jetkizý úshin onyń qoldaný quqyǵy basqa kompanııalarǵa da berilip, birlese jumys isteý josparlanǵan.
Bul qadam ǵylymdaǵy jańalyqty halyqqa jetkizýge kómektesedi, biraq ony júzege asyrý ǵalamdyq densaýlyq saqtaý júıeleri úshin qıyn ári mańyzdy mindet bolmaq.
Kózdi qaıta qalpyna keltirýdiń jańa joldary tabyldy
Ǵalymdar adam kózi men tinderin qalpyna keltirý úshin tuşy sý ulýlaryn zerttedi. Bul regeneratıvti medıtsına salasynda eshkim kútpegen ári jańa tásil, sebebi alma ulýlary birneshe apta ishinde kózderin qaıta shyǵara alady. Ǵalymdar bul ulý kózderiniń keıbir bólikteri men genderi adam kózine uqsas ekenin baıqaǵan. Oǵan qosa, zertteý kezinde regeneratsııa protsesinde kóptegen genderdiń qyzmeti ózgergen. Olardyń ishinde pax6 geni de bar. Ol kózdiń damýy úshin asa mańyzdy. Ǵalymdar bul ulýlardy bolashaqta adam kózin qalpyna keltirý úshin genderdi zertteýge arnalǵan úlgi retinde qarastyrmaq.
Laboratorııada jasalǵan adam terisi klınıkada qoldanýy múmkin
Iran ǵalymdary zertteý barysynda laboratorııada ósirilgen adam terisiniń modelin jasaǵan. Bul modelde birneshe tin qabattary, ımmýndyq jasýshalar, shash follıkýldary jáne qan tamyrlary bar. Zertteý teri transplantatsııasy, jaralardy emdeý jáne aýrýlardy zertteý salasynda bolashaqta jetistikterge jol ashatynyn kórsetedi.
Sondaı-aq psorıaz, atopııalyq dermatıt jáne skleroderma sııaqty aýrýlarǵa arnalǵan terapııalardy synaýǵa naqtyraq múmkindik beredi.
Naqtyraq aıtsaq, organoıdtar men tinderdi jasaý ádisteri endi burynǵy qarapaıym zerthana úlgilerinen góri, tiri organızmge jaqyn kúrdeli qurylymdy kórsete bastady.
Regeneratıvti ortopedııadaǵy jetistikter: Kollagen geli arqyly shemirshekti qalpyna keltirý
Eýropada klınıkalyq tájirıbe men zertteýler zaqymdanǵan shemirshekti emdeýge arnalǵan kollagen negizindegi gıdrogel qurylǵysyn qoldanýdy jalǵastyryp jatyr. Bul ádisti artroskopııa kezinde qoldanǵanda denege az zaqym keltiriledi.
Sondaı-aq, onyń qaýipsizdik deńgeıi de joǵary. Sondyqtan ony regeneratıvti ortopedııada standartty ádis retinde qarastyryp jatyr. Ásirese, belgili bir ólshemdegi zaqymdar men keıbir naýqastar úshin tıimdi.
Jańa retseptor osteoporosis-ti emdeýde oń nátıje kórsetti
Germanııalyq zertteýshiler GPR133 retseptoryn súıektiń saýlyǵyn retteıtin mańyzdy qurylym retinde qarastyryp otyr. Olar AP503 dep atalatyn dárilik zat arqyly osy retseptorǵa áser etkende, tyshqandardaǵy súıek tini nyǵaıyp, osteoporosis sııaqty súıek aýrýlarynyń belgileri azaıǵan.
Osteoporosis – kóbinese jas ulǵaıǵan saıyn paıda bolatyn aýrý bolǵandyqtan, bul zertteý súıek túzilýin qoldaıtyn jáne súıektiń ydyraýyn azaıtatyn jańa terapııalarǵa jol ashýy múmkin.
Sonymen qatar, bul retseptor súıek pen bulshyqetke baılanysty protsesterge de oń áser etýi yqtımal.
Radıoaktıvti ızotoptar onkologııany ózgertip jatyr: aktınıı-225 jáne alfa terapııalardyń damýy
2025 jyly ıadrolyq medıtsına salasy mańyzdy taqyrypqa aınaldy. Sebebi zertteýshiler aktınıı-225 ızotobyn maqsatty radıofarmatsevtıkalyq preparattar úshin qýatty alfa sáýlelendirýshi retinde kórsetti. Lıýtetsıı-177 ızotopyna negizdelgen dárilerdiń naryqtaǵy tabysynan keıin, zertteýshilerdiń nazary alfa sáýle shyǵaratyn ızotoptarǵa aýysty. Olar mıkroskopııalyq qashyqtyqta joǵary energııa beredi, bul qaterli isikti tıimdi joıýǵa jáne qorshaǵan tinge az zaqym keltirýge múmkindik beredi.
Negizgi shekteý – óndiris kólemi. Óıtkeni ony jetkizý máselesi uzarady. Degenmen, saladaǵy boljamdar boıynsha, onjyldyq sońyna deıin birneshe preparat maquldanýy múmkin.
Implant kózi álsiregen naýqastardyń jartylaı kórýin qalpyna keltiredi
Klınıkalyq synaqta symsyz fototaldyq ımplant aýyr «qurǵaq» AMD naýqastarynyń kórý qabiletiniń bir bóligin qaıta qalpyna keltirgeni týraly habarlady. Bul júıe kishkentaı ımplant pen arnaıy áınekterdi biriktiredi. Solaı áınekter kameradan alynǵan sýretterdi ınfraqyzyl úlgilerge aınaldyrady.
Júıe joǵalǵan fotosezgish jasýshalardy aınalyp ótip, qalǵan torly neırondardy yntalandyrady. Biraq qara-aq tústerdi qabyldaý men sýret sapasyna qatysty máseleler bar. Nátıje kórsetkendeı, kórýdi qalpyna keltirý tájirıbeden praktıkalyq kómekshi tehnologııaǵa aınalyp keledi.
RNA-ny joıý arqyly sırek búırek isigin toqtatýdyń jańa tásili
Ǵalymdar sırek kezdesetin bir búırek isigin emdeý úshin jańa tásildi synap kórdi. Olar RNA molekýlalary ıadro ishinde suıyq «tamshy» túzetinin anyqtap, sol arqyly isiktiń damýyn qozdyratyn genderdi qosatynyn kórsetti. Zertteýshiler osy «tamshy ortalyqtaryn» eritýge arnalǵan qural jasap, ony zerthanalyq tájirıbe men janýarlardaǵy modelderde synady. Nátıjesinde isik ósýi toqtady. Bul ádis bir túrge ǵana emes, basqa qaterli isikterde de qoldanylýy múmkin. Ásirese balalarda jıi kezdesetin fýzııalyq isikterde jańa terapııalyq strategııa retinde úmit týdyrady.
Embrıondy ózgertý taqyryby qaıta qaralyp jatyr: jeke sektor zertteýdi jalǵastyrady
2025 jyldyń sońynda embrıondardy genetıkalyq túrde ózgertý týraly daý qaıta kóterildi. Jeke kompanııa tuqym qýalaıtyn aýrýlardy boldyrmaý úshin embrıondardy ózgertýdi zertteýdi usyndy. Ǵalymdar men etık mamandar qaýipsizdik talaptarynyń mańyzy men kútpegen mýtatsııalar birneshe urpaqqa jalǵasýy múmkin ekenin eskertti.
Qazirgi tańda embrıondardy tekserý arqyly keıbir aýrýlardy genetıkalyq ózgerissiz aldyn ala anyqtaýǵa bolady. Bul oqıǵa tehnıkalyq múmkindikter men zańdyq baqylaýdyń arasyndaǵy alshaqtyqty kórsetti. Mamandar bul másele bolashaqta da bıomedıtsınalyq saıasatqa áser etetinin aıtty.
Qazaqstan bıomedıtsına salasynda jańa deńgeıge kóterildi: Nazarbaev Ýnıversıtetinde álemdik standarttaǵy zerthana ashyldy
Qazaqstan úshin 2025 jyldyń mańyzdy oqıǵalarynyń biri – Nazarbaev Ýnıversıtetinde álemdik standartqa saı ǵylymı zerthana ashylýy. Bul aldyn ala klınıkalyq zertteýlerdiń tolyq tsıklin júrgizýge múmkindik beredi. Sheneýnikter jańa zerthanany ınvestıtsııa tartý, farmatsevtıkalyq seriktestermen jumys isteý jáne Qazaqstannyń aımaqtyq ǵylymı ınfraqurylymdaǵy rólin keńeıtý jolyndaǵy qadam dep atap ótti. Bul bıomedıtsınalyq jetistikter tek jańalyqtarǵa ǵana emes, sonymen qatar olardy tekserip, qoldanýǵa múmkindik beretin ulttyq áleýetke de baılanysty ekenin kórsetedi.
Jedel mıeloıdty leıkozdy emdeýdiń jańa baǵyty tabyldy
Avstralııalyq zertteýshiler jedel mıeloıdty leıkoz (AML) jasýshalarynyń ómir súrý úshin gem óndirisine táýeldi ekenin anyqtady. Oǵan aýrýdyń qaıta paıda bolýyna jaýapty jasýshalar da kiredi. AML jasýshalary ómir súrý úshin gem óndirisine táýeldi. Eger bul jol bógelse, jasýshalar óledi.
Bul ólim túri «kýproptoz» dep atalady jáne ol jasýshalardaǵy mysqa baılanysty júredi. Bul ádis dári-dármekke tózimdi AML jasýshalaryn jeńýge jáne aýrýdyń qaıta paıda bolý múmkindigin azaıtýǵa kómektesedi.
Sonymen qatar, zertteýshiler basqa jasýsha energııasyn paıdalanatyn joldardy nysanaǵa ala otyryp, birneshe tásildi biriktirip emdeýdi usyndy. Bul tásil qaterli isik jasýshalarynyń belgili bir energııaǵa táýeldiligin paıdalanyp, jańa emdeý ádisterin jasaýǵa múmkindik beredi.