AITV dertine shaldyqqandar qalaı ómir súrip jatyr
ASTANA. KAZINFORM – Qoǵamda dıagnozyn jasyryp, úreımen ómir súrip jatqan jandar bar. Kózge kórinbeıtin taǵdyrlar – AITV-men ómir súretin adamdardyń shyndyǵy. Kazinform tilshisi máseleniń astaryna úńildi.
AITV qalaı juǵady?
AITV-ınfektsııasynyń taralý jolyn naqty bilý — qoǵamdaǵy qate túsinikterdi joıýdyń eń tıimdi joly. Mamandardyń aıtýynsha, vırýs tek úsh jaǵdaıda ǵana juǵady: qan arqyly, jynystyq qatynas kezinde jáne anadan balaǵa — júktilik, bosaný nemese emizý barysynda. Al kúndelikti turmysta — túshkirý, jótelý, ortaq vanna, dárethana, súlgi ne tósek-oryn paıdalaný arqyly juqpaıdy. Alaıda dál osy qarapaıym shyndyq kóp jaǵdaıda eskerilmeı, negizsiz qorqynysh pen jańsaq pikirlerge jol berip keledi.
Saldarynan AITV-men ómir súretin adamdarǵa qatysty orynsyz kúmán qalyptasady. Shyn máninde, olar kúndelikti ortada ózgelerge esh qaýip tóndirmeıdi. Mektep oqýshysy da, stýdent te aınalasyndaǵylar úshin juqtyrý qaýpin týǵyzbaıdy. Sondyqtan olardyń bilim alýǵa, qoǵam ómirine belsendi aralasýǵa tolyq quqyǵy bar.
AITV mártebesi eskeriletin jalǵyz sala — medıtsına. Munda da basty maqsat — shekteý qoıý emes, qaýipsizdikti qamtamasyz etý, ıaǵnı ınvazııalyq aralasýlarǵa qatysy bar mamandar basqa jumysqa aýystyrylýy múmkin. Bul — kásibı qaýipsizdik talaptaryn saqtaý tetigi.
10 jyl belgi bermeýi múmkin
Derttiń taǵy bir kúrdeli tusy — onyń uzaq ýaqyt boıy belgisiz ótýi. Mamandardyń sózinshe, bastapqy kezeńde adam ózin tolyq saý sezinedi, eshqandaı belgi baıqalmaıdy. Bul kezeń keıde 10 jylǵa deıin sozylýy múmkin.
Keıin klınıkalyq kezeń bastalyp, teri men shyryshty qabattardyń zaqymdanýy baıqalady. Eger der kezinde em qabyldanbasa, dert asqyna túsedi.
Statıstıka neni kórsetedi?
AITV boıynsha eldegi naqty jaǵdaıdy túsiný úshin resmı derekterge nazar aýdarý mańyzdy.
Qazaq dermatologııa jáne ınfektsııalyq aýrýlar ǵylymı ortalyǵynyń málimetinshe, Qazaqstanda AITV-men ómir súretin shamamen 37 myń adam tirkelgen. Olardyń ishinde 61,7%-y erler bolsa, 38,3%-y — áıelder.
— Qazir elde dertke shaldyqqandardyń sany shamamen 37 myńǵa jýyq. Sońǵy jyldary testileý keńeıgenimen, jańa jaǵdaılar kórsetkishi turaqtalyp keledi, — deıdi ortalyqtyń epıdemıologııalyq monıtorıng bóliminiń meńgerýshisi, medıtsına ǵylymdarynyń kandıdaty, joǵary sanatty ınfektsıonıst Gúljahan Ahmetova.
Degenmen mamandar resmı statıstıka jaǵdaıdyń tolyq kórinisi emestigin aıtady. Sebebi test tapsyrmaǵan, óz syrqatyn bilmeıtin adamdar da bar. Bul epıdemıologııalyq baǵalaýda naqty sannyń odan da joǵary bolýy múmkin ekenin bildiredi.
Jalpy alǵanda, Qazaqstandaǵy kórsetkish álemdik deńgeımen salystyrǵanda tómen. Elde taralý deńgeıi shamamen 0,2% bolsa, álemdik ortasha kórsetkish 0,5%-ǵa deıin jetedi. Soǵan qaramastan óńirler arasynda aıyrmashylyq saqtalǵan: eń joǵary kórsetkish Shyǵys Qazaqstan oblysynda — 0,97%, al eń tómen deńgeı Qyzylorda oblysynda — 0,06%.
Jańa úrdister
AITV — úkim emes. Zamanaýı medıtsına onyń aǵzadaǵy damýyn tejep, ómir sapasyn saqtaýǵa jol ashyp otyr.
— Dıagnoz qoıylǵan sátten bastap em taǵaıyndalady. Terapııa vırýsty tolyq joımaıdy, biraq onyń kóbeıýin tejeıdi. Biz emdi barlyǵyna birden bastaımyz. Eger vırýstyń kóbeıýin báseńdetsek, qandaǵy mólsher tómendeıdi. «N=N» degen uǵym bar, ıaǵnı anyqtalmaıtyn = juqpaıtyn. Terapııany turaqty qabyldap, osy deńgeıge jetken adam vırýsty basqaǵa juqtyrmaıdy, — dedi Gúljahan Ahmetova.
Antıretrovırýstyq terapııa (ART) Qazaqstanda tegin usynylady jáne patsıentterdiń basym bóligi ony turaqty túrde qabyldaıdy. Bul em ómir súrý uzaqtyǵyn arttyryp qana qoımaı, vırýstyń taralý qaýpin de aıtarlyqtaı tómendetedi. Emmen qatar profılaktıkalyq sharalardyń da mańyzy artyp otyr. Elimizde PrEP baǵdarlamasy engizilgen. Ol ınfektsııa juqtyrý qaýpi joǵary, biraq vırýs juqtyrmaǵan adamdarǵa arnalǵan tıimdi aldyn alý tásili bolyp sanalady.
Buǵan qosa sońǵy jyldary AITV-ınfektsııasy boıynsha birqatar turaqty úrdis baıqalady.
— Atap aıtqanda, 30 jasqa deıingi jastar arasynda jańa jaǵdaılar azaıyp keledi. Inektsııalyq esirtki qoldaný arqyly juǵý úlesi de tómendegen. Sonymen birge AITV-men ómir súretin adamdar arasyndaǵy ólim-jitim sıredi. Qazirgi tańda negizgi berilý joly — jynystyq qatynas. Al jańa jaǵdaılardyń ishinde egde jastaǵy adamdardyń úlesi artyp otyr. Bul profılaktıkalyq jumysty odan ári kúsheıtý qajettigin kórsetedi, — deıdi mamandar.
Zań men jaýapkershilik
Emdeý men profılaktıkaǵa qosa AITV salasyndaǵy taǵy bir mańyzdy baǵyt — quqyqtyq retteý men qupııalylyq máselesi. Bul tusta basty qaǵıda — patsıent quqyǵyn qorǵaý men qoǵam qaýipsizdigi arasyndaǵy tepe-teńdik.
Dıagnoz qatań qupııa saqtalady jáne tek naýqastyń ózine habarlanady. Dárigerler men psıhologter tolyq keńes berip, emdeý jáne ómir súrý tártibi boıynsha jan-jaqty túsindirý jumysyn júrgizedi.
— Eger patsıent óz mártebesin bile tura ózgege juqtyrsa, zań aldynda jaýap beredi, — deıdi mamandar.
Osy talaptar QR Qylmystyq kodeksinde de naqty bekitilgen. Atap aıtqanda, 118-bapqa sáıkes mundaı áreketter úshin aıyppul salýdan bastap, bas bostandyǵynan aıyrýǵa deıingi jaza qarastyrylǵan.
Dertten keıingi ómir
AITV-ǵa kózqaras ózgerip kele jatqanyna qaramastan, bul dıagnozben ómir súretin adamdar úshin bastysy — kúndelikti shyndyq pen ómirlik tájirıbe.
Aıman (esimi ózgertildi — red.) — sonyń aıqyn mysaly. Onyń taǵdyry AITV adamnyń ómirin shektemeıtinin, kerisinshe jańa baǵytqa jol ashýy múmkin ekenin kórsetedi. Búginde ol áleýmettik qyzmetker bolyp jumys istep, óz basynan ótken tájirıbesin ózgelerge qoldaý kórsetýge arnap júr.
— Dıagnozdy mobıldi zerthanada bildim. Biraq ol meni syndyrǵan joq. Kerisinshe, ómirimdi qaıta qaraýǵa múmkindik berdi. Esirtkini tastap, ózimdi qolǵa aldym, — deıdi ol.
Alǵashqy kezeńde aqparattyń azdyǵy qorqynyshty kúsheıtken.
— Bala súıe almaımyn dep oıladym. Densaýlyǵyma qatysty basqa da máseleler boldy. Biraq ýaqyt óte kele bári ózgerdi. Qazir otbasym bar, joldasymmen birge jumys isteımiz, — deıdi keıipker.
Búginde Aıman óz ómirin ózgelerden ózgeshe dep qaramaıdy.
— Men jaı ǵana sozylmaly dertpen ómir súrip júrmin. Ózimdi shektemeımin, — deıdi Aıman.
Onyń aıtýynsha, eń qıyn kezeń — dıagnozdy qabyldaý protsesi. Kóp adam uzaq ýaqyt boıy qorqynyshpen ómir súredi, al bul ishki kúızeliske ákeledi.
Stıgma — basty kedergi
Sondyqtan bul taqyrypta psıhologııalyq qoldaýdyń róli erekshe.
— Alǵashqy kezeńde adamǵa emotsıonaldyq qoldaý qatty qajet. Jaqyndary men mamandardyń túsinigi dıagnozdy qabyldaýǵa kómektesedi, — deıdi Qazaq Expert Club janyndaǵy psıhologııa salasynyń sarapshysy Jadyra Sabırova.
Osy baǵytta «Qazaqstannyń AITV-men ómir súretin adamdar odaǵy» qoǵamdyq qory da keshendi jumys júrgizip keledi. Uıymnyń maqsaty — tek aqparat taratý emes, sonymen birge qoǵamdaǵy teris kózqarasty azaıtýǵa yqpal etý.
— Stıgma — áli de negizgi kedergilerdiń biri. Kópshilik kemsitýshilikten qorqyp, testileýden ótýden nemese mártebesin ashyq aıtýdan tartynady. Al ǵylymı derekterge saı, vırýstyq júktemesi anyqtalmaıtyn adam vırýsty juqtyrmaıdy. Buǵan qosa halyqtyń bir bóliginde turmystyq jolmen juǵý týraly qate túsinikter áli de bar. «Belgili bir top» týraly stereotıpter saqtalǵan. AITV kóbine áli de margınal toptarmen (esirtki tutynýshylar, jezóksheler, erlermen jynystyq qatynasqa túsetin erler) baılanystyrylady, — deıdi qor prezıdenti Nuráli Amanjolov.
Mamandardyń aıtýynsha, stıgmany azaıtý tek medıtsınalyq aqparatpen shektelmeıdi. Ol uzaq merzimdi, qoǵamdyq sharalarmen úılesim tabýy kerek.